Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Aıtpaǵymyz, jylqy jylynyń qazaq tanymyndaǵy sıpaty týraly. Ejelgi dala órkenıetiniń kúntizbelik ilimi men múshel esebin kóne qytaı, tıbet, mońǵol derekterimen salystyra zerttegen etnograf ǵalym Bıqumar Kámalashuly 2013 jyly jaryq kórgen «Qazaqtyń salt-dástúrleri» atty kólemdi kitabynda mynadaı paıym aıtypty: «Qazaq halqy jylqy malyn óziniń jan serigi sanap, bul jyldy iltıpatpen qarsy alady. Jylqy jyly týǵan adamdar qaǵylez, sergek, kerbez bolady. Eshkimge táýelsiz dara ómir súrýdi qalaıdy. Bul toptan óner adamdary men qoǵam qaıratkerleri kóp shyǵady. Eń bastysy, jylqy jyly týǵandar dostyqqa adal, otbasylyq ómirge yntaly keledi», depti.
Qazaq tarıhynda jylqy jyly týyp, qaıratkerligimen el esinde qalǵan tulǵalar barshylyq. Atap aıtsaq, ataqty batyr, qolbasshy Bógenbaı Aqshauly (1678–1775), ataqty batyr Jánibek Berdáýletuly (1714–1792), qazaqtyń bas batyry Baıan Qasabolatuly (1714–1772), din qaıratkeri ári batyr Beket ata Myrzaǵululy (1750–1813), kórnekti oıshyl, aǵartýshy Shákárim Qudaıberdiuly (1858–1931), qazaq jyrshysy Jambyl Jabaev (1846–1945), memleket jáne qoǵam qaıratkeri Álıhan Bókeıhan (1870–1937), qaıratker, aqyn Sáken Seıfýllın (1894–1938), kórnekti jazýshy Beıimbet Maılın (1894–1938), memleket qaıratkeri Turar Rysqulov (1894–1938), dúldúl aqyn Ilııas Jansúgirov (1894–1938), qazaq mýzykasynyń kórnekti zertteýshisi Ahmet Jubanov (1906-1968), maıtalman sazger Shámshi Qaldaıaqov (1930–1992), ádebıetshi, etnograf Aqseleý Seıdimbek (1942–2009), t.b. Sondaı-aq jylqy jyly týǵandar qataryna qazir aramyzda júrgen aqyn, Qazaqstannyń Eńbek Eri Muhtar Shahanov pen akademık, fızıka-matemetıka ǵylymdarynyń doktory Muhtarbaı О́telbaevty qosýǵa bolady.
* * *
Bıyl atap ótetin tarıhı oqıǵanyń biri – 1916 jyly patshalyq Reseıdiń otarlaý saıasatyna qarsy bastalǵan ult-azattyq qozǵalysqa 110 jyl, Isataı Taımanuly men Mahambet О́temisuly bastaǵan ult-azattyq kóteriliske – 190 jyl, 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisine – 40 jyl.
Ult tarıhynda izi qalǵan dara tulǵalardyń mereıtoılary da az emes. Ataqty jyraý, kúıshi Qalnııaz Shopyqulynyń týǵanyna bıyl – 210 jyl tolsa, asa kórnekti aǵartýshy Ybyraı Altynsarın atamyz ben halyq kompozıtory, ánshi-aqyn Muhıt Meráliulynyń týǵanyna – 185 jyl.
Sondaı-aq basty datanyń biri – HH ǵasyrdyń Gomeri atanǵan aqyn Jambyl Jabaevtyń 180 jyldyq mereıtoıy bolsa, Alash qaıratkeri Ánııar Moldabaevtyń týǵanyna 170 jyl tolady. Alash kósemderi Álıhan Bókeıhan men Barlybek Syrttanulynyń týǵanyna 160 jyl, ataqty kúsh ıesi Qajymuqan Muńaıtpasulynyń ómirge kelgenine 155 jyl, qazaqtan shyqqan tuńǵysh quqyqtanýshy ári alashshyl tulǵa Jaqyp Aqbaıulynyń 150 jyldyq mereıtoıy (25 qazan) óz kezegin kútip tur.
Alash qaıratkeri, zańger Jahansha Dosmuhameduly, memleket qaıratkeri Ábdirahman Áıtıev, jetisýlyq aqyn Qalqa Japsarbaevtardyń týǵanyna 140 jyl, Alash Orda úkimetiniń múshesi, qazaqtan shyqqan tuńǵysh professor Álimhan Ermekovtyń týǵanyna 135 jyl eken.
Sonymen qatar Alashtyń beldi tulǵasy, dáriger Ǵazymbek Birimjanuly (28 aqpan), Alash qaıratkeri, jazýshy-jýrnalıst Qoshmuhambet (Qoshke) Kemeńgeruly (15 shilde), tanymal ánshi Qýan Lekerov, qoǵam qaıratkeri Abdolla Asylbekterdiń týǵanyna 130 jyl tolsa, qazaq saz óneriniń kórnekti ǵalymy Ahmet Jubanov (29 sáýir), qoǵam qaıratkeri, ǵalym Kárim Myńbaev (15 tamyz), fılologııa ǵylymynyń doktory, jaýshy Sáıdil Taljanov (6 jeltoqsan), jazýshy Sádý Mashaqov (27 qarasha), jazýshy-jýrnalıst Seıitjan Omarov (22 maýsym) qatarly tulǵalardyń 120 jyldyq dataly toıy eken.
Kelesi kezekte týǵanyna 110 jyl tolyp otyrǵan tulǵalar: jalyndy pýblısıst Baýbek Bulqyshev, abaıtanýshy ǵalym Qaıym Muhamedhanuly (5 qańtar), memleket jáne qoǵam qaıratkeri Seıitqalı Meńdeshev (16 maýsym), Qazaqstannyń halyq jazýshysy Hamıt Erǵalıev (14 qazan), elimizde boks sportynyń negizin qalaǵan Shoqyr Bóltekuly (29 qazan), t.b.
Al týǵanyna 100 jyl tolǵandar qatarynda: jazýshy, etnograf Ahmet Júnisov (20 maýsym), dástúrli ánshi Dánesh Raqyshev, mýzykatanýshy, pedagog Habıdolla Tastanov (12 shilde), ǵalym, fılologııa ǵylymynyń doktory Temirbek Qojakeev (17 jeltoqsan) tur.
Dataly 90 jyldyq mereıtoıy atalyp ótetinder sapynda tanymal jazýshylar: Qabdesh Jumadilov (26 sáýir), Bek Toǵysbaev (10 aqpan), Eslám Zikibaev (5 maýsym), Qastek Baıanbaı (15 qarasha), Medeý Sárseke (2 qańtar), Saıyn Muratbekov (15 qazan), memleket qaıratkeri Erik Asanbaev (10 naýryz), akademık ǵalym О́mirzaq Aıtbaev (5 sáýir) t.b. bar. Aqyn, qoǵam qaıratkeri Oljas Súleımenov te 90 jasqa keledi.
Sondaı-aq tuńǵysh qazaq ǵaryshkeri Toqtar Áýbákirov, jazýshy-pýblısıst Aldan Smaıyl (3 qazan), synshy-ǵalym Dandaı Ysqaquly, qolónershi–pedogog Dárkembaı Shoqparuly (23 mamyr), aqyn Serik Turǵynbekuly (1 naýryz), kúıshi, Qazaqstanyń halyq ártisi Qarshyǵa Ahmedııarov (25 naýryz), aqyn Kúlásh Ahmetova (25 sáýir), jazýshy-dramatýrg Sultanáli Balǵabaevtardyń (21 mamyr) t.b. 80 jyldyǵy atap ótilmekshi.
Tiri bolsa jazýshy-dramatýrg Rahymjan Otarbaev ta (19 qazan) 70-ti alqymdaı-dy eken. Sonymen qatar osy jyly 70 jasqa jetetinder: memleket jáne qoǵam qaıratkeri Imanǵalı Tasmaǵambetov (9 jeltoqsan), tarıh ǵylymdarynyń doktory, akademık Erlan Sydyqov (29 aqpan), tanymal aqyn Ertaı Ashyqbaev (24 sáýir), zertteýshi-jýrnalıster Qaıym–Munar Tabeı (5 mamyr), Abaı Maýqarauly (8 maýsym), Ámirhan Meńdeke (1 qańtar), jyrshy Amandyq Kómekov (20 qazan), t.b.
Jyl berekeli, tabysty bolsyn dep tileımiz!
