О́tkizý naryǵynan ónerkásiptik bazaǵa aınalýda
2025 jylǵa qaraı Qazaqstan ekonomıkasy qurylymdyq transformasııanyń oń belgilerin kórsete bastady. Geosaıası jáne logıstıkalyq táýekelderge baılanysty jetkizý tizbegin jahandyq qaıta qurý aıasynda transulttyq kompanııalar óndiris geografııasyn qarqyndy túrde ártaraptandyrýdy qolǵa aldy. Bul turǵyda Qazaqstan ónimdi tek ishki naryqqa ǵana emes, sonymen qatar Ortalyq Azııa elderine, EAEO-ǵa jáne jaqyn óńirlerge jetkizýge qabiletti óndiristik habqa aınalyp jatyr.
Mundaı ózgerister memlekettiń ekonomıkalyq saıasatynyń nátıjesi edi. О́ńdeý ónerkásibindegi ósim 2025 jyldyń qorytyndysy boıynsha shamamen 6% deńgeıinde kútilýde, al 2026 jylǵa arnalǵan nysanaly kórsetkish 6,2% deńgeıinde belgilendi. Dál bir qaıta óńdeý salasy shıkizat eksportyna táýeldilikti birtindep tómendete otyryp, ekonomıkalyq ósýdiń tiregine aınalmaq.
Bul rette metallýrgııa Qazaqstannyń óńdeý ónerkásibindegi draıverleriniń biri bolyp qalyp otyr. 2026 jyly saladaǵy ónim kóleminiń ósýi shamamen 3% deńgeıinde bolady dep boljanýda, buǵan bir jaǵynan Kyzyl Aray Copper, Ekibastuz Ferro Alloys, KazferroLimited, Shagala Mining jáne taǵy da basqa kásiporyndardyń jobalyq qýatyna shyǵý sep bolmaq. Qara metallýrgııada ferroqorytpalar, bolat, shoıyn jáne jalpaq jaıma temir óndirisi artady dep kútilýde, al tústi metallýrgııada altyn, mys, alıýmınıı jáne myrysh óndirisi kúsheımek.
Mashına jasaý odan da joǵary ósý qarqynyn kórsete túsedi. 2026 jyly ónim kólemin 13,4%-ǵa ulǵaıtý josparlanyp otyr. Oǵan jeńil avtomobılder óndirisiniń 17%-ǵa jáne aýyl sharýashylyǵy tehnıkasynyń 5%-ǵa ósýi yqpal etpek. Hımııa ónerkásibi de jedeldetilgen qarqynmen damyp keledi, 2026 jyly kúkirt qyshqyly, natrıı sıanıdi, sýtegi asqyn totyǵy jáne suıyq shyny shyǵaratyn jańa qýattardyń engizilýine baılanysty óndiristiń ósýi 7% deńgeıinde bolady dep kútiledi.
Ekonomıkanyń qarqyn alýynda saýda salasy mańyzdy rólge ıe bolyp otyr. 2026 jyly jıyntyq taýar aınalymy 92,4 trln teńge deńgeıinde josparlanǵan, bul 6,5% ósimge sáıkes keledi. Keńeıý munaı men munaı ónimderin óndirýdiń turaqty kólemimen, azyq-túlik jáne azyq-túlik emes taýarlardy qaıta óńdeý jónindegi aýqymdy baǵdarlamalarmen, sondaı-aq Qytaı baǵytyn qosa alǵanda, kóterme eksporttyq saýdaǵa baǵyttalǵan birneshe iri B2B-alańdaryn iske qosýmen qamtamasyz etiledi.
Aýyl sharýashylyǵy da, eń aldymen, qaıta óńdeý segmentinde qarqyn alýda. 2026 jyly azyq-túlik pen sýsyndar óndirisi sáıkesinshe 9% jáne 9,3%-ǵa ósedi, bul sektordyń qosylǵan qunyn jáne onyń eksporttyq áleýetin arttyrady.
Lokalızasııa úshin negiz qalaý
Búginde kýá bolyp otyrǵan transformasııalyq prosesster – Qazaqstan basshylyǵynyń sońǵy jyldary júzege asyrǵan reformalarynyń nátıjesi. Investısııalyq ahýaldy jaqsartý, ındýstrııalyq aımaqtardy jańǵyrtý jáne retteýdiń boljamdylyǵyn arttyrý jónindegi sharalar uzaq merzimdi ınvestısııalar úshin qolaıly jaǵdaılar týǵyzdy. Arnaıy ekonomıkalyq aımaqtar, salyqtyq jeńildikter jáne ońaılatylǵan maquldaý prosedýralary sheteldik óndirýshilerge aldaǵy uzaq jyldarǵa jospar jasaýmen óndiristik strategııalardy qurýǵa múmkindik beredi.
Qazaqstan olarǵa saıası turaqtylyq, iri naryqtarǵa jaqyndyq jáne halyqaralyq ınvestorlarǵa túsinikti quqyqtyq bazany usynyp otyr. Bul eldi óndiristerdi ornalastyrý úshin tartymdy alańǵa aınaldyrady.
Máselen, Mars jahandyq azyq-túlik korporasııasy – mundaǵy kózqarastyń ózgergeniniń jarqyn mysaly. Kompanııa uzaq jyldar boıy Qazaqstanda ımporttaýshy jáne dıstrıbıýtor retinde jumys istep kelgen edi, endi Almaty oblysynda óndirisin lokalızasııalaý úshin daıyndyq jumystaryn bastap ketti. Naqtyraq aıtqanda, olar úı janýarlaryna arnalǵan daıyn azyq óndirý zaýytyn salmaq. Investısııa kólemi 88,8 mlrd teńgeden asady, al qýattylyǵy – jylyna 100 myń tonnaǵa deıin ónim óndirýge jetedi. Bul qadam jergilikti jerde óndiris ashýǵa kóbirek tańdaý jasaı bastaǵan sheteldik óndirýshilerdiń trendin aıǵaqtaı túsedi.
Farmasevtıka ónerkásibinde de jańa jobalar paıda bolmaq. «Alataý» arnaıy ekonomıkalyq aımaǵynda óndiristik keshen turǵyzatyn Khan Tengri Biopharma kompanııasymen ınvestısııalar týraly kelisimge qol qoıyldy. Keshenniń óndiristik portfeline onkologııalyq, aýtoımmýndy, sırek jáne qabyný aýrýlaryn emdeýge arnalǵan preparattardy qosa alǵanda, 27 halyqaralyq patenttelmegen ataýlar kiredi, al ınvestısııalar kólemi 103 mlrd teńgeden asady. Bul ımporttyq dári-dármekterdi almastyrýǵa ǵana emes, bolashaqta shetelderge jóneltýge de múmkindik beredi.
Qazaqstannyń ónerkásiptik torap retinde qalyptasyp kele jatqany tehnologııalyq jaǵynan kúrdeli salalarda da baıqalyp otyr. 2025 jyly Qostanaıda KIA avtomobılderin shyǵaratyn tolyq sıkldi zaýyttyń iske qosylýy otandyq avtoónerkásip úshin mańyzdy kezeń boldy. $270 mln-nan asatyn ınvestısııalar ishki naryqqa ǵana emes, Ortalyq Azııa men EAEO elderine jiberiletin eksportqa da baǵdarlanǵan. Tolyq óndiristik sıkl jetkizýshilerdiń joǵary damyǵan jelisin, bilikti kadrlardy jáne uzaq merzimdi josparlaýdy talap etedi, mundaı kásiporyndardy ónerkásiptik klasterlerdiń «jákirli» bólshegine aınaldyrady.
Lokalızasııanyń taǵy bir mysaly – amerıkalyq lokomotıvter óndiretin Wabtec kompanııasy. Olar Qazaqstanda burynnan bar, biraq qazir jergilikti komponentterdiń úlesin arttyrý jáne Astanada ınjenerlik-tehnologııalyq ortalyqty ashý esebinen lokalızasııany kúsheıtýde. Ulttyq temirjol kompanııasymen uzaq merzimdi kelisimsharttar turaqty suranysty qamtamasyz etedi, al bilim men quzyretterdi berý eldiń tehnologııalyq áleýetin nyǵaıtady.
Metallýrgııa sektoryndaǵy lokalızasııa da aıyryqsha baıqalyp otyr. Metall jáne taý-ken óndirý salasyndaǵy iri halyqaralyq kompanııalardyń biri – ERG toby qazaqstandyq jetkizýshilerden satyp alynatyn taýarlarmen qyzmetterdiń úlesin 2024 jyly bir jyl burynǵy 48%-ben salystyrǵanda 60%-ǵa deıin ulǵaıtqan bolatyn. Kompanııa óz kásiporyndary ornalasqan monoqalalardaǵy óndirýshilerdi qoldaýǵa erekshe nazar aýdarady. 2024 jyly mundaı satyp alýlar Qazaqstandaǵy ERG satyp alýlarynyń jalpy kóleminiń 21,5%-yn qurady jáne bul kórsetkish jańa, onyń ishinde ekologııaǵa baǵdarlanǵan óndiristerdi iske qosý aıasynda ósýin jalǵastyryp jatyr.
«Qarmet» kompanııasy eldiń ónerkásiptik bazasyn edáýir kúsheıtetin birneshe strategııalyq jobalardy júzege asyrýda. Olardyń biri – qytaılyq bıznespen seriktestikte iske qosý kózdelip otyrǵan metall buıymdarynyń túrli sortyn jaımalap shyǵaratyn qondyrǵy. Ol qurylys metallýrgııasyndaǵy ımportty tolyǵymen almastyrýǵa jáne ishki naryqty turaqtandyrýǵa múmkindik beredi. Taǵy bir joba – Qaraǵandy oblysynda eni 1850 mm-ge deıin jáne qalyńdyǵy 0,8-den 16 mm-ge deıin bolatyn ystyqtaı ılektelgen bolat temirdi shyǵarýǵa baǵdarlanǵan quıý-jaımalaý kesheniniń qurylysy.
Bul ónimder avtomobıl, munaı-gaz, atom, medısınalyq jáne qubyr ónerkásibinde, sondaı-aq turmystyq tehnıka óndirisinde zor suranysqa ıe. Mundaı jobalardy júzege asyrý ózindik qunyn tómendetýge jáne joǵary qaıta óńdeý ónimderiniń jelisin keńeıtýge kómektesedi.
О́sip kele jatqan ınvestısııalyq portfel
Qazaqstan ındýstrııalandyrýdy qarqyndy túrde qoldap keledi. Qazirdiń ózinde jalpy quny 5,7 trln teńgege jýyqtaıtyn, sheteldikterdiń qatysýymen júzege asyp jatqan 20 iri jobanyń portfeli qalyptastyryldy, olar 11 myńnan astam jumys ornyn qurýǵa múmkindik beredi. Eki jáne odan da kóp elderden shyqqan kompanııalardyń qatysýymen $2,4 mlrd-qa jýyq somaǵa 2,8 myńnan astam jumys ornyn ashatyn qosymsha toǵyz kópjaqty joba júzege asyrylyp jatyr. Qarjylandyrý ulttyq kompanııalarmen damý ınstıtýttarynyń qoldaýymen júzege asyrylady, bul ınvestısııalyq táýekelderdi azaıtady.
Jańa óndiristerdiń kópshiligi áý bastan-aq eksportqa baǵdarlanǵan. Máselen, avtomobıl qurastyrý, metallýrgııa jáne mashına jasaý salalary Ortalyq Azııa men EAEO naryqtaryna baǵyttalǵan. Lokalızasııa aıqyn mýltıplıkatıvti áser týdyrady: jumys oryndary tek zaýyttarda ǵana emes, sonymen qatar logıstıkada, ınjınırıngte jáne ilespe qyzmetterde de paıda bolady, al quzyretterdi berý bilikti jumys kúshin qalyptastyrýǵa yqpal etedi.
Halyqaralyq korporasııalardyń qatarynyń artýy Qazaqstanda barǵan saıyn ındýstrııalandyrý úshin qolaıly orta qalyptasyp kele jatqanyn kórsetedi. Lokalızasııa men qaıta óńdeýge salynǵan ınvestısııalar bıznestiń eldiń uzaq merzimdi traektorııasyna degen senimin jáne onyń jahandyq ári aımaqtyq qosylǵan qun tizbegine ıntegrasııalaný qabiletiniń artyp kele jatqanyn ańǵartady.
Transulttyq óndirýshilerdi tartyp, lokalızasııany kóbeıte otyryp jáne eksporttyq qýattardy ulǵaıtý arqyly Qazaqstan Eýrazııanyń negizgi ónerkásiptik habtarynyń biri retindegi óz pozısııasyn nyǵaıta túsedi.
