Aqparat keńistiginde ulttyq múdde qorǵalýǵa tıis

Jalpy, álemdik sıfrlyq keńistiktiń sheksiz qozǵalysynda ulttyq múddeni, tildik jáne mádenı biregeıligimizdi, rýhanı qundylyqtarymyzdy saqtaý mindeti kún tártibinen túspeýge tıis. Bul – jańa dáýirdiń synaǵy. Aqparattyq keńistigimizdiń qaýipsizdigi, otandyq BAQ-tyń damýy, jastardyń medıa saýattylyǵy mańyzdy. О́ıtkeni búgingi sıfrlyq ónimderdi kóbine jas býyn tutynady. Biraq olar úzdiksiz qabyldap jatqan aqparatyn ár­daıym synı turǵydan taldaı almaıdy. Sol sebepti sapaly, etıkalyq, ulttyq qundylyqtarǵa negizdelgen kontentti qalyp­tastyrýdy tek mádenı mindet emes, bolashaqqa baǵyttalǵan strategııalyq ınves­tısııa dep qabyldaǵan jón.

Kontentti óndirý emes, ony zamanaýı formatqa beıimdeý, jastar aýdıtorııasyna jetkizý, olardyń synı oılaý qabiletin arttyrý da mańyz­dy. Bul mindetter Prezıdenttiń bıylǵy Joldaýynda da aıqyn kórsetilgen. Iаǵnı sıfrlyq transformasııa men medıa salasyn damytý – elimizdiń strategııa­lyq basymdyqtarynyń biri.

Taıaýda Senattyń Áleýmettik damý jáne ǵylym komıtetiniń uıymdasty­rýy­men «Aqparattyq keńistikte ult­tyq múddelerdi qorǵaý: BAQ-tyń kontent saıa­satyn jáne onlaın-platformalardy jetildirý, sapaly otandyq kontentti damytý tetikteri» taqyrybynda dóńgelek ústel ótti. Jıynda elimizdiń aqparattyq keńistigin qorǵaý, ulttyq medıa ónimniń sapasyn arttyrý jáne sıfrlyq platformalarda ult­tyq múddeni qamtama­syz etý máseleleri talqylandy. Búgingi aqparattyq keńistik burynǵydan ózgeshe ekeni ras. Jurtshylyq jańalyqtar men beınejazbalardy áleýmettik jeliler men onlaın-platformalardan alady. Ásirese TikTok, Instagram, Facebook, YouTube, Telegram kúndelikti ómirimizdiń ajyramas bóligine aınaldy.

Sıfrlyq medıa jańa múmkindik­terdi usynsa da, qaýipterdi de birge alyp keletinin joǵaryda aıttyq. Atap aıtsaq, jalǵan aqparat, trans­shekaralyq kontenttiń yqpaly qoǵamǵa­ tez taraıdy. Mysaly, osy jyldyń basy­nan ınternetti monıtorıngileý barysynda ­96 730 quqyq­qa qaıshy materıal anyqta­lyp, onyń 25 689-yna qoljetimdilik shektel­geni, 71 041 materıal boıynsha 3 437 eskertý hat joldanǵany elimizde aqparat­tyq keńistiktiń qanshalyqty jyldam ózgerip otyrǵanyn naqty kórsetedi.

Senattyń salalyq mınıstrlikpen jáne medıa sarapshylarymen ótkizgen dóńgelek ústel otyrysy dál osy máseleni ashyq kórsetti. Qatysýshylar ulttyq medıa salasyndaǵy problemalardy birneshe negizgi baǵyt boıynsha talqylady.

Halyq, ásirese jastar, ulttyq tarıhty, rýhanı qundylyqtardy, aıtýly tulǵalardy sıfrlyq formatta kórgisi keledi. Qazaq tilindegi jańa serıaldar, podkasttar, beınerolıkter jastar arasynda belsendi qaralady. Biraq olardyń áli de bolsa sany az, taralýy sheteldik platformalarǵa qaraǵanda shekteýli. Dóń­ge­lek ústelde kontenttiń kórkemdik, teh­nıkalyq, ssenarıılik deńgeıin kóterý, kommersııalyq modelderdi jetil­dirý, óńirlik aıyrmashylyqtardy joıý mańyzdy ekeni atalyp ótti. Bul ulttyq medıa ónimniń tartymdylyǵyn, aýdıtorııaǵa qoljetimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan naqty qadamdar bolyp otyr.

Jıynda sheteldik platformalarmen ózara árekettesýdiń jańa modelin qurý qajettigi talqylandy. Bul model avtorlyq quqyqty, derbes derekterdi qorǵaýdy, ulttyq zańnamanyń ústemdigin qamtamasyz etýge tıis. Onlaın platformalar ıeleriniń ókildikterin tirkeý, ýákiletti organnyń quqyqqa qaıshy kontentti joıý boıynsha nusqamalaryn oryndamaǵan jaǵdaıda ákimshilik jaýapkershilik engizý, sondaı-aq aýdıovızýaldy platformalardy (OTT-servıster) zańnamalyq turǵydan retteý máseleleri qaraldy.

Bul sharalardyń qajettigi qazirgi aqpa­rattyq ahýaldan týyndaıdy. Áleýmettik jeliler men strımıngtik platformalar arqyly jyldam taralatyn jalǵan aqparat nemese manıpýlıatıvti kontent ulttyq birlikke, ulttyq birizdilikke, qoǵamdyq senimge qaýip tóndiredi. Sony­men qatar sheteldik platformalar kóbine kommersııalyq maqsatta jumys isteıdi de, ulttyq kontenttiń taralýyna kedergi keltirýi múmkin. Zańnamalyq túzetýler platformalar men memlekettik organdar arasyndaǵy ózara áreketti naqtylap, ulttyq medıa ónimniń qaýipsizdigi men qoljetimdiligin qamtamasyz etýge baǵyt­talǵan. Bul qadam ulttyq aqparattyq keńistiktiń turaqtylyǵyn arttyryp, otandyq kontenttiń aýdıtorııaǵa jetýin ońtaılandyrady.

Jalǵan aqparatqa qarsy kúres – ult­tyq medıa qorǵanynyń basty bóligi. Mysaly, «24KZ» telearnasynda aptalyq «Fact Check» baǵdarlamasy iske qosylyp, 20-dan astam shyǵarylym jaryq kórdi. «Qazkontent» bazasynda «FakeDetector» jobasy iske qosylyp, 146 aýdıovızýaldy kontent faktchekıngten ótti. Sonymen qatar «NoFake» jobasy jalǵan aqparatqa qarsy pozıtıvti narratıvter qurýǵa ba­ǵyttalǵan. Mektepter men ýnıversıtetterde medıa saýattylyq baǵdarlamala­ryn júıeli túrde engizý jastarǵa aqparat­ty synı turǵydan qabyldaýdy úıretip, sıfrlyq keńistikte saýatty áreket etýge múmkindik beredi.

Dóńgelek ústel qorytyndysy boıyn­sha, ulttyq kontenttiń damýy men aqparat­tyq keńistiktiń qaýipsizdigin qamtama­syz etý úshin otandyq kontentti qoldaý, damytý, sıfrlyq jáne ınnovasııalyq sheshimderge basymdyq berý, zańnama­lyq retteý jáne jaýapkershilikti arttyrý, medıa saýattylyq pen etıkany qalyptastyrý, ulttyq erekshelik pen mádenı qundylyqtardy saqtaý syndy birqatar mańyzdy baǵyt aıqyndaldy.

Osy baǵyttar arqyly ulttyq medıa men kontent saıasatynyń tıimdiligi artady, sheteldik yqpal men jalǵan aqparatqa qarsy turaqtylyq kúsheıedi.

Ulttyq medıa ónimdi damytýda sheteldik tájirıbeler mańyz­dy úlgi bolyp sanalady. Fransııada «Netflix» jáne basqa halyqaralyq platforma­lar­ǵa fransýz tilindegi kontenttiń keminde 30%-yn qamtý mindettelgen. Sonymen qatar tabystyń bir bóligin ulttyq fılm­der men serıaldarǵa ınvestısııa­laý talap etiledi. Bul tásil ulttyq til men mádenıetti saqtaý jáne halyqaralyq naryqta básekege qabilettilik jasaýǵa baǵyttalǵan.

Túrkııa óz tarıhı serıaldary ar­qy­ly ulttyq narratıvti kúsheıtip, mádenı yqpal ornatty. Ońtústik Koreıa «K-content» strategııasy arqyly mádenıet pen ekonomıkany biriktirip, álemdik brendke aınaldyrdy (BTS, «Squid Game»). Bul mysal­dar kórsetkendeı, ulttyq kontentti júıeli túrde qoldaý memleketke mádenı dıp­lomatııany kúsheıtýge, eksporttyq áleýetti arttyrýǵa múmkindik beredi.

Al Qytaı kontentti súzgileýmen shektelmeı, óz ınfraqurylymyn – WeChat, Douyin, Bilibili sııaqty eko­júıe­lerdi qalyptastyryp, sıfrlyq medıany ulttyq múdde úshin qoldaný modelin kórsetti.

Bizde ınfraqurylym bar bolǵany­men, ıdeıalyq kontent ıadrosy áli qalyp­tasý ústinde. Sondyqtan sheteldik tájirıbe kórsetkendeı, ulttyq medıa saıasaty sapaly jáne tartymdy kontent qalyptastyrýǵa negizdelýge tıis.

Bizdiń elde de ulttyq kon­tenttiń sapasyn arttyrý jáne sıfrlyq medıa salasyn retteý baǵytynda birqatar zańnamalyq jáne uıymdastyrýshylyq qadamdar jasaldy. О́tken jyly qabyl­danǵan «Mass-medıa týraly» zań BAQ qyzmetin jyldam qaraý merzimimen, sýı­sıd jasaý tásilderin nasıhattaýǵa tyıym salý jáne jýrnalısterdiń etıkalyq kodek­sin bekitý arqyly aqparattyq qaýipsizdikti nyǵaıtýǵa múmkindik berdi. Sonymen qatar OTT-servısterdi retteý jáne onlaın platformalarmen ózara árekettestikti qamtamasyz etý tetikterin zańdyq turǵyda jetildirý qarastyrylyp jatyr. Bul ulttyq medıanyń qoljetimdiligi men sapasyn arttyrýǵa baǵyttalǵan.

Aıgúl QAPBAROVA,

Senat depýtaty