Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Kindigiń qalǵan jeri Tarbaǵataı,
Ber jaǵy Aqsorań da, ar jaǵy – Altaı.
Qurdas dep júrsem maǵan aǵa ekensiń,
Armanyń osy seniń bar ma, aǵataı?
Kindigiń qalǵan jeri Tarbaǵataı.
Sońyńda Tarbaǵataı qaldy, aǵataı.
Qytaıda qalyp qoısań qaıter ediń,
Ber jaǵy Shyńǵystaý da, ar jaǵy – Altaı.
Aqsorań – mende, sende – Tarbaǵataı.
Ber jaǵy Altaı da onyń, ar jaǵy – Altaı.
Bólingen eki jaqqa eki Altaıdaı,
Seniń de ishiń toly zar ma, aǵataı?
О́ksigi qara óleńniń, qaıran Altaı...
Kózi tirisinde ózi de oqyp, kózine jas alǵan óleń edi. Ádebıetke qol ustasyp, qatar keldik. Nesipbektiń shyǵarmashylyǵyn qydyra sholǵanda onyń altyn arqaýy Alashtyń azattyǵy, ulttyń ulylyǵy ekeni kózge aıqulaqtana shalynady. Ana bir jyldary «Báıterek», «Kókala úırek», «Tý», «Aqmola shaıqasy» poemalarymen jurtty jalt qaratqan aqyn kemeldengen jas pen shalqar shabyttyń sharpýynda boldy. Nesipbek jyrlaryn oqyǵanda osyǵan anyq kóz jetkizdik.
Aqyndyq – Táńirdiń syıy. Kez kelgen aqyn ult aqyny deńgeıine kóterile almaıdy. Ultty jyrlaý eldik múddeni jyrlaý ǵana emes, ol úshin búkil bolmysyńnan, shyǵarmashylyǵyńnyń ón-boıynan ulttyq rýh jýsan ıisindeı burqyrap turýǵa tıis.
Táýelsizdikti jyrlamaǵan aqyn joq. Al sol azattyqty barynsha tanym-túısigimen túsine, jerine jetkize, egile jyrlaǵan aqyn sırek. Sol sırektiń biri – Nesipbek Aıtuly. Otarshyldyq qııanatyn erte sezingen qazaqtyń osy qara balasynyń el egemendigi haqyndaǵy jyrlarynyń ár shýmaǵyn tebirenbeı, emirenbeı oqý múmkin emes. Eki birdeı óktem eldiń tegeýrindi tezine túsip, el-jurtynyń egemendigin saǵyna, sarǵaıa kútken atanyń urpaǵy, arqaly aqyn Nesipbektiń Alash úmbetine aıtar sóz, aǵytar syry az emes-ti. Bodandyqtyń nebir surqııalyǵyn besikten beli shyqpaı, kóńiline túıgen sherli Nesipbektiń Táýelsizdikke táý etken jyr-tolǵaýlary bizdiń óleńderimizden góri tabıǵı ári shynaıy ekenin moıyndaýymyz kerek! Nesipbektiń ómirbaıany, taǵdyr-talany bizden ózgesheleý boldy. Sondyqtan da táýelsizdik tańy atqan shaqta kúrmelgen tili sheshildi, shiderden bosaǵan júırikteı kósildi.
Kúshtige tize búgip basym kelgen,
Aıyryldyq ataqonys asyl jerden.
Qymbatqa tústi bizge bul azattyq,
Han Kene, Mahambetter basyn bergen
(N. Aıtuly).
Aqyn jyrlaryn oqyp otyryp baıaǵy Buqar-ekeń «Baǵanaly orda, basty orda, Baısal orda qonǵan jurt» degendeı, kópten kútken altyn kúldireýishti táýelsizdigine táý etip, syrly da syrbaz sulý sózden mol olja salǵan eken deısiń! Nesipbek – ulttyń ýyzyna, máıegine jaryǵan aqyn. Sol úshin ony kóneden qalǵan bir sarqyt dersiń. Sol kóneniń kózindeı bir tuıaq búgingi táýelsizdik baqytyn, qazaqtyń sol jolda ótkeni men ketkenin jyrlaý úshin aramyzda júrdi, átteń, ǵumyr jasy qysqa boldy.
Iá, Táýelsizdik biz úshin myń márte kıeli uǵym! Búginde dúnıedegi órkenıetti jurttardyń kóshin bastap, basqa eldi ór keýdesimen jasqap otyrǵan AQSh-tyń ózi Táýelsizdigi úshin qanshama jyl qan keshipti. Al týasy el bolǵannan beri bireýge bodan bolýdyń ne ekenin bilmeı kele jatqan memleketter de bar eken. Japonııa, Ulybrıtanııa, Shvesııa, Ispanııalardyń shejiresinde Táýelsizdik kúni atymen joq kórinedi! Olar baıaǵydan bostan, bizshe bireýge jaýtańdap, kósemsingen kóringenniń qas-qabaǵyna qaramaǵan. О́zinen basqaǵa, ózgege qyzmet etpegen! Olarda bári bar – aǵyl-tegil baılyq, mamyrajaı tirshilik, emen-jarqyn kúlki, tipti adamzatqa ortaq aqsha birligi – dollar, atom bombasy. Biraq búginde olardyń aqyndary ne jazaryn bilmeı qaldy. Eýropa qartaıdy, rýhanı, moraldyq turǵydan artqa shegindi. Kerisinshe, bizdiń Shyǵys – nebir uly aqyndary bar, táýelsizdigin, eldigin qadir tutar kóne Shyǵys qaıta oıandy. О́tken men búgindi, Shyǵys pen Batysty tolǵaı oılap, óreli oı aıtatyn, halqyna, eline jarshy bolatyn kórkem oıdyń has sheberleri týdy. Olardyń ınersııasy, shalǵysy sýyldaǵan qyrandaı otty ekpini halqyn alǵa qaraı jebep keledi.
Ǵalamdyq rýhanı keńistikte aldyna el salmaı, eshkimge uqsamaı erek turǵan qazaq jyrynyń aıtýly tulǵasy Nesipbek Aıtulynyń poezııasy otarshyldyq oıranyna laǵynet aıtqandardyń kósh basynda tur. Sondyqtan da ol keńes ókimeti keziniń ózinde: «Syrtym bir qońyr baǵylan, Ishim bir kekti qabylan. Qabylan aıbat shegedi, Qabanǵa azý janyǵan!», dep jasqanbaı jyrlady.
«Az sóz altyn, kóp sóz kómir» dep, aýzynan shyqqan lebiziniń ózin altynǵa balaıtyn da osy bizdiń jurt. «О́leń sózdiń patshasy, sóz sarasy» (Abaı). Sodan bolar, qazaqtyń mańdaıyna Alla Taǵala jazǵan qut-yrystyń ishindegi eń keremeti qara óleń. Túp-tórkininde VII–VIII ǵasyrda tasqa tańbalanǵan Tonykók, Kúltegin, Bilge qaǵannyń qaharmandyq jyrlary, Júsip Balasuǵynnyń «Qutty bilik» dastandary. Bular bizdiń eldiń jan-júıesin tebirentip, et júregin eljiretip jatqanda búkil Eýropada mundaı shahqar (shedevr) týyndylar men ozyq úlgiler bolmaǵan. Buǵan halyq eposyn qosyńyz! Odan Abaı, Sultanmahmut, Maǵjan, Qasym, Muqaǵalı, Jumeken, Farızalar shyǵady ǵoı.
Osynshama uly tulǵalar jaıǵasqan qazaq jyrynyń tórine shyǵý túgili, bosaǵasynan syǵalaýdyń ózi jumyrbasty pendege qııamet-qaıymmen para-par qubylys. Ásirese dástúri berik, tarıhy tereń, tulǵalary birinen-biri ótken iri, ulttyq boıaýy myń qubylyp, kózdi arbap, kóńildi alań etip, kókirekti kól-kósir sezimge bóleıtin qazaq jyrynyń qaqpasyn aıqara ashýdyń azaby tipti kúshti. Meniń aqyn dosym Nesipbek Aıtuly sonyń bárin ózeginen ótkizip, basynan keship, qazaq óleńindegi «Kel, kedeı, basyń qos jalshymen, Baılardy qoıdaı qý qamshymen» deıtin qaradúrsin saryndy qamshylap qýyp shyqqan qarakókterdiń qataryn túzeıdi. Biz Jazýshylar odaǵy ǵımaratynyń esiginen alǵash syǵalaǵanda osyndaı óleńsymaqtar tóbemizde oıran salyp júrgen. Qaıran Qasym jalǵyz ózi jaǵasynan alyp, keıin Muqaǵalı, Qadyr, Tumanbaı, О́tejandar biraz silkilegen bul silimtiktiń silikpesin shyǵarǵan osy Nesipbekter edi.
Sol kezdegi bizdiń býynnan Muqaǵalı Maqataevtyń kózi osy Nesipbekke tústi. Qazaqtyń qaınaǵan qalyń ortasynan shyǵyp, bizshe oryssha saqaýlanbaı, ulttyq oılaý júıesin jan dúnıesine sińirgen Nesipbektiń óleńderine Muqaǵalıdaı metrdiń jan tartýy teginnen-tegin emes edi. Danteniń «Táńirdiń tálkegin» tárjimalap júrgen uly aqyn Muqaǵalı Nesipbek shyǵarmashylyǵyndaǵy epıkalyq saryndy sol kezde-aq ańǵardy. Nesipbek Aıtuly keıinnen qazaq batyrlarynyń tutas bir poetıkalyq ponaramasyn jasap, Abylaı han, Bógenbaı, Qabanbaı, Berdiqoja, Shaqantaı, Kenesary, Taıjandardyń qaharmandyq obrazdaryn somdap shyqty.
«О́tip barady epostyń esil dáýreni...» («Ýmchalsıa vek epıcheskıh poem») dep edi Mıhaıl Lermontov HIH ǵasyrda. Orystyń ár sózi paıǵambardyń lebizindeı estiletin sol ker zamannyń ózinde qazaq poezııasy oǵan pálendeı eleń ete qoıǵan joq. Nege? О́ıtkeni biz epostan týǵan jurt edik. Dúnıeniń saıası kartasynda epos eli atanǵan jurt saýsaqpen sanarlyqtaı. Onyń sonaý tórkin jurtynda «Ilıada» men «Odısseıany» jasaǵan grekter tur. «Mahabharata» men «Ramaıana» eposymen úndi jurty kózge qııadan shalynady. «Edda» jyryn týǵyzǵan Skandınavııa men «Nıbelýngı» jyrynyń ıesi nemisterdiń aq mańdaıy alystan jarqyrap kórinedi. Epos zamany at ústinde 3 myń jyldaı saıran salǵan kóshpelilerdiń qanyna sińip, súıegine kirigip ketken. Orysta jalǵyz «Igor jasaǵy týraly jyr» ǵana bar. Onyń kúmándi tusy biraz jazyldy. Al bizdiń «Alpamystan» bastap, «Qyz Jibekke» deıingi aralyqtaǵy halyq eposy qanshama? Ulttyq Ǵylym akademııasynyń qoljazba qorynda shań basyp jatqan 500-ge tarta tomdy aıtpaǵanda... Ulttyq táýelsizdigimizdi urandy jyryna qosyp, qazaq eposyn qaıta jańǵyrtqan osy – Nesipbek Aıtuly. Eksperıment, elikteý-solyqtaýdan jasalǵan jasandy nárseler – qara jolda ósken qazaq pen asfaltta ósken qazaqtaı bir-birine kereǵar dúnıe. Atajurt, shyqqan teginen aınymaǵan shyǵarma ǵana «Tabany jerde turǵanda, tapjylmaıtuǵyn Anteıdeı» (Keńshilik Myrzabekov) ómirsheń bolmaq.
Táýelsizdiktiń rýhanı tiregi, aıbyny – qazaqtyń qazaqtyǵy. Ertedegi babalardyń Atyraýdan Altaıǵa, Syr boıynan ibir-Sibirge deıingi ulan-ǵaıyr jerdi ýysynda shaıqaltpaı ustap turǵany aıan. Biz sondaı irgeli el bolǵan ekenbiz. Osyndaı ulan-ǵaıyr keńistikte bizdeı birtekti, bir tildi halyq kemde-kem. Imperııalyq jáne keńestik qýǵyn-súrgin kezinde de ishtegi, syrttaǵy qazaqty tilinen, ulttyq bolmysynan aıyrmaı saqtap qalǵan – sol uly qudiret, úlken eldiktiń sharapaty, ulttyń ishki ımmýnıteti. Sonyń arqasynda búgin táýelsiz el boldyq. Kıeli, kóne jurtymyzda qaıta shańyraq kóterip, eńse tiktedik. Endeshe, joqtan paıda bolmadyq.
Ata-babamyzdyń bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵarǵan, birin-biri jelep-jebegen, birde baıtaq dalanyń ol shetinde, birde bul shetinde júrip qasıetti qalyń jurtyn jaýdan qorǵaǵan erligi – aqyn shyǵarmashylyǵynyń altyn ózegi.
Búgingi qazaq poezııasynyń jampozy Nesipbek – Táýelsizdik pen eldiktiń, erkin oıdyń, kemel keleshektiń jarshysy. Ol naǵyz aqynǵa tán bolmysymen, azamattyq oı-pikirimen azattyqtyń asqaq jyrshysyna aınaldy. Sondyqtan óz zamandastarynan oq boıy alda keledi. Maǵan ol keıde epıkalyq janrdyń shashasyna shań juqpas júırikteri – Isa, Nurqandardyń búgingi tiri júrgen kózindeı kórinedi. Meniń aıtyskerlerge kóńilim kónshimeıdi. Muny osyndaǵy aıtystyń atasy Júrsin Ermanǵa da talaı aıtqam. Naǵyz sýyrypsalma shaıyr Nesipbek edi, onyń talaı jaǵdaıdaǵy oınaqy ekspromttaryn óz qulaǵymmen estip, ań-tań qalǵan edim. Solardy
taýyp alyp, shyǵarmalarynyń ishine qosý kerek, menińshe?
Aqań (A.Seıdimbek) ánderine sóz jaz («Dáýren-aı», «Sary Arqa») dep, áýeli maǵan qolqa salyp edi. Bul óte qıyn janr ǵoı, men baǵymdy synaýǵa batylym barmaı, biraz júrip aldym da, bas tarttym. Nesipbek jazdy. Áni qandaı, sózi qandaı ǵajap! Sony kórip, jazbaǵanyma ózime ózim ishteı yrza bolyp, qýanǵanym áli esimde... Nesipbektiń ánge jazǵan óleńderiniń ózi – qazaq mýzyka ónerindegi ozyq úlgiler. Onyń Naýaıden tárjimelegen hamsasy ulttyq ádebıette oryny bólek klassıkalyq týyndylar qatarynda tur.
Ol meniń atymdy atamaı «Qus balasy» deýshi edi. Sóıtsem onyń ózi de qustyń balasy eken ǵoı, Qytaıda kindigi qalyp, Altaı asyp, Alashyna ázer jetken qus balasy – bul. Sartap bolǵan saǵynyshymen sarǵaıyp, eline ázer jetken qus balasy.
...Meniń de qatarym seldirep barady. Eń áýeli týǵanymdaı bolǵan Dáýitáli ketti... Járken Bódesh... Egizimdeı bolǵan Esenǵalı da kóz ushynda baqıǵa kete bardy...
Biraq aqyndar ólmeıdi!
Serik Aqsuńqaruly,
Memlekettik syılyqtyń laýreaty
