Ulttyq quryltaı – qoǵam transformasııasynyń arqaýy

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń: «Ulttyq quryltaı – eldiń ishki birligin nyǵaıtyp, qoǵamdy ortaq maq­sattarǵa jumyldyrýǵa arnalǵan ma­ńyz­dy dıalog alańy», degen sózi bul ıns­tıtýttyń mánin aıqyn ańǵartady. Bul – memlekettik basqarýdyń jańa logıkasy. Iаǵnı sóz júzindegi ýáde emes, naq­ty iske ulasatyn saıasat, formaldy keńes emes, mazmundy sheshim alańy, qoǵam­nyń únin estip qana qoımaı, ony mem­lekettik áreketke aınaldyra alatyn tetik.

Alǵashqy jyldary quryltaı­da aıtylǵan bastamalar kóbine deklaratıvtik sıpatta qabyldan­ǵany ras. Qoǵamnyń ózi de bul alańǵa kúmán­men qarady. «Aıtylǵan sóz oryndala ma? Usynystar qaǵaz betinde qalmaı ma?» degen suraqtar zańdy edi. Alaı­da ýaqyt óte kele onyń áleýeti aıqyn­dala tústi. Búginde quryl­­taıda kóteril­gen máseleler naqty zańdar­ǵa, baǵdarlamalarǵa, memle­kettik sheshim­derge aınalyp jatyr. Bul – qoǵam men bılik arasyndaǵy qaty­nastyń sapaly deńgeıge kóteril­geniniń kórinisi.

Pikir alańynyń qýaty

Ulttyq quryltaıdyń basty qundy­ly­ǵy – onyń ashyqtyǵy men mazmun tereń­di­ginde. Munda aıtylǵan oılar jabyq ka­bınet ishinde qalyp qoımaı, naqty she­shimderge aınalý jolyna tústi. IV Ult­tyq quryltaıdan keıin Býrabaıda qa­byl­danǵan 53 tarmaqtan turatyn arnaıy jospar – sonyń aıqyn dáleli. Onda 10 zań jobasyn ázirleý, birqatar strategııalyq jáne konseptýaldyq qujatty qabyldaý kóz­deldi. Bul – burynǵydaı usynystar tiz­begi emes, oryndalýy mindetti saıası baǵdar.

Ulttyq quryltaıdyń qoǵamǵa kirigý úderisin bir ǵana sóılemmen sıpattaýǵa bolady: keıde tarıhta aıǵaısyz, dańǵazasyz, biraq tereń maǵynaly betburystar bolady. Ondaı sátterde el baǵytyn ózgert­ken sheshimder qabyldanady. Ol ózge­ris bir kúnde emes, áýeli sanada bas­talyp, birtindep ómirge sińedi. Keıingi jyldardaǵy sondaı ózgeristiń eń mańyzdy belgileriniń biri – Ulttyq quryltaı.

Alǵashynda aýqymdy jıyn, pikir almasý alańy retinde bastalǵan quryltaı birtindep memlekettik saıasat pen qoǵamdyq oı-sananyń altyn arqaýyna aınala bas­ta­ǵanyn ańǵarmaı da qalǵandaımyz. 2022 jyly alǵash qurylǵan kezde kópshilik ony sımvolıkalyq sıpattaǵy bastama retinde qa­byldady. Ol kezeńde qoǵamǵa eń áýeli senim qajet edi: bılik tyńdaı ma, estı me, pikir­men sanasa ma degen kúmán basym bolatyn.

Ýaqyt óte kele bul alań óziniń for­mal­dy emes, mazmundy ekenin dálel­dedi. Búgin­de quryltaı qoǵamdyq pikirdi tir­­­keıtin minberden aldyn ala saıası jáne qundylyqtyq saraptama jasaıtyn ıns­tıtýtqa aınalyp keledi. Munda kóte­rilgen máseleler keıin zańnamalyq túze­tý­lerge, memlekettik baǵdarlamalar men Prezıdenttiń naqty tapsyrmalaryna ulasýda. Til, tarıhı jady, onomastıka, áleýmettik saıasat, tárbıe máseleleri – bular endi abstraktili uǵym emes, naqty she­shimderge aınalǵan taqyryptar.

Reformalardyń qozǵaýshy kúshi

Ulttyq quryltaı alǵashqy kúnnen bastap qoǵamdyq dıalog pen memlekettik sheshim arasyndaǵy kópir boldy. Eger basynda ol tek sımvoldyq alań sanalǵan bolsa, qazir naqty, strategııalyq sheshimderge yqpal etetin ınstıtýtqa aınaldy.

Memleket basshysynyń «Quryltaı – bul tek pikirtalas alańy emes, strate­­gııalyq sheshimderge yqpal etetin mehanızm» degen pikiri – osynyń aıǵaǵy. Bastapqyda keńes berý, ıdeıalardy tal­­qylaý maqsatyn­­da qu­rylǵan alań búginde ıdeıalar naqty baǵ­dar­lama­­larǵa, zańdarǵa jáne memleket­­tik konsepsııalarǵa aınalatyn transformasııa ortalyǵyna ulasty. Onomastıka, tarıhı jady, áleý­mettik saıasat, bilim berý, ulttyq tárbıe – barlyǵy quryltaıdan bastaý alǵan naqty bastamalar.

Elimiz keıingi úsh jylda ınstıtý­sıo­naldyq turǵydan buryn-sońdy bolma­ǵan jańǵyrý kezeńin bastan keshirdi. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń sózi­men aıtqanda, «Parlamenttiń róli kúsheı­di, Úkimettiń jaýapkershiligi artty». Bul ózgeristerdiń jalǵasyn kórip otyrmyz.

Aýyl-aýdan ákimderiniń tikeleı saılanýy, jergilikti ózin-ózi basqarý júıesin je­til­dirýge arnalǵan jańa normatıvtik akti­lerdiń qabyldanýy aımaqtyq ókil­di­likti kúsheıtip, turǵyndardyń bılikke qaty­sýyn arttyrdy. Qazir Parlament qabyr­ǵasynda talqylanyp jatqan jer­gi­lik­ti basqarý týraly zań jobasynyń ne­gizgi min­deti – Ulttyq quryltaıda kó­te­ril­gen bas­tamalardy zańnamalyq tur­ǵy­dan qamtamasyz etý.

Ekonomıka jáne ınfraqurylym salasynda da basty basymdyq naqty nátı­je­ler­ge baǵyttalǵan damýǵa berildi. Salyq reformasy, áleýmettik salyqty kóterý, qo­symsha qun salyǵy júıesin qaıta qaraý – bar­lyǵy qarjylyq turaqtylyqty nyǵaı­týǵa arnalǵan.

Shekaralyq jáne shalǵaı óńirlerdi damytý, ınfraqurylymdyq jobalar da jańa mazmunmen tolyqty. Astana – Arqa­lyq – Torǵaı – Yrǵyz avtojoly, jańa temir­jol jáne logıstıkalyq marshrýttar, 2025–2030 jyldarǵa arnalǵan aı­maq­tyq ınfraqurylymdy damytý tujy­­rymdamasy – osy baǵyttaǵy naqty qadam­dar. Bul bastamalar ásirese Torǵaı óńiriniń áleý­mettik-ekonomıkalyq damýy­na jańa serpin berip, jurtshylyq tarapynan zor qoldaý tapty.

Quqyqtyq qaǵıdat – qaýipsizdik kepili

Qoǵamdyq sanany jańǵyrtý – quqyqtyq tártip pen azamattyq jaýapkershilikti ny­ǵaı­týdyń basty alǵysharty. IV Ulttyq quryl­taıda kóterilgen mańyzdy másele­ler­diń biri – «Adal azamat» baǵdarlamasy. Ol jas urpaqty nashaqorlyqtan, býllıng­ten, zorlyq-zombylyqtan qorǵaýǵa baǵyt­talǵan.

Al «Qazaqstan balalary» biryńǵaı baǵ­darlamasy balalar saıasatyn júıeleý­di jáne ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýdi kóz­deıdi. Qazirdiń ózinde bul basta­ma­­lar­dyń alǵashqy nátıjeleri baıqala bastady. Bul – uzaqmerzimdi ınvestısııa. Onyń jemisi birden kórinbeýi múmkin, biraq mem­lekettiń bolashaǵy dál osy jerden bas­talady.

Elimizdiń qoǵam qaýipsizdigin arttyrý­da­ǵy kelesi strategııalyq baǵyty – sıfr­lyq transformasııa jáne jasandy ıntellekt. 2025 jyly qabyldanǵan ult­tyq jospar men Sıfrlyq kodeks, sondaı-aq Jasandy ıntellektini damytý mınıstrliginiń qu­rylýy, memlekettik qyzmetterdiń tolyq onlaın formatyna kóshý – ashyqtyq pen tıimdilikti qamtamasyz etýge baǵyttalǵan.

Memleket basshysy jańa zańdar ar­qyly «Zań jáne tártip» qaǵıdatyn nyǵaı­ta tústi. Keıingi qabyldanǵan bir­qatar norma alǵash ret quqyqqa qaıshy kon­tent úshin ákimshilik jaýapkershilikti júıe­ledi. Qoǵamdyq oryndarda bet-álpetti tanýǵa kedergi keltiretin kıimge qatysty jaýapkershiliktiń engizilýi de qaýipsizdikti arttyrýǵa yqpal etti. Al balalardy qaterli aqparat aǵynynan qorǵaý – tehnologııalyq ózgerister dáýirindegi asa mańyzdy qadam.

Sonymen qatar Tarıhı-mádenı murany qorǵaý týraly zań qabyldandy. Ol arheo­­lo­gııalyq lısenzııalaý, memlekettik qor jáne depozıtarıı qurý, zańsyz qazba­lar­­dy baqylaý máselelerin qamtıdy. Bul – tek ǵylymǵa emes, ulttyq jadqa qatysty ózekti másele.

Ulttyq quryltaıdyń atsalysýymen 2026–2028 jyldarǵa arnalǵan nashaqor­lyq­pen kúres boıynsha jańa keshendi jos­par qabyldandy. Onda aldyn alý, qoǵam­­dyq densaýlyq, jastarmen jumys isteý tetikteri kúsheıtildi. Bul – jazalaýǵa ǵana emes, máseleni túp-tamyrynan sheshýge baǵyt­talǵan kózqaras.

Naqty áreketter bastamasy

Eske sala keteıik, IV Ulttyq quryltaıda Prezıdent ishki saıasat salasyndaǵy konseptýaldy qujatty ázirleý bastamasyn qol­daǵan edi. Osydan keıin alty aı boıy Pre­zıdent Ákimshiliginiń bastamasymen dıalog­tik alańdarda sarapshylardyń, qo­ǵamdyq jáne ǵylymı uıymdardyń qaty­sýymen keń aýqymdy talqylaýlar ótti. Sonyń nátıjesinde «Ishki saıasattyń negizgi qaǵıdattary, qundylyqtary jáne baǵyttaryn bekitý týraly» Jarlyqqa qol qoıyldy. Bul qujat – memlekettik organdar úshin koordınasııalyq baǵdar, al qoǵam úshin el bolashaǵynyń aıqyn kórinisi. Onda azamattyq jaýapkershilik, ulttyq biregeılik, áleýmettik ádilet, qo­ǵamdyq kelisim sııaqty irgeli usta­nym­dar júıelendi. Iаǵnı ishki saıasat endi jekelegen naýqandarmen emes, birtutas qundylyqtyq júıe arqyly júzege asatyn boldy.

IV Ulttyq quryltaıdan keıin kóptegen naqty is-shara júzege asyryla bastady. Sol Býrabaıda ótken quryltaıdan keıin qabyldanǵan 53 tarmaqtan turatyn arnaıy jospar – osy ózgeristiń aıqyn kórinisi. Bul – jaı usynymdar jıyntyǵy emes, oryndalýy mindetti saıası baǵdar. Atalǵan jospar aıasynda 10 zań jobasyn ázirleý, birqatar strategııalyq jáne konseptýaldyq qujattardy qabyldaý kózdeldi. Sonyń ishinde ishki saıasattyń negizgi qaǵıdattary men qundylyqtaryn júıeleıtin tujyrymdamalyq qujatqa erekshe mán berildi. Buǵan qosa áleýmettik, ınfraqurylymdyq jáne quqyqtyq bastamalar ázirlenip, tıisti quzyretti organ­dar­ǵa joldandy.

Osylaısha, qoǵam men bılik arasyn­­­­­daǵy jaýapkershilik qatynasy nyǵaıyp, quqyqtyq tártip júıesi jetildirile bas­tady. Jurtshylyq pen bılik arasyndaǵy altyn arqaý ispetti Ulttyq quryltaıdyń taǵy bir mıssııasy – qoǵam suranysyn memlekettik saıasatpen ushtastyrý. Osy oraıda quryltaı qoǵamdyq kóńil kúıdi aıqyndap, reformalardyń mazmundyq negizin qalyptastyrý baǵytynda udaıy áreket etip keledi. Kóptegen kúrdeli qa­dam­nyń legıtımdigin arttyrýda, ıaǵnı qo­ǵam úshin kúrmeýi qıyn sheshimderdi qabyl­daýda qoǵamdyq oı-pikirdiń yqpa­­­lyn kúsheıtýde bul alańnyń tıimdi­­­ligi aıqyn seziledi. Bul rette quryltaıdan shyq­qan ár usynys resmı túrde rezolıý­sııa­ǵa engizilip, keıin Prezıdenttiń tapsyrmasymen Úkimet pen profıldi organdar arqyly iske asyrylady. Degenmen bul úderis áli de tolyq ashyq emes – qoǵam úshin bastamalardyń qaı jerde, kimniń jaýapkershiliginde jáne qashan júzege asatyny árdaıym kórinip turmaıdy. Bul – bolashaqta jetildirýdi qajet etetin m­ańyzdy másele. Atalǵan fýnksııalar ási­rese «Halyq únine qulaq asatyn memleket» qaǵıdatyn iske asyrýda aıryqsha mánge ıe. Kóptegen azamat úshin quryltaı – el taǵdyryn aıqyndaıtyn alań bolsa, memleket úshin – áreket etýge baǵyt beretin baǵdarsham.

Bolashaq – bilim men ınnovasııada

Prezıdent «Qazaqstan – jas, bilimdi azamattary bar memleket. Maq­satymyz – olardyń áleýetin barynsha paıdalaný, ınnovasııalyq ekonomıka qurý, ádi­letti qoǵam ornatý», dep atap ótti. Osyǵan oraı Ulttyq quryltaı – jas­tar­dy da óz jumysyna tartyp, olardy mem­­lekettik saıasattyń tıimdi júzege asýy­na qatystyrýǵa jol ashyp otyr. Son­dyqtan quryltaıda bilim sapasy men gýma­nıtarlyq saıasat, tarıhı jady men ulttyq biregeılik máseleleri – erekshe nazarda. Eldiń ótkenin bilý – bolashaqqa baǵdar, al jas urpaqqa sapaly bilim berý – memlekettiń turaqtylyǵynyń kepili.

IV Ulttyq quryltaıdan keıin shynaıy is-qımyl kezeńi bastaldy deýge negiz bar. Qazaqstannyń bolashaǵy – bilim, ınnovasııa, ádilettilik, qaýipsizdik jáne teń múmkindik arqyly jasalatyny anyq. Al quryltaı osy baǵdarlardyń barlyǵynda qoǵam tynysyn jiti qadaǵalap, joǵary bılikke dál jetkizetin alańǵa aınalyp otyr. Iаǵnı qoǵamnyń ár tynysy, ár talaby memlekettik sheshimderge áser etetin keńistik – Ulttyq quryltaı. Alǵashqy jyldary ol keńes berýshi, ıdeıalardy talqylaıtyn oryn bolsa, búginde kúrdeli reformalardyń generatory, naqty zań jobalary men memlekettik konsepsııalar týyndaıtyn ortalyqqa aınaldy.

Onomastıka, tarıhı jad, til saıasaty, bilim jáne tárbıe máseleleri – barlyǵy osy alańnan bastaý alyp, memlekettik is-qımylǵa jol tapty. Ulttyq quryltaı – qoǵam men memleketti ózara únqatysýǵa bastaıtyn berik arqaý. Munda memleket sheshim qabyldamas buryn tyńdaýdy úı­rense, qoǵam talap qoıýmen qatar dálel kel­­tirýge, jaýapkershilik alýǵa beıimdele bas­taıdy.

Bul úrdis baıaý júrýi múmkin, biraq ba­la­masy joq. Quryltaı qazirdiń ózinde qo­ǵam­nyń únin estip, áleýmettik sıgnaldardy zańnamalyq jáne ınstıtýsıonaldyq sheshim­derge aınaldyra alatynyn dálel­dep keledi.

Eldiń bolashaǵy – bilim, mádenıet, ádilettilik, qaýipsizdik jáne teń múmkindik ar­qy­ly qurylady. Al Ulttyq quryltaı – osy úderistiń júregi, qoǵamdyq suranysty naqty is-qımylǵa aınaldyratyn kúsh. Sóz­den iske ótý, ıdeıadan sheshimge jetý – dál osy quryltaıdyń mıssııasy.

Sóz ben istiń birligi

Qoryta aıtqanda, qazirgi Ulttyq qu­ryltaı – jańa ınstıtýt qana emes, mem­le­ket­tiń qoǵammen sóılesý tásiliniń tú­be­geıli ózgergenin bildiretin forma. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev bul alańnyń mánin aıqyn atap ótti: «Ult­tyq quryltaı – dıskýssııa úshin jına­latyn klýb emes. Bul – qoǵamdyq oıdyń mem­le­ket­tik sheshimderge yqpal etetin tetigi». Bul sózdiń astarynda úlken jaýap­ker­shilik jatyr. Sebebi sóz – aıtylǵan jerde qalmaýy kerek, ol is arqyly dáleldenýge tıis.

Ulttyq quryltaıdyń kúshi – onyń tiri organızm sekildi ózgerip, damyp otyrýynda. Ony shamadan tys reglamentteý onyń tabıǵı dıalogtik sıpatyn álsi­retýi múmkin. Degenmen bir másele anyq: usy­nystardyń oryndalý barysy qoǵamǵa túsinikti ári ashyq bolýǵa tıis.

Quryltaı – bılikten talap etý alańy ǵana emes. Bul – qoǵamnyń ózine qoıy­la­tyn suraqtardyń minberi. Biz ne talap etemiz? Biz soǵan daıynbyz ba? Biz jaýapkershilikti bólisýge ázirmiz be?

Prezıdenttiń sózimen aıtqanda, «Kúshti memleket tek bıliktiń kúshimen emes, jaýapty azamattardyń sanasymen qalyptasady». Qazaqstan búgin tańdaýdyń aldynda tur. Sóz aıtyldy. Baǵyt aıqyndaldy. Zań qa­byl­dandy. Endi eń kúrdeli kezeń bastalady – iske asyrý kezeńi. Ulttyq quryltaı osy jolda qoǵam men memlekettiń arasyndaǵy únsiz kelisimdi bekitetin alańǵa aınalýǵa tıis. Aıǵaısyz, biraq tereń. Dańǵazasyz, biraq naqty. Sóz ben istiń birligi naqty nátıjege jetkizeri anyq.

Bıbigúl JEKSENBAI,

Prezıdent janyndaǵy Ulttyq quryltaı tóraǵasynyń orynbasary, Senat depýtaty