– Keıingi kezde marketıngten bastap psıhologııaǵa deıingi birqatar salada azamattardy Z, X jáne Y urpaqtary dep jıi bólip qarastyrady. Olar bir-birinen nesimen erekshelenedi?
– Z urpaq aldyńǵy Y jáne X býyn ókilderi sekildi otbasy, densaýlyq, dostyqty joǵary baǵalaıdy. Tek keıingi bizdiń ortalyq júrgizgen saýalnamalyq zertteýlerde qazirgi jastar úshin materıaldyq turǵysynan qamtamasyz etilgen jaıly ómir úshinshi orynǵa kóterildi. Iаǵnı zýmerler (Z urpaq) materıaldyq jaǵdaıdy, qarjylyq táýelsizdikti erte oılaıdy. Bul – jahandyq ekonomıkalyq turaqsyzdyq pen básekelestik zamanynda qalyptasyp otyrǵan úrdis.
Negizinen H býyn táýekelge bara bermeıtin, óte sabyrly, tózimdi keledi, mıllenıaldar (Ú urpaq) tehnologııaǵa beıim, joǵary bilim alýǵa umtylǵan urpaq bolsa, al zýmerler – «sıfrlyq aborıgender». Olar – tolyq onlaın álemde ózara qarym-qatynas quryp, ósken alǵashqy urpaq. Internet, áleýmettik medıa jáne jasandy ıntellekt olar úshin tabıǵı ortaǵa aınalyp úlgerdi. Sondyqtan basqalaryna qaraǵanda, aqparatqa qoljetimdiligi joǵary, az ǵana ýaqyt ishinde úlken kólemdegi derekterdi elekten ótkizip, málimetti jedel saraptaı alady. Dúnıetanymy ashyq, ózgeristerge beıim, erkindiksúıgish urpaq.
– Degenmen, qoǵamda keıde Z urpaqtyń erkindikke umtylysyn jaýapkershilikten qashý dep qabyldaıdy. Buǵan ne deısiz?
– Menińshe, zýmerlerdiń erkindik pen ózindik kózqarasqa umtylysy – jaýapkershilikten qashý emes, jaýapkershiliktiń jańa formasy. Olar úshin «jaýapkershilik» uǵymy – óz tańdaýyń men sheshimiń úshin sanaly túrde jaýap berý degen sóz. Al erkindik – oı-pikir, ómir stıli, jalpy tańdaý erkindigi. Z urpaq «ózindik bolmys» tek jeke tańdaý emes, áleýmettik qatysýdyń da quraly dep esepteıdi. Sondyqtan kópshiligi qosymsha bilim alyp, ózin jan-jaqty damytýǵa, saıahattap kókjıegin keńeıtýge umtylady. Bul da erkindikke degen talpynystan týyndaıdy. Árıne, syrt kózge olardyń minez-qulqy keıde ımpýlsıvti nemese «júıeden tys» kórinýi múmkin. Biraq halyqaralyq zertteýler kórsetkendeı, Z ókilderi arasynda ádildik, qaıyrymdylyq jáne ujymdyq jaýapkershilik sııaqty qundylyqtar aldyńǵy orynda tur. Sondyqtan bul býynnyń áreketterin túsindirýde dástúrli ólshemmen emes, jańa áleýmettik jáne sıfrlyq kontekstpen qaraǵan jón.
– Olardyń ekologııalyq, áleýmettik ádildik máselelerinde belsendi bolýy shynaıy ma, álde bul qandaı da bir qoǵamdaǵy úrdis pe?
– Baıqasańyz, búginde jastar bilimdi bolýǵa, kásipkerlikpen aınalysyp, qoǵamdy ilgeriletýge ózinshe úles qosýǵa asyq. Ortalyq júrgizgen saýalnamaǵa ıek artsaq, respondentterdiń kópshiligi eriktiler qozǵalysy (17,2%), jastar uıymdary/jobalary (15,5%), gýmanıtarlyq/qaıyrymdylyq uıymdaryna (13,8%) jıi atsalysady. Tipti buryn qatyspaǵandary kásipkerlikti damytý (22,3%), volonterlik qozǵalystar (22,3%) jáne ekologııalyq uıymdardyń (21,8%) jobalaryna qyzyǵatynyn aıtty.
Shynyn aıtý kerek, bul qubylystyń eki jaǵy bar. Birinshisi, kóptegen jas ekologııa, teń quqyq, ádildik máselelerine shynaıy alańdaıdy. Olardyń bul belsendiligi jeke tájirıbe men bolashaqqa degen jaýapkershilikten týyndap otyr. Sonyń áserinen volonterlik bastamalarda, jergilikti ekologııalyq qozǵalystarda, áleýmettik jobalarda belsendi.
Ekinshi jaǵynan, áleýmettik jeli dáýirinde mundaı belsendilik keıde trendtik sıpatqa ıe bolýy múmkin. Mysaly, bir rettik heshtegter nemese «sımvoldyq» posttar. Alaıda zertteýler kórsetkendeı, ýaqyt óte kele bul áreketterdiń edáýir bóligi oflaın formattaǵy, júıeli belsendilikke ulasýda. Sondyqtan muny jaı ǵana sán emes, azamattyq sana evolıýsııasynyń belgisi dep qabyldaǵan durysyraq.
– Qazir ósip kele jatqan jas býyndy túsinip, jyly qarym-qatynas ornatý ata-analar úshin qıynǵa soǵyp otyrǵany jasyryn emes. Zýmerler nege jıi konflıktige túsedi?
– Ata-analar men jastar arasyndaǵy qundylyqtar qaıshylyǵy – qoǵamdaǵy áleýmettik jáne mádenı ózgeristerdiń tabıǵı nátıjesi. Eger ata-analar býyny turaqtylyqqa, dástúrge jáne ujymdyq jaýapkershilikke súıenip ósse, búgingi jastardyń bolmysy jahandaný dáýirinde tez ózgeretin aqparattyq keńistikte qalyptasyp keledi. Buryn otbasy men mektep negizgi tárbıelik ınstıtýttar bolsa, qazir jastardyń dúnıetanymyna ınternet, áleýmettik jeliler men álemdik mádenı yqpaldar kúshti áser etedi.
Deı turǵanmen, jas býyn men ata-analardyń ómirdegi qundylyqtary ózara uqsas. Biraq urpaqtar arasynda sol qundylyqtardy iske asyrý joldary sál ózgeshe. Mine, osydan konflıkt týyndaıdy. Aldyńǵy urpaq «jaqsy bilim, turaqty jumys, otbasyn qurý» formýlasyn ustan dese, al jastar «ómirde óz jolymdy taýyp, múmkindikterimdi synap kóremin» degen kózqarasta áreket etedi. Osy aıyrmashylyq Z urpaqtyń jeke ómir men otbasylyq qundylyqtaryna degen kózqarasyna da áser etýde. Iаǵnı olardyń ómirlik basymdyqtary men sheshim qabyldaý tásilderi burynǵy býynnan ózgeshe qalyptasyp jatyr. Onyń ústine eńbek naryǵynyń turaqsyzdyǵy, áleýmettik kepildikterdiń álsireýi jastardy neǵurlym táýelsiz, beıimdelgish jáne ózin-ózi jetildirýge ıtermeleıdi. Bul – qundylyq daǵdarysy emes, býyndar arasyndaǵy ómirlik tájirıbe men qaýipsizdik sezimindegi aıyrmashylyqtyń kórinisi. Bıylǵy zertteýlerimizden túsingenimiz, bir jaǵynan, dástúrli qundylyqtar saqtalyp otyr, ekinshi jaǵynan, qundylyqtardy jańa kózqaraspen qabyldaý bar.
– Osyndaı erekshelikterdi eskersek, qalaı oılaısyz, urpaqtarǵa bólinis qoǵamnyń áleýmettik qurylymyna áser etip otyr ma?
– Qoǵamdy urpaqtarǵa bólip qaraý túbegeıli ózgeris ákelmeıdi. Naqtylasam, elimizde býyndar arasyndaǵy aıyrmashylyq kóbine mádenıet pen ómir saltynan ǵana kórinedi. Mysaly, aǵa býyn dástúrli kózqarastar men turaqty eńbekke beıim bolsa, jańa býyn Z urpaq sıfrlyq tehnologııalardy jetik meńgergen jáne jahandyq oılaýǵa jaqyn keledi. Degenmen bul erekshelikter taptyq qurylymǵa, bılik pen menshik qatynastaryna aıtarlyqtaı áser etpeıdi. Iаǵnı urpaqtarǵa bóliný áleýmettik qurylymdy túbegeıli ózgertpeıdi. Biraq áleýmettik úderisterdi saraptaýda mańyzdy ról atqarady.
– Al búginde jastar nege otbasyn qurýǵa asyqpaıdy?
– Bul – keıingi kezderi jıi talqylanyp júrgen suraqtardyń biri. Nekege kesh turýǵa áser etetin negizgi faktorlar – birnesheý. Eń aldymen, jastardyń basym bóligi bilim men mansapqa basymdyq beredi. Olar ózderin kásibı turǵyda damytyp, turaqty tabys pen qarjylyq táýelsizdikke qol jetkizgisi keledi. Iаǵnı ómirde óz ornyn tabýǵa, bolashaǵyn josparlaýǵa tyrysady. Turaqty tabysy, baspanasy nemese jınaqtalǵan qarajaty bolmasa, kópshiligi otbasyn qurýǵa asyqpaıdy. Bul qubylysty keıde «dástúrden alshaqtaý» dep qabyldaıtyndar da bar, biraq shyn máninde, bul – jastardyń sanaly ári josparly ómir súrýge umtylysynyń belgisi. Olar otbasy ınstıtýtyn jeńil sheshim emes, jaýapkershiligi joǵary tańdaý dep qaraıdy.
Degenmen bizdiń rýhanı tamyrymyz ben ulttyq kodymyz salt-dástúrde jatyr. Sondyqtan urpaqtar arasyndaǵy dıalogti kúsheıtýdiń eń tıimdi joly – ortaq tájirıbe alańdaryn qurý. Mundaı ortada ár býynnyń qundylyqtary toǵysyp, ózara túsinistik pen baılanys nyǵaıady. Mysaly, dástúrli elementter men zamanaýı formatty ushtastyrǵan mádenı festıvaldar, jastar men aǵa býyn birigip jumys isteıtin shyǵarmashylyq jobalar kóbirek qajet-aq. Podkasttar, estelik jobalary nemese otbasylyq tarıhqa arnalǵan kontent urpaqtar arasyndaǵy dıalogti kúsheıtedi, kez kelgen salt-dástúrdiń, ádet-ǵuryptyń mánin jańa qyrynan ashady. Bastysy – mundaı mádenı jáne áleýmettik úndestik bolashaq urpaqtyń dúnıetanymyn da qalyptastyrady. Sondyqtan búgingi Z urpaqtyń qundylyqtaryn túsiný – erteńgi býynynyń áleýetin durys baǵyttaýǵa negiz bolady.
– Endi bıyldan bastap ómirge beta urpaq kelip jatyr. Osy jastar tolqynyn el damýynyń naqty kúshine aınaldyrý úshin ne isteý qajet?
– Elde birtindep jastar saıasatynyń jańa kezeńi bastaldy. Muny granttyq baǵdarlamalar, volonterlik qozǵalystar men jastar praktıkasy sııaqty bastamalardan baıqaýǵa bolady. Bul jańa urpaqtyń qundylyqtaryn eskeretin saıasat bolýǵa tıis. Alaıda áleýet tolyq deńgeıde iske asyrylyp jatqan joq. Negizgi másele – jobalardyń júıelilik pen turaqtylyq deńgeıi.
Jastardyń energııasy men shyǵarmashylyǵyn paıdalaný úshin aımaqtarda ınnovasııalyq jáne kreatıvti ortany áli de damytý qajet. Habtar men ınkýbatorlar bilim, kásipkerlik pen áleýmettik jobalardy toǵystyratyn tirek núktesine aınalýǵa tıis. Sonymen qatar jastar saıasatynyń ózegi retinde qatar oılaý jáne birge jasaý (co-design) qaǵıdatyn engizý mańyzdy. Memlekettik sheshimder jastardyń qatysýynsyz qabyldanbaýy kerek. Eger biz osylaı júıeli baǵytta jumys istesek, baza qalyptastyrsaq, kez kelgen urpaqtyń áleýeti eldiń áleýmettik, ekonomıkalyq jáne saıası damýynyń basty qozǵaýshy kúshine aınalary sózsiz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Zeıin ERǴALI,
«Egemen Qazaqstan»
