24 Aqpan, 2015

Asqynǵan derttiń zardaby

305 ret
kórsetildi
10 mın
oqý úshin
Alpaýyt ınvestor munaıǵa senbeıdi Álemdi ári-sári kúıge dýshar etken munaı baǵasy jaqyn arada turaqtanyp, burynǵy deńgeıine jetýi múmkin emes sııaqty. Basqasyn bylaı qoıǵanda, oǵan munaı salasyndaǵy planetamyzdaǵy eń baı ınvestor Ýorren Baffet senbeıtin kórinedi. 23 02 2015-1bО́tken jyly kúrt qulaǵan munaı baǵasy sońǵy kúnderi árbir barreli 60 dollardan asyp, kóterile bastaǵandaı bolǵan. Biraq munaı baǵasynyń burynǵydaı sharyqtap kóterilýine ınvestorlardyń senimi joǵalǵan sııaqty. Alpaýyt ınvestor Ýorren Baffet «qara altynǵa» degen senimin joǵaltyp, onyń ıeligindegi Berkshire kompanııasy Exxon kompanııasyndaǵy 3,7 mıllıard dollar kólemindegi aksııasyn satty. Osy jerde aıta ketetin bir másele, Ýorren Baffet óziniń bas aınaldyrar baılyǵyn ártúrli kompanııalardyń, onyń ishinde, energetıkalyq saladaǵy kompanııalardyń aksııalaryn satý jáne satyp alý sharalarynyń arqasynda jınaǵan bolatyn. Qara altyn baǵasy kóterilgen kezde ol orasan zor baılyqqa keneldi. Máselen, 2007 jyly PetroChina So aksııalaryn satý arqyly ol 3,5 mıllıard dollar paıda tapqan bolatyn. Berkshire kompanııasy amerıkalyq munaı alyby Exxon kompanııasynyń 41,1 mıllıon dollar aksııasynan quralǵan paketke ıe bolǵan edi. 2010 jyly orta eseppen bul aksııalardyń árqaısysy 90,86 dollar turatyn. О́tken jyldyń 4-shi toqsanynda Baffet kompanııasy osy aksııalardyń árqaısysyn orta eseppen 93,27 dollardan satty. Sarapshylardyń aıtýynsha, Ýorren Baffet óziniń qarjysyn senimdi salalarǵa sala bastaǵan kórinedi. Onyń eń iri aktıvi International Business Machines Corp kompanııasynyń aksııalarynda bolatyn. Baffet osy kompanııadaǵy óziniń onsyz da iri qundy qaǵaz portfelin ótken jyldyń aıaǵynda taǵy da 6,5 mıllıon dollar aksııamen tolyqtyrdy. Qazir Berkshire kompanııasynyń IBM kompanııasynyń aksııasyndaǵy úlesi 12,4 mıllıard dollardan asty. Sonymen birge, Berkshire kompanııasynyń aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy aksııalary da óse bas­tady. Máselen, ol sońǵy kezde aýyl sharýashylyǵy qural-jabdyqtaryn shyǵaratyn Deere & Co óndiris ortalyǵyndaǵy óziniń aksııasyn eseleı arttyrdy. Berkshire kompanııasynyń temirjol, elektr jáne qaıta óńdeý salalaryndaǵy seriktes fırmalardaǵy aksııalary da ósip barady. Qaryzǵa belshesinen batqan Amerıka Dúnıeniń tórt buryshyn  ashsa alaqanynda, jumsa judyryǵynda ustaıtyn Amerıkanyń ózi qaryzǵa ómir súredi degenge sený qıyn. Alaıda, bultartpaıtyn aqıqat bireý, dál qazir bul jahanda AQSh-taı qaryzǵa belshesinen batqan birde-bir memleket joq. Búginde Amerıkanyń syrtqy qaryzy 18 trıllıon dollardan asty. 23 02 2015-2Álemdik ekonomıkaǵa yqpalyn júrgizetin alyp ekonomıka qaryzsyz kúnin kóre almaıdy. Qazir AQSh-tyń qaı salasyn alsańyz da qaryzdan kóz ashpaǵan kórinisti kóresiz. Bul eldiń eń úlken bes bankiniń ǵana qaryzy birneshe trıllıon dollardan assa, zeınetaqy qorynyń qaryzy 2 trıllıon dollarǵa jetti. AQSh-taǵy stýdentterdiń oqý aqysyna tóleıtin qaryzy 1 trıllıon dollardan asyp, orta eseppen stýdenttik nesıeler boıynsha qaryz 32 264 dollardy qurady. «Estimegen elde kóp» degendeı, tipti, zeınet jasyndaǵy adamdar da oqý aqysy boıynsha qaryzyn tóleıdi eken. Árbir qatardaǵy otbasy búginde bankterge turǵyn úı úshin 155 myń dollar qaryz bolsa, 2015 jyldyń alǵashqy aılarynda árbir amerıkalyq otbasynyń nesıe kartochkasy boıynsha qaryzy 15,611 myń dollarǵa jetip, 1989 jyldan beri 81 paıyzǵa artty. Al tutyný nesıesi boıynsha qaryz 1971 jyldyń deńgeıinen 1700 paıyzǵa kóterilgen. Jalpy, qaryz degen uǵym uıaty bar adamǵa tynyshtyq taptyrmaıtyn qubylys bolsa kerek edi. Al Amerıka Qurama Shtattary úshin qaryzǵa ómir súrý qalypty jaǵdaıǵa aınalǵan. Eń ókinishtisi sol, AQSh-tyń syrtqa beretin qaryzy tek sońǵy jyldarda ǵana eselep artyp otyr. 1981 jyldyń 22 qazanyna deıin AQSh úkimetiniń qaryzy 1 trıllıon dollardan aspaıtyn. Bul Amerıka tarıh sahnasyna shyqqan 205 jyl ishinde qordalanǵan qaryz edi. Al 1985 jyly bul eldiń qaryzy 2 trıllıonǵa jetti. 2014 jyldyń sońynda 18 trıllıondyq kólemnen asty. Eń qyzyǵy, sońǵy 1 trıl­lıon dollar qaryz bar bolǵany 403 kúnniń ishinde jınaqtaldy. Amalsyz oılandyratyn taǵy bir másele, AQSh-tyń sońǵy eki prezıdenti ózderinen burynǵy 42 prezıdent jınaqtaǵan qaryzdan da artyq qaryz alyp, el ekonomıkasyn tyǵyryqqa tiredi. Máselen, kishi Býsh prezıdent bolǵan kezeńde memleket qaryzy 77 paıyzǵa artsa, Barak Obama prezıdent bolǵan kezeńde memlekettiń qaryzy 57 paıyzǵa ósti. Osy sıfrlardan kórinip turǵanyndaı, AQSh-tyń qarjy-nesıe salasy qumnan jasaǵan músindeı sát saıyn ydyrap ketýge daıyn. Eńbekke qabiletti 88 mıllıon amerıkalyq jumys istemeıdi jáne jumys isteýge qushtar da emes. Sebebi, olar úshin mardymsyz jalaqy alyp jumys istegennen góri áleýmettik kómek alyp kún kórgen áldeqaıda paıdaly. Osydan biraz ýaqyt buryn prezıdent Obama aıdaı álemge jar salyp jarııa etken árbir segiz jańa jumys ornynyń jeteýi tolyq emes jumys kúnine qurylǵan. Qazir AQSh jumysshylarynyń 53 paıyzy jyl boıy 30 myń dollardan nemese kúnkóris deńgeıi qarjysynan tómen jalaqy alatyn kórinedi. Sońǵy ekonomıkalyq resessııa kezinde qysqartylǵan jumys oryndarynyń saldarynan jumystan aıyrylǵan amerıkalyqtardyń 95 paıyzy ortasha deńgeıli turmysy barlarǵa jatady. Osyǵan baılanysty 2008 jyly amerıkalyqtardyń 53 paıyzy ózderin orta tapqa jatqyzsa, 2014 jyly bul kórsetkish 44 paıyzǵa deıin tómendedi. Qazir 18-29 jas aralyǵyndaǵy amerıkalyqtardyń 49 paıyzy ózderin kedeıler qataryna jatqyzady. Qazir aqıqatynda da amerıkalyqtardyń arasynda kedeıler sany kúrt artyp barady. 100 mıllıonnan astam adam federaldyq úkimet júzege asyryp jatqan áleýmettik baǵdarlamalarǵa qatysady. Barak Obama prezıdent bolǵan kezeńde azyq-túlik talony arqyly kún kóretinderdiń sany 32 mıllıonnan 46,5 mıllıon adamǵa artty. Kedeılengen amerıkalyqtardyń 22 paıy­zy shirkeýler janynan ashylǵan azyq-túlik beretin ortalyqtarǵa tirkelgen. Memlekettiń azyq-túlik kómegi úshin bóletin qarjysy 2007 jylǵy 38 mıllıard dollardan 80 mıllıard dollarǵa deıin artqan. Sońǵy jyldary AQSh-taǵy baspanasyz balalardyń jalpy sany 2,5 mıllıonǵa jetti. Memlekettik orta bilim beretin mektepterde oqıtyn oqýshylardyń 51 paıyzdan astamy az qamtamasyz etilgen otbasylarynan shyqqan jáne olar tegin tamaqpen qamtamasyz etiledi. AQSh prezıdenti atap kórsetkendeı, sońǵy jyldary 10 mıllıon amerıkalyq medısınalyq saqtandyrý qujatyna ıe bolǵan. Is júzinde amerıkalyqtardyń 35 mıllıonǵa jýyǵy áli kúnge deıin saqtandyrý medısınasymen qamtylmaǵan. Jyl saıyn bul elde 45 myń adam medısınalyq shyǵyndardy tóleı almaı o dúnıelik bolady. Dúnıejúzinde AQSh-ta medısınalyq qyzmet kórsetý aqysy eń joǵary bolyp tabylady. Máselen, Brıtan tájiniń murageri dúnıege kelgende medısınalyq qyzmet úshin 15 myń dollar tólense, AQSh perzenthanalarynda týǵan árbir náreste úshin 30 myń dollar tólenedi eken. Halyqqa medısınalyq qyzmet kórsetý aqysynyń óte qymbat ekenin AQSh densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń ózi mo­ıyndap otyr. Prınston ýnıversıtetiniń professory E.Blaınderdiń boljamynsha, taıaý aradaǵy 20 jyl ishinde Amerıka taǵy da 40 mıllıon jumys ornynan aıyrylady. Instıtýt zertteýshisi Dj.Klıftonnyń aıtýynsha, sońǵy 35 jyl ishinde alǵash ret jabylyp jatqan fırmalardyń sany ashylyp jatqan fırmalardyń sanynan asyp túsken. Sarapshylardyń aıtýynsha, syrtqa qaryzy 18 trıllıonnan asyp otyrǵan AQSh ekonomıkasynyń endi qaryz alyp kún kórýi kúnnen-kúnge qıyndaı bermek. Injener mamandar qysqartylady Norvegııanyń munaı-gaz salasyna qarasty kompanııa­lary aldaǵy ýaqytta ınjener kadrlardy qysqartý jóninde arnaıy baǵdarlama qabyldaǵan kórinedi. 23 02 2015-3aOsy baǵdarlama sheńberinde norvegııalyq eń iri «Statoil» atty munaı kompanııasy myńdaǵan ınjenerlerdi jumystan qysqartýǵa ázirlenýde. «Stavanger Aftenblad» gazetiniń málimdeýinshe, aldaǵy ýaqytta osy kompanııanyń 12 myń ınjenerleri qysqartylady eken. Osy rette atalmysh kompanııada eńbek etetin ınjenerlermen qatar, onyń seriktes kásiporyndarynda jumys isteıtin ınjenerler de qysqartýǵa ushyraıdy. Gazet kótergen másele boıynsha, bul kompanııada qysqartýǵa ushyraıtyn tek ınjener mamandar ǵana eken. «Statoil» konserniniń basshysy Eldara Sıatreniń baıandamasynda atap kórsetilgendeı, ótken jyly konsernde eńbek etetin 1900 maman jumysshy qysqartylǵan. Sıatre óziniń baıandamasynda aldaǵy ýaqytta da qysqartý naýqany jalǵasatyndyǵyn atap kórsetti. Sóıtip, qyzmetkerlerdi qysqartýdyń nátıjesinde konsern 1,7 mıllıard dollar nemese 13 mıllıard Norvegııa krony mólsherinde qarjy únemdemek. Gazet maqalasynda atap kórsetilgenindeı, qazir konsernniń barlyq enshiles kásiporyndarynda ınjener laýazymyndaǵy mamandardy qysqartý naýqany bastaldy. Norvegııanyń «Aker Solutions» ınjenerlik-qurylys kompanııasynda munaı baǵasynyń kúrt tómendeýine baılanysty júzdegen mamandar qysqartylmaq. Qazirdiń ózinde kom­panııanyń 300-den astam mamanyna jumystan qysqaratyndyǵy jóninde habarlama taratylǵan. Sońǵy jyly bul kompanııanyń 500-den astam mamany qysqartylypty. Daıyndaǵan Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan».