Áleýmettik qamsyzdandyrý: maqsat pen meje

Eńbek jáne halyqty áleýmet­tik qorǵaý mınıstri Svetlana Jaqypova byltyr atqarylǵan jumystardy qorytyndylaǵan baıan­damasynda memlekettiń barlyq áleýmettik mindettemeleri ýaqtyly, tolyq kólemde oryndalǵanyn atap ótti. Búginde respýblıkalyq bıýdjet qarajaty esebinen mólsheri jyl saıyn ındeksteletin bazalyq, ynty­maqty zeınetaqylardy qosa alǵanda, áleýmettik tólemderdiń 41 túri turaq­ty júzege asyrylady. Jumys berý­shilerdiń mindetti zeınetaqy jarna­larynyń mólsherlemesi kezeń-kezeńi­men ulǵaıyp keledi, ol 2028 jylǵa qaraı 5%-ǵa jetedi. Jınaqtaýshy zeınet­aqy júıesine jumyspen qamtylǵan halyqtyń 65%-y qatysady.

Memlekettiń áleýmettik jaýapker­shi­liginiń eń basty kórsetkishi – bıýd­jettik qarjylandyrýdyń kólemi. 2026 jylǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet jobasynda áleýmettik salaǵa baǵyttalǵan shyǵystardyń jalpy somasy rekordtyq deńgeıge – 10,7 trln teńgege jetti. Bul – mem­le­ket­tiń halyqty áleýmettik qor­ǵaý­dy stra­te­gııalyq mindet retinde bekit­keniniń aıqyn dáleli.

Qarjynyń basym bóligi, ıaǵnı 6,8 trln teńge áleýmettik tólemder men jár­demaqylarǵa jumsalady. Bul byl­tyrǵy kórsetkishpen salys­tyr­ǵanda 15,1%-ǵa, 897,7 mlrd teńgege artyq. Mınıstrlik dereginshe, qarajattyń basym bóligi, ıaǵnı 99,3%-y halyqtyń qolyna tıetin tólemderge baǵyttalady. Atap aıtqanda, 2,6 mln zeınetkerdi qamtıtyn zeınetaqyǵa 4,9 trln teńge, 2,3 mln alýshyǵa arnalǵan jár­dema­qylarǵa 1,9 trln teńge qaras­tyryl­ǵan.

Halyqtyń qaltasyna tikeleı áser etetin basty jańalyq – bazalyq kórsetkishterdiń ósýi. 1 qańtardan bastap elimizde Aılyq eseptik kór­setkish (AEK) 4 325 teńge bolyp bekitildi. Osyǵan oraı, yntymaqty zeınetaqy 10,5%-ǵa, bazalyq zeı­ne­taqy men járdemaqylar 10%-ǵa ósti. Nátıjesinde, bıylǵy eń tómengi zeınetaqy mólsheri 69 049 teńgege, bazalyq zeınetaqynyń eń tómengi shegi 35 596 teńgege jetti. Eń tómengi kúnkóris deńgeıi de qaıta qaralyp, 50 851 teńge kóleminde belgilendi.

Turǵyndardy tolǵandyratyn bas­ty máselelerdiń biri – áleýmettik tólemderdiń mólsheri. 1 qańtardan bas­tap Memlekettik áleýmettik saq­tan­­dyrý qorynan tólenetin keıbir tólemder 10%-ǵa artady. Bul ózgeris eńbekke qabilettiliginen aıyrylǵan jandar men asyraýshysynan aıyrylǵan otbasylarǵa beriletin járdemaqylardy qamtıdy. Mundaı qadam tabysy tómen otbasylar men múgedektigi bar azamattardyń materıaldyq jaǵdaıyn jaqsartyp, tabys qaýipsizdigin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Sonymen qatar ınflıasııalyq úderisterdi eskere otyryp, zeınetaqy men basqa da áleýmettik kómek túrlerin ındeks­teý josparlanǵan, bul halyqtyń satyp alý qabiletin saqtaýǵa septigin tıgizedi.

Bıyldan bastap memlekettik qoldaý sharalary meılinshe ataýly, ádiletti sıpatqa ıe bolady. Áleýmettik qoldaý alatyn benefısıarlardyń sanaty naqtylanyp, keńeıtiledi. Tizimge endi múgedektigi bar jandar, kámeletke tolmaǵan balalar, ataý­ly áleýmettik kómek alýshylarmen qatar, áleýmettik mańyzy bar aýrýlarǵa shaldyqqandar, eki aıdan astam ýaqytqa eńbekke jaramsyz dep tanylǵan azamattar da kiredi. Bul tásil áleýmettik osal toptardy dóp basyp anyqtap, kómekti dál qajet etetin jandarǵa baǵyttaýǵa múmkindik beredi.

Sonymen qatar ult saýlyǵyn nyǵaıtý maqsatynda densaýlyq saqtaý salasyna bólinetin qarjy 2025 jylmen salystyrǵanda artyp, 2,7 trln teńgeni qurap otyr. Aımaqtardy teńgerimdi damytý men jergilikti bılik organdaryn qoldaýǵa baǵyttalǵan transfertter kólemi 5,1 trln teńge kóleminde belgilendi.

Bıyl mindetti áleýmettik medı­sı­na­lyq saqtandyrý (MÁMS) júıesin jańǵyrtý jumystary jalǵasady. Negizgi maqsat – júıeni barynsha qoljetimdi ári ıkemdi etý. Ásirese tabysy tómen azamattar men shalǵaı óńir turǵyndarynyń sapaly medı­sı­nalyq qyzmetke qoly jetýge tıis. Ol úshin sıfrlyq platformalardy damytý, tómen kiristi azamattardy saqtandyrýdyń jańa tetikterin engizý kózdelgen. Sondaı-aq qoǵamdaǵy áleýmettik turaqtylyqty saqtaý maqsatynda probasııa qyzmetindegi azamattardy qaıta áleýmettendirýge basa mán beriledi. Memlekettik áleýmettik tapsyrys sheńberinde olardy ońaltý, eńbek naryǵyna qosý arqyly qylmystyń qaıtalanýyn azaıtýǵa baǵyttalǵan arnaıy jobalar iske qosylady. Resmı derekterge súıensek, buǵan deıin 1 mln-ǵa jýyq azamat júıeden tys qalyp kelgen. 2026 jyldan bastap otbasynyń áleýmettik kartasy arqyly «D» (daǵdarystyq deńgeı), «E» (shuǵyl deńgeı) sanattaryna jatatyn azamattardyń MÁMS jarnasyn jergilikti atqarýshy organdar (ákimdikter) tóleıtin bolady. Bul – tabysy joq nemese turmystyq jaǵdaıy tym tómen jandardyń tegin medısınalyq kómekten qaǵylmaı, ýaqtyly em alýyna jol ashatyn naqty sheshim. Sonymen qatar MÁMS-tiń bazalyq paketi keńeıtilip, oǵan ambýlatorlyq dıalız, sozylmaly aýrýlardyń 12 toby boıynsha konsýltatıvtik kómek qosyldy.

Bólingen qarjynyń qomaqty­ly­ǵyna qaramastan, maman, sarap­shy­lardyń pikiri ekige jarylyp otyr. Ekonomıst Aıbar Oljaev 2026 jylǵa optımıstik kózqaraspen qaraıdy. Onyń paıymdaýynsha, bıýdjet kirisiniń 19,2 trln teńgesi taza salyqtan quralýy, Ulttyq qordan alynatyn transferttiń azaıýy (2,77 trln teńge) – ekonomıkanyń saýyǵa bastaǵanynyń belgisi. Sarap­shy ishki jalpy ónim 5,4%-ǵa ósedi degen boljam aıtady.

Degenmen ekonomıst Baýyrjan Ysqaq ınflıasııalyq táýekelderdi esten shyǵarmaý keregin eskertedi. Onyń boljamynsha, 2026 jyly ınflıasııa deńgeıi 14-15%-ǵa deıin jetýi yqtımal. «Bıýdjetten ekono­mıkany damytýǵa qomaqty qarjy bólinip jatyr, bul – jaqsy. Degenmen ınf­lıa­sııanyń joǵary bolýy halyq­tyń naq­ty tabysyn «jep» qoıýy múmkin», deıdi sarapshy.

Jalpy, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi tarapynan josparlanǵan, jaqyn merzimde iske asatyn jumystar asa aýqymdy. Aıtalyq, 2030 jylǵa deıingi kóshi-qon saıasatynyń jańa tásilderi ázirlendi. Aldaǵy kezeńde kóshi-qon aǵyndaryn esepke alý júıesin jetildirýge, eńbek kóshi-qonyn yntalandyrýǵa, retke keltirýge basa nazar aýdarylady. Memleket basshysynyń Qazaqstan halqyna Joldaýynda aıtylǵan tapsyrmalaryn oryndaý sheńberinde memlekettik qyzmetter kórsetýge arnalǵan Biryńǵaı sıfrlyq platformany engizýge qatysty jumystar belsendi júrgizilip jatyr. Otbasylardyń ál-aýqat deńgeıin aıqyndaýdyń sko­rıngtik modelin qoldanýdyń arqa­syn­da platforma azamattarǵa qoldaý sharalaryn usyný kezinde sanat­tyq qaǵıdattan muqtajdyq ólshem­shart­taryna kóshýdi júzege asyrýǵa múmkindik beredi.

Qoryta kelgende, bıylǵy áleý­mettik bıýdjet – tek járdemaqy tara­tý emes, adam kapıtalyna qu­ıyl­­­ǵan ınvestısııa. 6,8 trln teńge qoldaý men MÁMS júıesindegi jańa­­shyldyqtar memlekettiń áleý­met­tik jaýapkershiligin kúsheıtkenin kórsetedi. Degenmen sarapshylar aıt­qandaı, bul sharalardyń tıim­di­ligi ınflıasııany aýyzdyqtaý men baǵa turaqtylyǵyn saqtaýǵa tikeleı baılanysty bolmaqshy.