Balamasy joq maqta-toqyma klasteri

Túrkistan oblysy aýyl sharýashylyǵy salasy boıynsha elimizde aldyńǵy orynda. Sonymen qatar maqta ósiretin birden-bir óńir. Osy erekshelikke mán berile otyryp,  oblysta maq­ta-toqyma klasterin qurý jobasy júzege asyrylyp jatyr. Joba shıkizatty el ishinde tereń óńdeýge jáne Qazaqstannyń eksporttyq áleýetin kúsheıtýge baǵyttalǵan.

Jalpy, bul bastama osydan bir jarym jyl buryn bastaý alǵan. Oblystyń burynǵy ákimi Darhan Satybaldy bastaǵan delegasııa Qytaı Halyq Respýblı­kasyna issaparmen barǵanda maqta ósirý jáne ony tereń óńdeý salasyndaǵy iri kompanııalarmen kezdesýler ótkizgen bolatyn. Kelissózder barysynda tájirıbe almasyp, ekijaqty sátti áriptes­tik ornatyldy. Nátı­­je­sinde, bul kelisimder naqty ınves­t­­ısııalyq jobalarǵa ulasyp, búginde óńir basshysy Nural­han Kósherovtiń basshyly­ǵy­men maqta-toqyma klasterin qalyp­tastyrýǵa baǵyt­talǵan strategııalyq joba tabysty júzege asyrylyp jatyr.

Maqta-toqyma klasterin damy­týǵa jetekshilik etip otyr­ǵan ın­vestor – Qytaıdyń maqta ósirý jáne ony tereń óńdeý sa­lasyn­daǵy eń iri kompanııalarynyń biri Xinjiang Lihua (Group) Co., Ltd. Kompanııa tuqym ósirýden bas­tap, toqyma ónimderin shyǵarýǵa deıingi maqtany keshendi óńdeý­ge jáne óndiristiń tolyq sıklin basqarýǵa mamandanǵan.

Mine, búginde oblysta osy sheteldik ınvestormen birlese Orta Azııa keńistiginde maqtany tereń óńdeıtin balamasy joq maqta-toqyma klasteri quryldy. Klasterdiń ereksheligi sý únemdeý tehnologııalaryn qoldana otyryp, maqta ósirýden bastap, ıirilgen jip, mata, daıyn kıim jáne ózge de toqyma ónimderin shyǵa­rady. Bul óńir ekonomıka­syna jańa serpin berip, shıkizat­tyq baǵyttan arylyp, daıyn ónim óndirýge múmkindik beredi.

Maqta klasterinde 5 jobany iske asyrý arqyly 7 myń adam jumyspen qamtylyp, 201 mlrd teńge ınvestısııa tartylady. Maqta ónimdiligi 2–3 ese jaqsaryp, jylyna 229 myń tonna maqta óndiriletin bolady.

Jalpy, joba aıasynda 10 zaýyt salý josparlanǵan. Onyń ishinde 4 maqta óńdeý,  2 tamshylatyp sýarý júıelerin óndiretin, sondaı-aq 4 toqyma zaýyty bar. Sonyń birqatary jumys isteýdi bastaǵan. Mysaly, klasterdiń qajettilikterin qamtamasyz etý úshin PVH qubyrlaryn shyǵaratyn zaýyt iske qosylǵan. Toqyma fabrıkalary salynyp jatyr.

Jaqynda Otyrar aýdanynda ornalasqan kópsalaly «Túrkistan maqta agroónerkásiptik kesheni» aıasynda 3 zaýyt iske qosyldy. Sonyń biri – tamshylatyp sýarý qurylǵylary men sýarýǵa arnalǵan taspalar óndiretin óndiris orny. Kásiporyn jylyna 800 mln metr sýarý lentasyn óndirip, 50 myń gektar alqapty zamanaýı sýarý júıe­si­men qamtamasyz etýge qaý­qarly. Bul – sý únemdeýge baǵyt­­tal­ǵan asa mańyzdy joba. Tam­shylatyp sýarý júıelerin jer­gilikti jerde óndirý arqyly aýyl sharýashylyǵy taýar óndirý­shilerine qoljetimdilik artyp, sý únemdeý tehnologııasyn keńinen engizýge jaǵdaı jasaldy.

Sonymen qatar Otyrarda zamanaýı  maqta óńdeý zaýyty paıdalanýǵa berildi. Zaýyttyń iske qosylýymen 279 adam turaq­ty jumyspen qamtyldy. Bul kásiporyn zamanaýı tehnologııalardy paıdalana otyryp, maqta sharýashylyǵyn jańa deńgeıge kóterip otyr. Seriktes qytaılyq ınvestorlar kómegimen 32 myń gektar alqapqa jańa ádispen maqta egilip, ár gektardan orta eseppen 50–60 sentnerden ónim alyndy. Mundaı kórsetkish buryn-sońdy bolmaǵan. Sý únemdeıtin bul tehnologııalar – klımattyq ózgerister jaǵdaıynda asa ózekti.

Joba aıasyndaǵy eki birdeı maqta óńdeý zaýytynyń jalpy quny 21,1 mlrd teńgeni quraıdy. Bul óndirister jylyna 180 myń tonna shıtti maqtany óńdeýge múmkindik beredi. Búgingi tańda 120 myń tonna shıtti maqta jınalyp, onyń 30 myń tonnasy taza maqta retinde óńdeldi. Eń mańyzdysy, osy jobalardyń jumysyn biriktiretin, basqarý men baqylaýdy júzege asyratyn jasandy ıntellektige negizdel­gen ortalyq basqarý stansasy paıdalanýǵa berildi. Bir orta­lyq arqyly 30 myń gektar alqap­ty sýarý, retteý jáne baqylaý jumystary avtomattandyrylǵan júıemen basqarylady. Munda egis alqaby, zaýyttar túgel baqylanyp otyrady. Sý, maqtanyń ósý barysy, jerdiń ylǵaldylyǵyn da qadaǵalaý júıesi engizilip jatyr.

Bul aqyldy basqarý Memleket basshysynyń ár salaǵa jasandy ıntelektini engizý týraly tapsyrmasynyń naqty nátıjesi dep aıtsaq bolady.

Jaqynda Túrkistan qalasynda «Turan» arnaıy ekonomıkalyq aımaǵynda toqyma buıymdaryn óndiretin tolyq sıkldi, ıaǵnı jip ıirip, mata óndiretin taǵy bir iri keshen iske qosyldy.  42 gektar jer bólingen óndiristik keshenniń jalpy ınvestısııalyq quny – 86,2 mlrd teńge. Qurylys jumystary 2024 jyly bastalyp, bıyl alǵashqy kezeńi iske qosyldy. Jobanyń birinshi kezeńinde 430 adam turaqty jumyspen qamtyldy. 2026 jylǵy jeltoqsanǵa deıin zaýyttyń kelesi úsh kezeńi tolyq aıaqtalyp, qosymsha 2 myńǵa jýyq adam turaqty jumysqa ornalasady. Zaýyt tolyq iske qosylǵan kezde jyl saıyn 11,4 myń tonna jip, 47,3 mln sharshy metr mata, 2 mln tósek-oryn jabdyqtary jıyntyǵy men 4 mln kórpe óndirý josparlanyp otyr. Ashylǵan kásiporyn jeńil ónerkásip salasyn damytý jolyndaǵy jańa kezeńniń bastamasy ekeni sózsiz. Bul joba – Túrkistan óńirinde jeńil ónerkásipti júıeli túrde da­mytýǵa, maqta salasynyń tıim­di­li­gin arttyrýǵa jáne eksport­tyq áleýetti kúsheıtýge, jańa ın­dýs­t­rııalyq baǵyttardyń qalyp­ta­sýyna serpin beretin mańyzdy qadam.

Osylaısha, qysqa merzim ishinde Túrkistan oblysynda maqta ósirýden bastap, ony tereń óńdeýge deıingi tolyq óndiristik tizbekke negizdelgen maqta-toqyma klasteri qalyptasty. Bul – bir ǵana salanyń jetistigi emes, óńir ekonomıkasyn ártaraptandyrý­ǵa baǵyttalǵan júıeli saıasat­tyń naqty nátıjesi. Aldaǵy bes jylda maqtany egistikten bas­tap, daıyn kıim tigetin deńgeıge deıin jetkizetin tolyq sıkl qalyptasady degen úmit bar. Bul óz kezeginde jańa jumys oryndarynyń ashylýyna, eksport kóleminiń artýyna, jeńil ónerkásiptiń damýyna jol ashady. Eń bastysy, joba zama­naýı agrotehnologııalardy, sý únem­deý júıelerin, jasandy ıntellektige negizdelgen basqarý tetikterin engizý arqyly aýyl sharýashylyǵynyń tıimdiligin túbegeıli arttyryp otyr.

Maqta-toqyma klasteriniń damýy tek Túrkistan óńiri úshin ǵana emes, tutas Qazaqstan ekonomıkasy úshin strategııalyq mańyzǵa ıe. Bul bastama elimizdiń daıyn toqyma ónimderin eksporttaıtyn básekege qabiletti memleket retinde qalyptasýyna berik negiz qalaıdy. Munyń barlyǵy – memlekettik qoldaý, tıimdi ınvestısııalyq saıasat jáne birlese atqarylǵan tabandy eńbektiń jemisi. Qazir klasterlik damý oblysta júıege qoıylyp, aımaqtyń ekonomıkalyq áleýeti jańa deńgeıge kóterilip otyr.

Maqta-toqyma klasterin damytýdan bólek, oblysymyzda júgeri jáne et klasterin qurý boıynsha da úlken jumys­tar júrgizilip jatyr. Sebebi bul baǵyt­­taǵy damý oblystaǵy arnaıy ekonomıkalyq aımaqtyń múm­­kin­dikterin tolyq paıdala­nýǵa jaǵdaı jasap, sheteldik jáne otandyq ınvestorlar úshin tartymdy óndiristik alań qalyp­tastyrýǵa múmkindik beredi. Oblystyń damýy jolyndaǵy bul ózgerister jańa ındýstrııalyq dáýirdiń bastamasy bolary sózsiz.

Nuraly ÁBIShOV,

Túrkistan oblystyq máslıhatynyń tóraǵasy