Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Zańdaǵy basty jańashyldyq – ekinshi deńgeıli bankter (EDB) úshin eń tómengi rezervtik talaptar mólsheriniń ózgerýi. Birinshi kezeńde teńgelik mindettemeler boıynsha rezervtik talaptar 3,5%-ǵa deıin, valıýtalyq mindettemeler 10%-ǵa kóterilgeni belgili. Endi ekinshi kezeńde, ıaǵnı 2026 jylǵy sáýirde valıýtalyq mindettemeler boıynsha AEK 12%-ǵa deıin ósedi. Úshinshi kezeńde 2026 jylǵy qyrkúıekte teńgelik jáne valıýtalyq mindettemeler boıynsha AEK tıisinshe 5% jáne 15%-dy quraıdy. Ulttyq bank taratqan derekterde bul qabyldanǵan sharalar aqsha agregattarynyń artyq ósýin tómendetýge, aqsha-kredıt saıasatynyń transmıssııasyn jaqsartýǵa múmkindik beredi delingen.
Bank zańyndaǵy ózgerister mamandardyń aıtýynsha, kóp jaıttyń kúrmeýin sheshedi. Senattyń baspasóz qyzmeti taratqan derekterde zań jobasy ýákiletti organdardyń ókilettikteri men qarjy ınstıtýttary arasyndaǵy aqparat almasý tártibin naqtylaıtyny aıtylǵan.
Naqty sektorǵa beriletin nesıe kóleminiń azdyǵy, bank aksıonerleriniń dıvıdentine saı salyqty ádil júıeleý máseleleri jıi aıtylady. Ekinshi deńgeıli bankterdiń naqty sektorǵa selqos qaraıtyny da jasyryn emes. Bankter naqty sektorǵa kredıt berýge de qulyqsyz. On jyl ishinde qaryz qarajatynyń úles salmaǵy 31%-dan 10%-ǵa deıin úsh ese tómendedi. Bul jerde másele halyqtyń moınyndaǵy qaryz emes, ekonomıkalyq tepe-teńsizdikte bolyp tur. Tutynýshylyq nesıe arqyly qarjy ımportqa ketip jatyr. Al Úkimet ınfrqurylymdy jańǵyrtý úshin BJZQ nemese Ulttyq qordan qarjy alyp jatyr. Osydan 30 jyl buryn qabyldanǵan zań bankterge ekonomıkany qarjylandyrýdy mindetteı almady, olardyń tólep otyrǵan salyqtary da mardymsyz.
Qoldanystaǵy zańǵa 140 ret ózgerister engizildi. Sarapshylar munyń zań ǵana emes, qazirgi bank júıesiniń lobbıstik aǵymǵa qatty beıim ekenin udaıy nazarǵa alady. Elimizdegi bank sektorynyń tarıhyna zer salsaq, júıe qurýshy dep úkilenip kelgen qarjy ınstıtýttarynyń árbir «juldyzdy» kezeńi olardyń qyzmeti týraly zańnamadaǵy ózgeristermen tuspa-tus keledi eken. Biz bastan keshken qarjylyq daǵdarys bankterge lobbızmdi zańdastyrýǵa múmkindik bergeni endi aıtylyp jatyr.
Sarapshy Ǵalym Qusaıynovtyń aıtýynsha, Ulttyq bank adal jáne básekeli ortany qoldaýǵa múddeli. Barynsha ashyq oıyn erejesin qalyptastyrý úshin memlekettik retteýdiń áserin álsiretýge de daıyn. Májilis bekitken bank týraly zań nusqasynyń Senattan qaıtýyna da osy jaıt sebep boldy.
Ǵalym Qusaıynovtyń sózimen aıtsaq, Májiliste eki tásildiń bir-birimen teketiresip qalýyna kýá boldyq. Alǵashqysy tutynýshylyq nesıeni ekonomıkany qoldaýdyń tetigi retinde qarastyrady. Bul tásil ınflıasııany kúsheıtip, ımportty yntalandyratyny, uzaqmerzimdi ósý bazasyna yqpal ete almaıtyny túsinikti. «Senat bul joly tutynýshylyq nesıeleý naryǵyn salqyndatý qajet degen ustanymdy qoldady. Zańdaǵy túzetýler bazalyq banktik lısenzııasy bar banktiń ámbebap lısenzııaǵa kóshýi kezindegi prýdensıaldyq normatıvterdi saqtaý jónindegi talaptardy naqtylaıdy. Jalpy, engizilgen ózgerister men tolyqtyrýlar bank qyzmetin retteýdi jetildirýge, qarjy júıesiniń ashyqtyǵyn arttyrýǵa jáne eldiń qarjy naryǵyn damytýǵa baǵyttalǵan», deıdi Ǵ.Qusaıynov.
Qarjyger sondaı-aq jańa zańda bank qupııasyn saqtaýdy qaperge alý kerektigine toqtaldy. Onyń aıtýynsha, bank qupııasynyń máni mindetti túrde rastalýǵa tıis. Bank – birinshi kezekte bıznes, al banktik qupııa onyń irgeli qaǵıdattarynyń biri bolyp qala beredi.
Sarapshynyń aıtýynsha, zań jobasyndaǵy ózgeristerdiń biri – bazalyq lısenzııany engizý. Bul ózgeris jańa oıynshylardyń naryqqa kirý sharttaryn jeńildetedi. Onyń pikirinshe, naryqty jańa zańǵa beıimdeý 2025 jyly bastaldy. Sondyqtan 2026 jyly bank bul ózgeristerge beıimdeı almaı qalady dep qaýiptenýge bolmaıdy. Buǵan deıin mıkroqarjylyq uıym deńgeıinde jumys istegen KMF jáne BNK Finance kompanııalary bankke aınaldy, bankter bir-birimen qosyldy nemese sheteldik qarjy ınstıtýttarymen biriktirildi.
«Qadaǵalaýdyń úsh satyly modeli durys ári ýaqtyly qabyldanǵan tásil dep esepteımin. Jańa qadaǵalaý bankterge qatysty aıtarlyqtaı durys sheshim boldy. Onyń tájirıbede qalaı jumys isteıtinin aldaǵy ýaqytta kóremiz. Jalpy, jańa zań shaǵyn bankterdiń naryqqa kóshýine múmkindik beredi. О́ıtkeni bank kóbeıse, básekelestik artady», deıdi qarjyger.
Ǵalym Qusaıynov «Bankter jáne bank qyzmeti týraly» jańa zań saýatty ázirlengenin aıtady. Jańalyqtary óte kóp bolǵandyqtan, bir bap aıasynda sıpattaý óte qıyn. Bank sektorynyń damýyna EDB arasyndaǵy mámileler men sıfrlyq aqsha, krıptovalıýta, qor naryǵy aıtarlyqtaı áser etedi.
Sarapshynyń aıtýynsha, bankterdiń ekonomıkaǵa yqpalyn esten shyǵarýǵa bolmaıdy. Qarjy daǵdarysy kezinde memleket birinshi kezekte bank júıesin saqtap qalýǵa tyrysady. Ekonomıst túsindirip ótkendeı, kez kelgen bankti bankrottyqqa deıin jetkizýge bolady, sondyqtan básekelestikti de qoldaý qajet.
Keıbir normalar júıeniń turaqtylyǵyna zııan keltirýi múmkin degen pikirdi bank ókilderi jıi aıtady. Qazaqstan qarjygerler qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Elena Bahmýtova zań jobasynda qaryz alýshylardy qorǵaýǵa tym birjaqty kóńil bólingenin, qaryz alýshylardyń óz mindettemesinen jaltarýyna jaǵdaı jasaıtynyn aıtady.
Qarjyger Eldar Shamsýddınov da osy pikirdi qoldap shyqty. Retteýshi uıymdardyń tutynýshylyq nesıe naryǵyn tynyshtandyrýǵa baǵyttalǵan sheshimderi epıkalyq ortaǵasyrlardaǵy jekpe-jekti eske túsiredi. Qazir bank sektory tutynýshynyń talabyna beıimdele bastady. Aldaǵy birer jylda nesıe naryǵynda eń joǵarǵy mólsherlemeler tómendeýi múmkin. Sol arqyly suranys pen usynys teńgerimin teńestirý kerek. Sarapshynyń aıtýynsha, bolmashy qatelikterdiń túp-tamyry bank sektoryndaǵy qurylymdyq qateliktermen baılanysty. Qoldanystaǵy júıe tutynýshylyq nesıe men ınflıasııanyń qatar ósýine jol berip keldi. Banktik lobbı qoǵamdy bólip-bólip tóleý baǵaǵa áser etpeıdi degen ustanymdy jaqtap keldi. «Men muny osyǵan deıingi bıznes-modeldi qorǵaý dep túsinemin. Bank ókilderi nesıeniń bul túrin jaı qalypty jaǵdaı dep qabyldaǵysy keletinin túsine almaımyn. Eýroodaqta bul másele halyqaralyq zańmen rettelgen. Bank sektory ınflıasııa devalvasııaǵa sebepshi bolatyn, al devalvasııa ınflıasııaǵa sebepshi bolatyn fazaǵa endi, Tutynýshylyq nesıeniń jyldamdyǵy ekonomıkanyń múmkindikterimen úılespeıtini qaldy. Bul kez kelgen syrtqy nemese ishki terbelisti kúsheıtip jiberedi», deıdi E.Shamsýddınov.
Sarapshynyń aıtýynsha, kez kelgen zań ekonomıkanyń damýymen birge ózgeredi. Búgin jetistik degen baptardyń ózi kúni erteń aǵymǵa ilese almaı qalýy múmkin. «Zań jobasyna qarata aıtylǵan synnyń basym kópshiligi quryltaıshylary men memlekettiń jaýapkershiligine qatysty aıtyldy. Bizdiń bankterdi damyǵan elderdiń qarjy ınstıtýttarymen salystyrýǵa bolmaıdy. Memleket bul tusta olardyń jaýapkershiligin quryltaıshylarmen, arnaıy qor arqyly bólisý týraly ońtaıly sheshim dep sheshti. Bank men memleket arasyndaǵy baılanys naryq zańymen júıelengen kezde bul másele sheshimin tabady», deıdi sarapshy.
