Sýret JI kómegimen jasaldy
Sońǵy ret Jer betindegi halyq sany shamamen 700 jyl buryn, býbon obasy kezinde qysqarǵan. Indet tarqaǵan soń quldyraý da toqtady. Sodan beri adam sany ondaǵan ese kóbeıdi, al sońǵy júz jylda tipti tórt esege jýyq artty. Al qazir jaǵdaı kerisinshe. Halyqtyń kemýine indet emes, bala týý deńgeıiniń jetispeýi sebep bolyp otyr. Bul – adamzat tarıhynda alǵash ret bolyp otyrǵan qubylys.
Depopýlıasııanyń basty sebebi –balaly bolýǵa degen yqylastyń álemde álsireýi. Memleketter sýbsıdııa, salyqtyq jeńildik, analyq kapıtal sekildi túrli tetikter arqyly týý kórsetkishin kóterýge tyrysty, biraq bul saıasattyń nátıjesi mardymsyz boldy.
Jahandyq kórinis
1960-jyldary álemde bala týý óte joǵary boldy, ony «demografııalyq jarylys» dep ataıdy áleýmettanýshylar. Biraq sodan keıin jaǵdaı ózgerdi. Sońǵy 50-60 jylda kóptegen elde adamdar burynǵydaı kóp bala súımeı ketti. Bul tek bir-eki memlekettiń emes, barǵan saıyn kóbeıip bara jatqan elderdiń ortaq úrdisine aınalyp otyr. BUU dereginshe, 2015 jyly álemdegi ortasha týý kórsetkishi 1965 jylmen salystyrǵanda shamamen eki ese tómendegen.
Qazir Jer betindegi halyqtyń kóbi bala týýy jetkiliksiz elderde turady. «Jetkilikti» degenimiz – halyq sany azaıyp ketpeı, óz-ózin ustap turý úshin qajet deńgeı. Damyǵan elderde ol shamamen bir áıelde 2,1 bala bolýy kerek. Eki bala ata-ananyń ornyn basady, al «0,1» – ómirdiń túrli jaǵdaıyna baılanysty (keıbiri balaly bolmaýy, erte qaıtys bolýy t.b.) qosylatyn úles. Al ómir jasy qysqa elderde nemese er-áıel sany qatty teń emes jerlerde halyqty saqtap qalý úshin budan da kóbirek bala týý qajet bolady.
Ahýal qalaı, Azııa?
Azııada halyq sany azaıa bastady. BUU deregine qarasaq, 2021 jyly bul óńir alǵash ret depopýlıasııa kezeńine ótti. Al 2022 jyldan bastap Qytaı, Japonııa, Ońtústik Koreıa jáne Taıvanda turǵyndar sany kemı bastady. 2023 jyly Japonııada bala týý qalypty deńgeıden 40 paıyzǵa tómendedi, Qytaı men Taıvanda bul aıyrma tipti 50 paıyzǵa jetti. Al eń tómen kórsetkish Ońtústik Koreıada tirkeldi. Bul el búginde álemdegi eń az bala týatyn memleketterdiń biri.
Ońtústik-Shyǵys Azııa aımaǵynda da jaǵdaı máz emes. Shamamen 2018 jyldan beri munda týǵan balalar sany halyqtyń ornyn toltyrýǵa jetpeı qaldy. Brýneı, Malaızııa, Sıngapýr jáne Vetnam bala sany azaıyp jatqan elderge áldeqashan qosyldy. Halqy jaǵynan álemde tórtinshi orynda turǵan Indonezııa da 2022 jyly osy shekke taıady. Fılıppınde bir áıel orta eseppen eki balaǵa da jetpeıtin deńgeıde bosanady. Kedeı el sanalatyn Mıanmada da bala týý óte tómen. Taılandta jaǵdaı odan da kúrdeli: bul elde qazir ólgender sany týǵandardan kóp.
Bul úrdis Úndistanǵa da jetti. Álemdegi eń halqy kóp el sanalatyn Úndistan ǵana emes, Nepal men Shrı-Lanka da depopýlıasııa tabaldyryǵynda tur. Úsheýi de pandemııaǵa deıin-aq tómengi nátıje kórsetken. Jaqyn jyldary bul qatarǵa Bangladesh te qosylýy múmkin eken. Úndistannyń iri qalalarynda másele anyq baıqalady. Mysaly, Kalkýttada bir áıelge bir baladan da az keledi. Bul kórsetkish Germanııa men Italııanyń iri qalalarynan da tómen.
Shildehana Amerıkada da az
Bul óńirde de bala týý kúrt azaıdy. BUU esebine sáıkes, 2024 jyly ortasha eseppen bir áıelge 1,8 bala ǵana keledi. Al keı elderde jaǵdaı odan da qıyn. Máselen, Kosta-Rıkada bul kórsetkish 1,2-ge teń. Kýba men Ýrýgvaıda − shamamen 1,1. Bul elderdiń ekeýinde de ólgender sany týǵandardan asyp ketken. Bogota men Mehıko sııaqty alyp qalalarda bir áıelge bir bala da kelmeıdi.
Taıaý Shyǵys taıaqqa súıenip tur
Kópshilik bul óńirlerde bala týý árdaıym joǵary bolady dep oılaıtyn. Biraq shyn máninde munda da halyq sany azaıyp barady. Dinniń bala týýǵa úndeıtin yqpalyna qaramastan, tabıǵı kemý bul aımaqta shırek ǵasyrdan beri baıqalyp otyr. Týnıste jaǵdaı kúrdeli. Al Túrkııanyń eń iri qalasy Ystambulda 2023 jyly bir áıelge orta eseppen nebári 1,2 bala ǵana kelgen.
Qart qurlyq. Atyna zaty saı...
Eýropada bul másele burynnan bar. Munda halyq sany sońǵy 50 jyl boıy ózin-ózi jańarta almaı keledi. Reseıde bul shek 1960-jyldary-aq oryndalmaı qalǵan. KSRO taraǵaly beri elde qaıtys bolǵandar sany týǵandardan 17 mıllıonǵa kóp.
Eýropalyq odaqta da kórinis osyndaı. Qazirgi 27 eldiń barlyǵynda derlik bala týý qajetti deńgeıden shamamen 30 paıyzǵa tómen. 2023 jyly EO aýmaǵynda 3,7 mıllıonnan az bala dúnıege kelse, 5 mıllıonnan astam adam qaıtys bolǵan.
Salystyrý úshin aıtsaq, 1964 jyly Eýropada 6,8 mıllıon bala týǵan. Fransııada eki jyl buryn týǵan balalar sany tipti 1806 jyldan bergi eń tómen deńgeıge tústi. Ispanııada da solaı, 1859 jyldan beri mundaı az kórsetkish bolmaǵan. 2023 jyly Polsha men Germanııada Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin alǵash ret eń az bala dúnıege keldi.
Eýroodaqta 2012 jyldan beri ólgender sany týǵandardan artyq. 2022 jyly tórt adam qaıtys bolǵanda, nebári úsh sábı týǵan. BUU deregine súıensek, Eýropa halqy eń joǵary shegine 2019 jyly jetip, 2020 jyldan bastap uzaq merzimdi demografııalyq quldyraý kezeńine ótti.
Qazaq sany turaqty ósip keledi
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetinshe, Qazaqstanda 20 286 084 adam turady. Bir jyl ishinde halyq sany 252 242 adamǵa ósken. Eń tyǵyz qonystanǵan aımaqtar – Almaty (2 292 333) jáne Túrkistan oblysy (2 154 334). Sonymen qatar, halyq sany ósiminiń eń joǵary qarqyny Astanada tirkelgen.
Úkimet el azamattary sanynyń ósý qarqyny áli de artady jáne 2050 jylǵa qaraı el halqynyń jartysy ońtústikte turady dep esepteıdi.
Afrıka alǵa ozdy
Búginde týý kórsetkishi urpaqtyń ornyn basý deńgeıinen joǵary saqtalǵan jalǵyz iri óńir – Tropıkalyq Afrıka. Munda shamamen 1,2 mıllıard adam turady, bir áıelge orta eseppen 4,3 bala keledi.
BUU esepteýinshe, halyq sanynyń turaqty saqtalýy úshin bir áıelge orta eseppen 2,18 bala qajet. 2024 jylǵa arnalǵan ortasha boljam boıynsha, álemdik týý deńgeıi osy shekten nebári 3 paıyzǵa ǵana joǵary. Al pessımıstik ssenarııde bul kórsetkish 8 paıyzǵa tómendeıdi. Iаǵnı adamzat qazirdiń ózinde jahandyq urpaq jalǵastyrý sheginen ótip ketýi múmkin. Búginde Jer halqynyń tórtten birinde depopýlıasııa júrip jatyr, al jaqyn jyldary bul qubylys ózge óńirlerdi de qamtıdy.
Tańdaý faktory
Týý kórsetkishiniń álem boıynsha tómendeý sebebi áli tolyq anyqtalǵan joq. Kóp jaǵdaıda bul qubylys ekonomıkalyq damý men jańǵyrýmen baılanystyrylady. Qoǵam baıyp, bilim deńgeıi artqan saıyn, qalalar ulǵaıǵan saıyn bala sany azaıady degen túsinik keń taralǵan. Bul kózqaras «modernızasııalyq ótpeli kezeń» teorııasyna súıenedi.
Alaıda sońǵy jyldary bul zańdylyq álsireı bastady. Qazir tabysy tómen, bilim deńgeıi álsiz, kedeıshilik basym elderdiń ózinde týý kórsetkishi tómengi deńgeıge tústi. Mysaly, eń az damyǵan memleketter qataryna kiretin Mıanma men Nepaldyń ózi halyq sanyn tabıǵı jolmen saqtaı almaı otyr.
Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan beri bul qubylysty túsindirýge baǵyttalǵan ondaǵan zertteý jasaldy. Olar balalar óliminiń azaıýyn, kontrasepsııanyń qoljetimdi bolýyn, áıelderdiń bilim alyp, eńbekke aralasýyn, qoǵamdaǵy róliniń kúsheıýin negizgi sebep retinde ataıdy. Biraq bul máseleniń mánin tolyq ashpaıdy.
Týý kórsetkishin ne anyqtaıdy?
1994 jyly amerıkalyq ekonomıst Lant Prıtchett týý deńgeıine áser etetin eń basty faktordy anyqtady. Ol – adamdardyń ózi qalaǵan bala sany. Ǵalym naqty týý kórsetkishi men adamdar armandaıtyn bala sanynyń arasynda barlyq elde derlik tyǵyz baılanys bar ekenin dáleldedi. Iаǵnı bala sanyna eń aldymen ekonomıkalyq jaǵdaı emes, jeke tańdaý yqpal etedi.
Osy tusta zańdy suraq týady. Eger bári tańdaý bolsa, nege álemniń barlyq túkpirinde adamdar balaly bolýdan bas tartyp jatyr? Nelikten bir balaly nemese múlde balasyz otbasy baı elderde de, kedeı memleketterde de qalypty qubylysqa aınaldy? Bul suraqqa ǵylym ázirge naqty jaýap bere almaıdy. Degenmen ortaq belgiler baıqalady.
Birinshiden, ózgeris tek bala týýǵa emes, adamdar arasyndaǵy qarym-qatynasqa da áser etti. Kóp elde nekesiz birge turý keń tarady, neke keıinge qaldyrylyp jatyr nemese múlde qıylmaıdy. Jalǵyz ómir súretinder sany da artty. Bul úrdis týý deńgeıiniń tómendeýimen tyǵyz baılanysty.
Ekinshiden, kóptegen qoǵamda dinniń yqpaly álsiredi. Al din dástúrli túrde neke men bala tárbıesin qoldap kelgen. Onyń ornyna jeke erkindik, ózin-ózi damytý, jeke jaılylyq aldyńǵy orynǵa shyqty. Al bala – qýanyshpen qatar jaýapkershilik pen shekteý ákeletin faktor retinde qabyldana bastady.
Elikteý – demografııanyń qozǵaýshy kúshi
Qazirgi úrdister adamnyń boıynda urpaq jalǵastyrýǵa týa bitken ınstınkt bar degen uǵymǵa kúmán keltirdi. Bul qubylysty elikteý teorııasy arqyly túsindirýge bolady. HH ǵasyrda bul baǵytty fransýz antropology damytqan. Onyń paıymdaýynsha, adamdy alǵa jeteleıtin basty kúsh – ózgege uqsaýǵa degen umtylys.
Eger buryn kópbalaly otbasy qalypty jaǵdaı sanalsa, búginde bir balamen nemese balasyz ómir súrý úırenshikti kóriniske aınaldy. Sonyń saldarynan qoǵamda kópbalaly ómir salty birtindep joǵalyp barady. Onyń tájirıbesi qoǵamdyq sanadan óship keledi.
Qazirgi álemde medısına damydy, ómir súrý uzaqtyǵy artty, ekonomıka ósti, Jer betinde segiz mıllıard adam bar. Soǵan qaramastan, bir ǵana urpaq almasqan soń kóptegen áýlettiń joıylyp ketý qaýpi týyndap otyr. Sebebi olardyń urpaqtary dál osyndaı tańdaý jasap otyr.
Jastarsyz jahan
Forign Affairs ǵylymı jýrnalynyń saraptaýynsha, aldaǵy onjyldyqtarda eńbekke qabiletti adamdar sany búkil álemde qysqara bastaıdy. 2040 jylǵa qaraı Afrıkadan basqa barlyq óńirde 15 pen 49 jas aralyǵyndaǵy halyq sany kemıdi. Bul qubylys Batys elderi men Shyǵys Azııada qazirdiń ózinde baıqalyp otyr. Latyn Amerıkasynda ol 2033 jyly, Ońtústik-Shyǵys Azııada 2034 jyly, Úndistanda 2036 jyly bastalady.
2050 jylǵa qaraı adamzattyń úshten ekisi eńbekke qabiletti turǵyndar sany azaıyp jatqan elderde ómir súretin bolady. Eger túbegeıli reformalar jasalmasa, bul memleketterdiń ekonomıkalyq áleýetin qatty álsiretedi.
Álem qartaıyp barady. Demografııalyq pıramıdalar «tóńkerilip», qarttar sany jastardan asyp túsedi. Bul ǵasyr ortasyna qaraı qalypty kóriniske aınalady. BUU dereginshe, 2040 jylǵa qaraı Afrıkanyń Saharadan ońtústigindegi óńirlerinen basqa aımaqtarda 50 jasqa deıingi adamdar sany kúrt azaıady. 2050 jylǵa qaraı 60 jasqa deıingiler sany búgingiden júzdegen mıllıonǵa kemıdi, al 65 jastan asqandar kúrt kóbeıedi. Jalpy halyq sany turaqtaǵanymen, qarttar sany eki ese, al 80 jastan asqandar úsh ese artady.
Ekonomıkaǵa soqqy
Depopýlıasııa qoǵamnyń qalyptasqan áleýmettik jáne ekonomıkalyq yrǵaǵyn ózgertedi. Jumysshylar, salyq tóleýshiler, tutynýshylar, kásipkerler men saılaýshylar sany azaıady. Qartaıý men halyqtyń qysqarýy ekonomıkalyq ósimdi baıaýlatyp qana qoımaı, áleýmettik qamsyzdandyrý men zeınetaqy júıelerin tyǵyryqqa tireıdi. Eńbek resýrstary azaıyp, ınvestısııa kemıdi, qoǵamdyq qarjy álsireıdi. Buryn bul másele tek baı elderge tán sanalsa, qazir eńbek ónimdiligi onsyz da tómen kedeı memleketterge de jetip otyr.
Otan otbasysyz bola ma?
Qartaıý tolqyny qoǵamǵa buryn-sońdy bolmaǵan aýyrtpalyq ákeledi. 60 – 70 jastaǵylar áli belsendi bolýy múmkin, al 80 jastan asqandar úshin bul áldeqaıda qıyn. Demensııa, Alsgeımer sekildi aýrýlarǵa shaldyqqan adamdardy kútý shyǵyny kúrt ósedi. Bul – ekonomıka men qoǵam úshin asa aýyr júk. Eń bastysy, qarttarǵa qamqorlyq jasaıtyn dástúrli tirek – otbasy ınstıtýty álsirep barady.
Neke sany azaıyp, balasyz juptar men jalǵyz ómir súretinder kóbeıdi. Jaýapkershilik artqan shaqta otbasylar álsirep otyr. Bolashaqta bul olqylyqty jańa yntymaq formalary almastyrýy múmkin. Alaıda beıtanys adamdar aldyndaǵy borysh týǵan-týysqa degen mahabbat sııaqty kúshti bola bermeıdi. Memleket te otbasynyń ornyn tolyq basa almaıdy. Robottar men jasandy ıntellekt kómektesýi múmkin degen boljamdar aıtylǵanymen, ázirge bul úmitten góri antıýtopııaǵa kóbirek uqsaıdy.
Endi qaıtemiz?
Halyq sany azaıǵan álemde adamzat qalaı órkendeı alady? Bul dáýir úreıli kórinýi múmkin. Alaıda qartaıý jaǵdaıynda da ómir sapasyn arttyrýǵa múmkindik bar.
Eki urpaq buryn álem «demografııalyq jarylystan» qoryqqan edi. Ol kezde halyqtyń kóbeıýi ashtyq pen kedeılikke ákeledi dep esepteldi. Búginde bul qaýip tym ásirelengeni anyq. Halyq sanynyń ósýi medısına damyp, ómir uzaqtyǵy artqanyn kórsetti.
HH ǵasyrdaǵy órkendeý formýlasy XXI ǵasyrda da jumys isteı alady. Onyń ózegi – adam áleýetin ashý. Densaýlyq, bilim, ǵylym men tehnologııa – damýdyń basty qozǵaýshy kúshi. Halyq sany azaısa da, osy salalardaǵy ilgerileý ósimdi ustap tura alady.
Adamzat tarıhyndaǵy eń bilimdi kezeńde ómir súrip jatyr. Progress toqtaıdy deýge negiz joq. Demografııalyq pıramıda tóńkerilgen saıyn, álem jańa daǵdylarǵa, jańa ekonomıkalyq strategııalarǵa beıimdelýi tıis. Negizgi formýla ózgermeıdi. Olar bilim men ınnovasııa. Biraq ekonomıka jańa shyndyqqa ıkemdelýge májbúr bolady.
Áleýmettik júıelerdi qaıta qurý
Depopýlıasııa dáýirine kóshý jeńil ótpeıdi, árıne. Qazirgi zeınetaqy men medısına júıeleri eńbekkerler sany azaıyp, zeınetkerler kóbeıgen jaǵdaıda ómirsheń emes. Eger memleketter tabys pen shyǵynnyń eski modelin saqtasa, damý men ınfraqurylymǵa qarjy tappaıdy.
Sondyqtan jańa álemde memleket te, bıznes te, jeke adam da únemshildik pen jaýapkershilikke súıenýi qajet. Uzaq ómir – zeınetke kesh shyǵýdy, úzdiksiz bilim alýdy talap etedi. Jasandy ıntellekt ónimdilikti arttyrǵanymen, eski daǵdylardy tez yǵystyrady. Qaıshylyq mynada: eńbek kúshi tapshy qoǵamnyń ózinde jumyssyzdyq máselesi týyndaýy múmkin.
Ikemdi eńbek naryǵy
Aldaǵy jyldary elder eńbek naryǵyn barynsha ıkemdi etýge májbúr bolady. Adamdardyń kásip aýystyrýyna jaǵdaı jasalyp, jasqa baılanysty kemsitýshilik joıylýy tıis. Buny ǵylymda «eıdjızm» deıdi. Negizgi maqsat – ónimdilikti arttyrý. О́ıtkeni depopýlıasııa jaǵdaıynda ekonomıkalyq ósim jańa ǵylymı jańalyqtar men tehnologııalyq serpinge tikeleı táýeldi bolady.
Halyq sany azaıǵan saıyn ishki suranys ta tómendeıdi. Sondyqtan ashyq ekonomıka men erkin saýda ál-aýqatty saqtaýdyń basty quralyna aınalady.
Talant tapshylyǵy kúsheıgen kezde kóshi-qon ekonomıkanyń negizgi faktoryna aınalmaq. Alaıda bul ońaı sheshim emes. Árbir qoǵam kelimsekterdi tolyq sińirip, olardy ónimdi azamatqa aınaldyra almaıdy. Onyń ústine damýshy elderdiń kópshiliginde eresek halyqtyń bilim deńgeıi men bazalyq daǵdylary óte tómen.
Soǵan qaramastan, durys qurylǵan kóshi-qon saıasaty eldi qutqara alady. Ol eńbek resýrsyn, salyq túsimin jáne tutynýdy arttyrady. Halyq azaıǵan saıyn, talant úshin jahandyq báseke kúsheıedi. Sondyqtan ıkemdi ári básekege qabiletti mıgrasııalyq strategııa ázirleý – bolashaq qoǵamdardyń eń kúrdeli mindetteriniń biri.
Álemdik tártip qalaı ózgeredi?
Depopýlıasııa memleket pen azamat arasyndaǵy qatynasty ǵana emes, elder arasyndaǵy kúshtiń tepe-teńdigin de ózgertedi. Bul jahandyq saıasatta jańa shıelenisterge jol ashady.
Halyq sanynyń árkelki ózgerýi álem aımaqtarynyń salmaǵyn túbegeıli ózgertedi. Álem barǵan saıyn «afrıkalyq» sıpat ala bastaıdy. Qazir Tropıkalyq Afrıkada Jer halqynyń shamamen jetiden biri turady, biraq dúnıege keletin balalardyń úshten biri osy óńirde týyp jatyr. Demek, kelesi urpaqta álemdik eńbek kúshi qurylymynda Afrıkanyń úlesi kúrt ósedi.
Alaıda bul avtomatty túrde «Afrıka ǵasyry» bastalady degen sóz emes. Basty faktor – halyq sany emes, adamı kapıtaldyń sapasy. Bul jaǵynan Afrıka ázirge álsiz. Halyqaralyq baǵalaýlarǵa sáıkes, óńir jastarynyń 94 paıyzy oqý, esep, qarapaıym logıka sııaqty bazalyq daǵdylardy meńgermegen. Sol sebepti 2050 jylǵa qaraı Afrıkadaǵy bilimi bar adamdar sany bir ǵana Reseımen salystyrǵanda sál ǵana kóp bolady.
Tarıhtyń jańa paraǵy ashylady
Sonymen depopýlıasııa bastalyp ketti dedik. Halyqtyń qartaıýy men azaıýy adamzat tarıhyndaǵy eki úlken dáýirdiń shekarasyna aınalmaq. Bir kezeń aıaqtalady, ekinshisi bastalady.
Soǵan qaramastan, ózgeris pen turaqtylyq qatar júredi. Adamzat materıaldyq tapshylyqtan shyǵýdyń jolyn áldeqashan tapqan. Ol – jahandyq yntymaqtastyq pen naryqtyq ekonomıka. Bul júıe halyq sany artsa da, kemise de jumys isteı alady. Al endi bala tapshylyǵynyń máselesin sheshý kún tártibinde tur.
Demografııalyq tańdaýlardyń kútpegen saldarymen kúresý úshin tek tehnologııa men saıasat jetkiliksiz ekenin kórip otyrmyz. Endigi kezekte adamnyń, otbasynyń jáne jaýapkershiliktiń, qundylyqtyń mánin qaıta paıymdaý qajet sekildi.
