Bilimdi jurttyń eńsesi bıik

Osy ýaqyt aralyǵynda bilim salasynda basqarý júıesin qaıta qury­lymdaý, bilim berý mazmunyn jańartý, ınfraqurylymdy jaqsartý, muǵalim mártebesin kóterý, sıfrlandyrý, jańa mektepter salý sııaqty keshendi sharalar júzege asyryldy. Táýelsizdiktiń alǵashqy kezeńinde bilim júıesin turaqtandyrý negizgi mindet boldy. 1999 jáne 2007 jyldary qabyldanǵan «Bilim týraly» zańdar salanyń ınstıtýsıonaldy negizin qalyptastyryp, basqarý modeli men oqý oryndarynyń mártebesin jańartty. Odan keıingi jyldary «Bilim» memlekettik baǵdar­la­malary arqyly mektep, kolledj, JOO ınfraqurylymyn jańartý, oqytý­shylardyń biliktiligin arttyrý, jańa oqýlyqtar ázirleý sııaqty júıeli sharalar qolǵa alyndy. 2004 jyldan bastap elimiz orta bilimdi 12 jyldyq modelge kezeń-kezeńimen kóshirýdi bastady. Bul ózgeris oqýshyny tulǵa retinde damytýdy, mamandyqqa erterek baǵdarlaýdy, halyqaralyq deńgeıde moıyndalatyn bilim standarttaryna beıimdeýdi kózdedi.

Sondaı-aq osy kezeńde Ulttyq bir­yńǵaı testileý engizilip, bilim sapasyn syrttaı baǵalaý men ýnıversıtetke qa­byl­daýdyń ashyq formaty paıda boldy. Bul qadam mektep bitirýshilerdiń bili­min júıeli baǵalaýǵa múmkindik ber­di ári joǵary oqý oryndaryna túsýde­gi sýbektıvtilikti azaıtty. Keıingi jyldary UBT birneshe ret jańartylyp, beıindik pánder, jyl boıy birneshe ret tapsyrý múmkindigi sııaqty ózgerister engizildi.

Oqý-aǵartý mınıstrliginiń resmı má­limetinshe, búginde respýblıkada 7 941 mektep jumys isteıdi. Sonyń 4,2 myńǵa jýyǵy, ıaǵnı jalpy mektepterdiń jartysynan astamy – qazaq tilinde bilim beretin mektepter. Bul – táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy 32 paıyz kórsetkishpen salystyrǵanda asa joǵary nátıje. 1991 jyly qazaq tilinde oqytatyn mektepter sany resmı derek boıynsha 2 768 bolǵan, sol jyldary qazaq synybynda 2 mıl­lıonnan astam oqýshy bilim alǵan. Al ­bul san búginde 4 mln-ǵa jýyq. ­Son­daı-aq 2014 jyly túlekterdiń shama­men
70%-y testileýdi qazaq tilinde tapsyr­sa, 2024 jyly 75,1% talapker UBT-ny qazaq tilinde tapsyrǵan.

2010 jyldary bilim berý sapasyn jańartýǵa baǵyttalǵan jańa reforma­lar bastaldy. Orta bilim mazmuny jańar­tylǵan oqý baǵdarlamalaryna kóship, spıraldi oqytý ádisi, quzyretti­likke ne­gizdelgen oqytý, krıterıaldy baǵalaý jú­ıesi engizildi. Bul ózgeris balalardyń jattap emes, túsinip oqýyna, zertteý júr­gizýine, oılaý daǵdylaryn damytýyna baǵyttaldy.

Táýelsizdiktiń alǵashqy onjyldy­ǵy­nan keıin bilim salasynda ınfraqu­rylym máselesi aıqyn sezildi. Eldiń demografııalyq ósimi men ýrbanızasııa qarqyny mektep jetispeýshiligine ákeldi. Osy olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin mem­leket 2007–2010 jyldary «100 mek­tep, 100 aýrýhana» atty aýqymdy áleý­met­tik jobany iske qosty. Bul joba sol ke­zeńdegi eń iri ulttyq baǵdarlamanyń biri sanalyp, eldiń bilim júıesine ser­pin berdi. Baǵdarlama aıasynda 100 jańa mektep salý mindeti júkteldi jáne ol úsh aýysymdy oqytýdy azaıtýǵa, apatty mektepterdiń ornyn toltyrýǵa, jańa shaǵyn aýdandar men halyq sany jyldam ósip jatqan óńirlerge kóbirek oqý ornyn ashýǵa baǵyttaldy. Jańa mektepter zamanaýı ınfraqurylymmen, sport zalymen, zerthanalarmen, kompıýter qoıylǵan synyptarmen jabdyqtaldy. «100 mektep» bastamasy bilim salasynyń damýyna qurylymdyq turǵyda áser etti. О́ńirdegi mektep tapshylyǵyn azaıtty, oqý ǵımarattarynyń sapasyn jaqsartty, bilim berýdi jańartatyn jańa tehnologııalar engizýge múmkindik jasady. Bul joba eldiń áleýmettik saıasatynyń basym baǵyty bolǵan «adam kapıtalyna ınvestısııa» túsiniginiń ornyǵýyna jol
ashty.

Muǵalim mártebesin kóterý de júıe­li qolǵa alyndy. 2019 jyly qabyl­danǵan «Pedagog mártebesi týraly» zań mu­ǵalimderdiń áleýmettik jáne kásibı qorǵalýyn kúsheıtip, júktemesin azaı­týǵa, jalaqysyn kezeń-kezeńmen ósirýge jol ashty.

Bilim berýdiń sıfrlyq baǵyty 2017 jyly qabyldanǵan «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasynan keıin jańa deńgeıge kóterildi. Mektepter kompıýter tehnıkalarymen jabdyqtalyp, ınternetke qoljetimdilik artty, elektrondy jýrnaldar men kúndelikter, onlaın platformalar, qashyqtan oqytý júıesi qol­danysqa endi. «COVID-19» pandemııa­sy sıfrlandyrý úderisin tipti jyldamdatty. Osy kezeńde qashyqtan oqytý qural­dary, sıfrly kontent, vıdeo-sabaqtar, elektrondy platformalar jappaı engizildi.

Qazirgi kezeńde bilim salasyndaǵy eń aýqymdy ınfraqurylymdyq bas­tama – «Keleshek mektepteri» ulttyq jobasy. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen qolǵa alynǵan joba aıasynda respýblıkada birkelki standartpen salynǵan jańa mektepter boı kóterip jatyr. 2024 jyldyń qorytyndysy boıynsha jańa formattaǵy 105 mektep salyndy. Al osy jyldyń aıaǵyna deıin taǵy 112 mektep paıdalanýǵa beriledi dep josparlan­ǵan. Oqý-aǵartý mınıstrliginiń resmı málimetinshe, qazir elimizde 150 «Keleshek mektebi» 145 583 balaǵa bilim berip jatyr. Jobanyń bas­ty maqsaty – úsh aýysymdy bilim berý­di joıý, apatty mektepterdi almastyrý jáne árbir balaǵa qaýipsiz, zamanaýı, tehnologııalyq orta usyný. Atalǵan joba aıasynda salyn­ǵan mektepter burynǵy tıptik mektepter­­den edáýir erekshele­nedi. Olardyń jal­py aýmaǵy 15-20%-ǵa úlken, al tehnıka­lyq jabdyqtalý deń­geıi tórt ese joǵary. Ár mektepte robot­tehnıka kabınetteri, STEM-zerthana­lar, horeografııa zal­dary, kovorkıng aımaqtary men tórt sport zalǵa deıin qarastyrylǵan.

Táýelsizdik jyldaryndaǵy refor­malar bilim júıesine ár kezeńde ártúrli sıpattaǵy ózgerister alyp keldi. Biraq olardyń barlyǵyn baılanystyryp turǵan ortaq maqsat bar – otandyq bilim júıesin jaqsartý. Qoryta aıtsaq, búginde mektepterdiń sany kóbeıdi, mazmuny jańartyldy, muǵalimder már­tebesi ósip, ınfraqurylym jańardy.