Zań bank sektoryn ınstıtýsıonaldyq transformasııalaý, qadaǵalaý jáne retteý modelin jańǵyrtý nátıjelerin kórsetti.
Zań Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha ázirlendi jáne tehnologııalyq ózgeristerdi, ekonomıkany qarjylandyrýdaǵy bank sektorynyń rólin arttyrýdy, básekelestikti arttyrýdy jáne naryqqa jańa qatysýshylardy tartýdy, sondaı-aq qarjylyq tehnologııalardy ilgeriletý jáne sıfrlyq aktıvter aınalymyn yryqtandyrý máselelerin eskeredi.
Zańnyń negizgi maqsattary retinde bank júıesiniń qarjylyq turaqtylyǵyn qamtamasyz etý, halyq pen bıznestiń salymdaryn saqtaý, adal básekelestikti damytý jáne bank qyzmetterin tutynýshylardyń quqyqtaryn júıeli qorǵaý bolyp aıqyndaldy. Onyń negizgi qaǵıdattary bank qyzmetiniń úzdiksizdigin, halyq pen bızneske qyzmet kórsetýdiń qaýipsizdigi men senimdiligin qamtamasyz etýge, sondaı-aq bank júıesine degen senimdi saqtaýǵa baǵdarlanǵan.
Sońǵy bes jylda bank sektorynda iske asyrylǵan ınstıtýsıonaldyq reformalar retteý men qadaǵalaýdyń sapaly jańa modelin qalyptastyrdy jáne olardy Bankter jáne bank qyzmeti týraly bazalyq zań deńgeıinde júıeli túrde bekitý qajettigine negiz boldy. Qoldanystaǵy Bankter týraly zań bank sektoryn damytýdyń zamanaýı prosesterin tolyq kórsetpeıdi, onyń qurylymy men uǵymdar apparaty ózektiligin edáýir joǵaltty.
Bankter týraly jańa zań sheńberinde iske asyrylǵan reformalardyń negizgi baǵyttary mynalardy qamtıdy:
1) Tólemge qabiletsiz bankterdi retteýdiń jańa tetigin engizý;
2) Bankterdi retteýdi jetildirý jáne korporatıvtik basqarýdy kúsheıtý;
3) Básekelestikti damytý jáne bank qyzmetin tepe-teń retteýdi engizý;
4) Qarjylyq tehnologııalar sektorynyń damýyn yntalandyrý jáne sıfrlyq qarjy aktıvterin retteý;
5) Is-qımyldy qadaǵalaýdyń táýekelge baǵdarlanǵan júıesin engizý;
6) Islam bankıngin damytý;
7) О́zin-ózi retteý tetikterin engize otyryp, mıkroqarjy jáne kollektorlyq naryqtardy reformalaý.
Jańa zańdy daıyndaý kezinde halyqaralyq qarjy uıymdarynyń, onyń ishinde HVQ men EQDB-nyń ozyq tájirıbesi paıdalanyldy. Zań G-20 janyndaǵy Qarjylyq turaqtylyq jónindegi keńestiń (Financial Stability Board) halyqaralyq standarttary men usynymdaryna, sondaı-aq Eýropalyq odaq dırektıvalarynyń quqyqtyq jáne retteýshilik sheńberine súıenedi.
1) Reformanyń júıelik basymdyǵy tólemge qabiletsiz bankterdi retteý tetigin jańartý boldy. Ony jańǵyrtý qajettiligi bankterdegi daǵdarystardyń sıkldik sıpatyna jáne bankterdiń qarjylyq ornyqtylyǵyn joǵaltqannan keıin olardy taratýǵa baǵyttalǵan dástúrli tásilderdiń shekteýli tıimdiligine baılanysty. Osyǵan baılanysty jańa Zańnyń negizgi elementteriniń biri shuǵyl áreket etýden táýekelderdi erte anyqtaýǵa jáne olardyń aldyn ala shekteýge basa nazar aýdaratyn zamanaýı retteý júıesin qalyptastyrý boldy.
Bul modelge kóshýdiń negizi 2008-2009 jyldardaǵy álemdik qarjy daǵdarysyna jaýap retinde qalyptasqan bankterdi retteýdiń jahandyq standarty boldy. 2011 jyly G-20 janyndaǵy Qarjylyq turaqtylyq jónindegi keńes qarjy ınstıtýttaryn qalypty retteýdiń biryńǵaı halyqaralyq qaǵıdattaryn bekitken «Qarjy ınstıtýttary úshin tıimdi retteý rejımderiniń negizgi atrıbýttary» qujatyn bekitti. Keıingi jyldary bul standart kóptegen elderdiń ulttyq zańnamasyna engizilip, banktik retteý salasynda jalpyǵa birdeı tanylǵan halyqaralyq sheńberge aınaldy.
Jańa modeldiń negizgi elementi banktiń qarjylyq jaǵdaıynyń nasharlaý dárejesine baılanysty dáıekti túrde qoldanylatyn daǵdarysqa qarsy rejımderdiń rettelgen júıesine kóshý bolyp tabylady. Zańda úsh rejım qarastyrylady: kúsheıtilgen qadaǵalaý, qarjylyq ornyqtylyqty qalpyna keltirý jáne retteý. Mundaı tásil qadaǵalaý sharalarynyń tepe-teńdigin qamtamasyz etedi, bankti qalpyna keltirý múmkindikteri bolǵan kezde ony qoldanystaǵy ınstıtýt retinde saqtaýǵa múmkindik beredi, jáne qajet bolǵan jaǵdaıda, aktıvter men mindettemelerdi berýdi, qaıta qurylymdaýdy, aksııalardy májbúrlep satýdy jáne turaqtandyrý bankin qurýdy qosa alǵanda, halyqaralyq standarttarǵa sáıkes keletin quraldardy paıdalana otyryp, daǵdarystyq jaǵdaıdy rettelgen sheshýdi qamtamasyz etedi.
Bankterdiń qarjylyq jaǵdaıynyń nasharlaýyn boldyrmaý úshin jańa quraldar – qalpyna keltirý josparlary men retteý josparlary engizilýde. Bul qujattar bankti daǵdarystyq jaǵdaıdan shyǵarý jáne tólem qabiletsizdiginiń aldyn alý boıynsha naqty sharalardy anyqtaıdy. Josparlardy ázirleý jáne jyl saıynǵy jańartý bankterdiń de, retteýshiniń de mindeti bolady.
Sonymen birge júıelik mańyzy bar bankter úshin shyǵyndardy sińirý qabiletiniń (TLAC) jetkilikti deńgeıin ustap turý talaby engiziledi, bul syrtqy qoldaýdy paıdalaný múmkindigin azaıtady.
Jańa model sheńberinde memlekettik qoldaý tek aksıonerlik kapıtaldy tolyq paıdalanǵannan jáne TLAC quraldaryn esepten shyǵarǵannan keıin qoldanylatyn erekshe jáne tótenshe shara retinde qarastyrylady. Júıelik mańyzy bar bankterdi qoldaý bankti keıinnen satý jáne qarajatty bıýdjetke qaıtara otyryp, memlekettiń kapıtalǵa ýaqytsha jáne óteýli qatysýy arqyly júzege asyrylady.
Sonymen qatar Zań memlekettik organdardyń ókilettikterin naqty ajyratady. Agenttik daǵdarysqa qarsy rejımderdi qoldaný jáne qalpyna keltirý jáne retteý josparlarynyń iske asyrylýyn qadaǵalaý, Úkimet pen Ulttyq Bank – Qarjylyq turaqtylyq jónindegi keńestiń úılestirýshi róli jaǵdaıynda memlekettiń qatysýy jónindegi sheshimder úshin jaýap beredi. Nátıjesinde qarjylyq ornyqtylyq pen salymshylar men klıentterdiń múddelerin qorǵaý arasyndaǵy teńgerimdilikti qamtamasyz etetin zamanaýı ınstıtýsıonaldyq retteý júıesi qalyptasýda.
2) Bankterdi retteýdi jetildirý
Jańa zań korporatıvtik basqarýǵa, menshik qurylymynyń ashyqtyǵyna jáne qadaǵalaý quraldaryna qoıylatyn talaptardy kúsheıtedi. Atap aıtqanda, qarjylyq eseptiliktiń halyqaralyq standarttarynda qoldanylatyn tásilderdi eskere otyryp, bankpen erekshe qatynastarmen baılanysty tulǵalardyń tizbesi keńeıýde, bul úlestes baılanystardy neǵurlym dál sáıkestendirýge, menshik qurylymynyń ashyqtyǵyn arttyrýǵa jáne baılanysty taraptarmen jáne topishilik tranzaksııalarmen operasııalardy baqylaýdy qosa alǵanda, bank qyzmetiniń eseptiligin kúsheıtýge múmkindik beredi.
Sonymen birge táýekelge baǵdarlanǵan qadaǵalaýdyń negizgi elementi retinde ýájdi paıymdaý tetigin qoldaný keńeıtilýde. Ýájdi paıymdaý bankterdiń qyzmetin baǵalaý kezinde ǵana emes, sonymen qatar korporatıvtik basqarý sapasyn, ishki baqylaý júıesin jáne syrtqy aýdıtti qadaǵalaý kezinde de qoldanylady.
Qadaǵalap taldaý sapasyn arttyrý maqsatynda Ulttyq Bankke usynylatyn retteýshilik eseptilikpen qaıtalanýdy bir mezgilde alyp tastaı otyryp, bankterdiń eseptiligine naqty táýekelder bolǵan kezde retteýshiniń derekter vıtrınalaryna jeke talaptar qalyptastyrý quqyǵyn kózdeıtin qosymsha talaptar engiziledi.
Sonymen qatar, qarjy zańnamasyn júıeleý júrgiziledi: quqyqtyq óristen eskirgen jáne qaıtalama normalar alyp tastalady, al aksıonerlerge, basshy qyzmetkerlerge jáne bank holdıngterine qoıylatyn talaptar birizdendiriledi jáne «Qarjy naryǵy men qarjy uıymdaryn memlekettik retteý, baqylaý jáne qadaǵalaý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańyna kóshiriledi. Bul tásil retteýdiń birkelkiligin qamtamasyz etedi, quqyqtyq óristiń fragmenttiligin joıady jáne halyqaralyq qadaǵalaý men korporatıvtik basqarý standarttaryna sáıkes keletin qarjy zańnamasynyń tutas, logıkalyq arhıtektýrasyn qalyptastyrady.
3) Bank sektoryn damytýdyń mańyzdy baǵyty básekelestik deńgeıin arttyrý bolyp tabylady.
Bankter týraly jańa zań sheńberinde básekelestikti damytýdyń qosymsha quraly ámbebap jáne bazalyq banktik lısenzııalardy engizý arqyly tepe-teń retteýdi engizý boldy. Bazalyq lısenzııa salymshylardy qadaǵalaý men qorǵaýdyń tıisti deńgeıin saqtaı otyryp, operasııalardyń shekteýli jıyntyǵy jáne tómendetilgen retteýshi júktemesi bar shaǵyn bankterge baǵyttalǵan. Ámbebap lısenzııa kapıtalǵa, ótimdilikke jáne basqarýǵa qatań talaptary bar orta jáne iri bankterge qoldanylady. Bul tásil iri mıkroqarjy uıymdaryn qosa alǵanda, jańa qatysýshylar naryǵyna kirý úshin qosymsha yntalandyrý jasaıdy jáne básekege qabiletti jáne ornyqty bank ortasynyń odan ári damýyn qamtamasyz etedi dep kútilýde.
4) Negizgi baǵyt banktik retteýdi qarjy sektorynyń sıfrlyq transformasııasyna beıimdeý bolyp tabylady. Ekonomıkany sıfrlandyrý jaǵdaıynda bankter klassıkalyq kredıttik-depozıttik ınstıtýttardan tehnologııalyq kompanııalarǵa jáne kópfýnksıonaldy ekojúıelerge qatysty damyp keledi.
Is júzinde bankterdiń qarjylyq tehnologııalar-kompanııalar retinde jumys isteýiniń turaqty modelderi qalyptasty. Bankter sıfrlyq ekojúıeler men marketpleısterge qatysýdy damytady, qarjylyq tehnologııalar men tehnologııalyq kompanııalarǵa ınvestısııa salady, sondaı-aq syrtqy qatysýshylarǵa banktik jáne tehnologııalyq ınfraqurylymyn usyna otyryp, Banking as a Service modelin paıdalanady. Bul rette bankter jasalǵan operasııalar men klıentterdiń múddelerin qorǵaý úshin jaýapkershilikti saqtaıdy.
Bankter jáne bank qyzmeti týraly jańa zań alǵash ret osy qarjylyq- tehnologııalyq modelderdi zańnama deńgeıinde bekitedi. Bankterdiń tehnologııalyq jáne platformalyq belsendiliginiń ruqsat etilgen túrlerin, sondaı-aq olardyń qarjylyq emes bızneske qatysý aıasyn aıqyndaıtyn biryńǵaı jáne ashyq quqyqtyq negiz qalyptastyrylady. Bul quqyqtyq belgisizdikti azaıtady, ınnovasııalyq damý úshin boljamdy jaǵdaılar jasaıdy jáne sonymen birge bank sektorynyń ornyqtylyǵyna áser etetin artyq ártaraptandyrýdy shekteıdi. Seriktestik jáne tehnologııalyq uıymdar arqyly qyzmet kórsetý kezinde banktiń klıent aldyndaǵy jaýapkershiligin saqtaý negizgi qaǵıdat bolyp tabylady.
Bankter týraly zańnyń mańyzdy baǵyty sıfrlyq naryqtardy damytýdyń jáne ilespe táýekelderdi basqarýdyń halyqaralyq tásilderin eskere otyryp, qamtamasyz etilmegen sıfrlyq aktıvterdiń, ıaǵnı krıptovalıýtalardyń aınalymyn zańdastyrýdy jáne qadaǵalaýdy qosa alǵanda, sıfrlyq qarjy aktıvterin retteýdiń quqyqtyq rejımin belgileý bolyp tabylady.
Zań sheńberinde sıfrlyq qarjy aktıvterin úsh sanat boıynsha jikteý engiziledi. Olarǵa aqsha qarajatymen qamtamasyz etilgen sıfrlyq aktıvter, bazalyq aktıvi qarjy quraldary nemese ózge de múlik bolyp tabylatyn sıfrlyq qarjy aktıvteri, sondaı-aq arnaıy sıfrlyq platformalarda sıfrlyq nysanda shyǵarylatyn qarjy quraldary retinde steıblkoınder jatady
Agenttikke sıfrlyq qarjy aktıvterin shyǵarý, aınalysqa shyǵarý jáne óteý tártibine, sharttaryna qoıylatyn talaptardy belgileý jónindegi ókilettikter beriledi. Ulttyq Bank steıblkoındardy retteıdi. Sıfrlyq qarjy aktıvteriniń emıssııasyn lısenzııalaýǵa jatatyn qarjy naryǵynyń jańa segmentin qalyptastyratyn sıfrlyq platformalardyń operatorlary júzege asyratyn bolady.
5) Bankter týraly jańa zańnyń negizgi jańalyqtarynyń biri memlekettik retteý men qadaǵalaýdyń derbes baǵyty retinde is-qımyldy qadaǵalaýdy engizý boldy. Is-qımyldy qadaǵalaý qarjylyq qyzmetterdi tutynýshylardyń quqyqtary men zańdy múddelerin tikeleı qorǵaýǵa baǵyttalǵan jáne onyń mańyzdylyǵy boıynsha prýdensııalyq qadaǵalaýmen salystyrýǵa bolady.
Qadaǵalaý negizinen qarjy uıymdarynyń qarjylyq turaqtylyǵyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan dástúrli tásilden aıyrmashylyǵy, is-qımyldy qadaǵalaý qarjy uıymdarynyń klıenttermen naqty ózara is-áreketine, qarjy ónimderiniń sapasyna jáne olardy ilgeriletý tájirıbesine baǵyttalǵan.
Is-qımyldy qadaǵalaýdy engizýdiń maqsaty jekelegen normalardy retteýden qarjylyq qyzmet kórsetýdiń barlyq kezeńderinde qarjy uıymynyń klıentpen ózara is-áreketin keshendi baǵalaýǵa kóshý bolyp tabylady. Bul tásil G20 jáne EYDU halyqaralyq standarttary men usynymdaryna, sondaı-aq damyǵan qarjy naryqtarynyń ozyq retteýshilik praktıkasyna negizdelgen jáne bıznes-praktıkalardyń ádil, ashyq jáne adal bolýyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan.
Is-qımyldy qadaǵalaýdy engizý sheńberinde Agenttik qarjy ónimderin basqarýdy, satý tájirıbesin, kommýnıkasııalardy jáne tutynýshylarǵa qyzmet kórsetýdi keshendi taldaýdy qamtamasyz etetin is-qımyl táýekelderin baǵalaý júıesin qalyptastyrýǵa kúsh salady. Bul tásildiń maqsaty josyqsyz is-qımyl faktorlaryn anyqtaý jáne tutynýshylardyń múddelerin qorǵaý deńgeıin obektıvti baǵalaý bolyp tabylady.
Qadaǵalaý aqparatynyń tolyqqandy kózi jáne naryqtyq praktıkalarǵa preventıvti áser etý quraly retinde qarjylyq qyzmetterdi tutynýshylardyń joldanymdaryn qaraý tetikterin ınstıtýsıonalızasııalaý is-qımyldy qadaǵalaýdyń eleýli elementi bolyp tabylady.
Bankter týraly jańa zań bank, saqtandyrý qyzmetteri men mıkroqarjylyq qyzmetterdi qamtıtyn biryńǵaı qarjy ombýdsmany ınstıtýtyn qurýdy kózdeıdi. Táýelsiz organnyń sheńberinde daýlardy sotqa deıin sheshý fýnksııalaryn shoǵyrlandyrý jáne qarjy uıymdary úshin onyń sheshimderine mindetti kúsh berý halyqaralyq tásilderge sáıkes keledi jáne tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaýdyń birkelkiligi men boljamdylyǵyn qamtamasyz etedi.
Sondaı-aq daýlardy sotqa deıin retteýdiń kóp deńgeıli júıesi qalyptasýda. Birinshi deńgeıde joldanymdy tikeleı qarjy uıymynyń mindetti qaraýy kózdelgen, bul shaǵymdarmen jumys isteýdiń tıimdi ishki rásimderin damytýdy yntalandyrady. Nátıje bolmaǵan kezde daý qarjy ombýdsmanynyń qaraýyna beriledi, al sońǵy kezeńde proseske qadaǵalaý jáne túzetý ókilettikterine ıe retteýshi tartylady.
Mundaı model proaktıvti is-qımyldy qadaǵalaý úshin ornyqty negizgi qalyptastyra otyryp, azamattardyń jekelegen joldanymdaryna den qoıýdan shaǵymdar men olardy qaraý nátıjeleri boıynsha biriktirilgen derekter negizinde qarjy uıymdarynyń is-qımyl praktıkalaryn júıeli túrde taldaýǵa ótýdi qamtamasyz etedi.
6) Balama qarjy quraldaryna qol jetkizýdi keńeıtý sheńberinde Bankter týraly zań ıslam bankıngin damytýdyń jańa tásilderin kózdeıdi. Qazirgi ýaqytta Qazaqstandaǵy ıslamdyq qarjylandyrý qarjy naryǵynyń az ǵana úlesine ıe jáne bank sektory aktıvteriniń 0,5%-dan tómen bóligin quraıdy. Islam bankterin qurý múmkindiginiń zańnamada 2009 jyldan beri kózdelip otyrǵanyna qaramastan, atalǵan segmenttiń damýyn jeke mamandandyrylǵan bank qurý qajettiligi shektep, bul ıslamdyq qarjy ónimderiniń halyq pen bıznes úshin qoljetimdiligin eleýli túrde shektedi.
Bankter týraly zańdy ázirleý kezinde halyqaralyq tájirıbe eskerildi jáne ámbebap bankterge ıslamdyq qarjy quraldaryn «ıslamdyq terezeler» formatynda usynýǵa ruqsat berýge negizdelgen ıslamdyq bankıngti damytýdyń jańa tásili kózdeledi. Mundaı tetik bir lısenzııanyń sheńberinde dástúrli jáne ıslamdyq qyzmetti qatar alyp júrýge múmkindik beredi, kirý kedergilerin eleýli túrde azaıtady jáne ıslamdyq qarjy ónimderiniń aýqymy men jelisin keńeıtedi.
Zań «ıslamdyq terezeler» uıymdastyrýǵa qoıylatyn naqty talaptardy belgileıdi. Islamdyq qyzmetti mindetti túrde uıymdyq oqshaýlaý, aktıvter men mindettemelerdi bólek esepke alý jáne basqarý, mamandandyrylǵan qyzmetkerlerdi bólý, sondaı-aq qarjy ónimderin bekitýdi jáne olardyń ıslamdyq qarjylandyrý qaǵıdattaryna sáıkestigin baqylaýdy júzege asyratyn sharıǵatqa sáıkestik jónindegi keńes qurý kózdeledi.
Atalǵan normalardy iske asyrý ıslamdyq bankıngtiń aýqymyn keńeıtý, qarjylandyrýdyń balama tetikterin damytý jáne jeke ıslam bankterin qurý qajettiliginsiz qarjylyq ınklıýzııany arttyrý úshin jaǵdaı jasaıdy.
7) Reformalardyń sońǵy elementi mıkroqarjy jáne kollektorlyq naryqtarda ózin-ózi retteý jáne táýekelge baǵdarlanǵan qadaǵalaý tetikterin damytý bolyp tabylady.
Osy maqsatta mindetti múshelik negizinde ózin-ózi retteý ınstıtýtyn engizý kózdelgen. Qazaqstanda naryqqa qatysýshylardyń damyǵan kásibı qaýymdastyqtarynyń bolýy onyń ınstıtýsıonaldyq turǵydan jetilgendigin jáne ózin-ózi retteý modeline kóshýge daıyndyǵyn kórsetedi. Bul tásil bir mezette retteýshiniń nazaryn kúndelikti qadaǵalaýdan naryqty damytýǵa jáne júıelik táýekelderdi baqylaýǵa aýdara otyryp, qyzmettiń biryńǵaı qaǵıdalaryn belgileýge, qatysýshylardyń tártibin arttyrýǵa, buzýshylyqtar sanyn azaıtýǵa jáne memleket pen tutynýshylardyń senimin arttyrýǵa múmkindik beredi.
Halyqaralyq praktıkaǵa uqsas ózin-ózi retteıtin uıymdarǵa qaryz alýshylardyń joldanymdaryn qaraý, óz múshelerine tekserý júrgizý jáne ishki yqpal etý sharalaryn qoldaný boıynsha ókilettikter beriledi. Bul rette Agenttik qadaǵalaý fýnksııalaryn saqtaıdy jáne О́RU-nyń jáne neǵurlym táýekelge baǵdarlanǵan naryqqa qatysýshylardyń qyzmetine shoǵyrlanady.
Bankter týraly jańa zań Qazaqstandaǵy banktik retteý júıesin ınstıtýsıonaldyq transformasııalaý nátıjelerin bekitedi jáne qarjy sektoryn damytýdyń kelesi kezeńi úshin quqyqtyq negiz qalyptastyrady. Ol sońǵy jyldary iske asyrylǵan reformalardy júıeleıdi jáne olardyń ornyqtylyǵyn, kezeńdiligin jáne sabaqtastyǵyn qamtamasyz ete otyryp, qarjylyq qyzmetterdi tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaýdyń qadaǵalaý modeli men júıesiniń negizgi elementterin zańnama deńgeıine aýystyrady.
Nátıjesinde bank sektorynyń zamanaýı modeli qalyptasady, onyń sheńberinde bankter klıentter men qoǵam aldyndaǵy jaýapkershilik standarttaryn arttyra otyryp, sıfrlyq tehnologııalar men ekojúıelik sheshimderdi belsendi túrde yqpaldastyratyn qarjylyq ornyqty ınstıtýttar retinde áreket etedi. Memleket róli tikeleı qatysýdan jáne qoldaýdan naryqtyń teńgerimdi damýyn, adal básekelestikti jáne qoǵamdyq múddelerdi qorǵaýdy qamtamasyz etetin táýelsiz retteýshi fýnksııasyna aýysady. Mundaı tásil ornyqty ekonomıkalyq ósý, qarjy júıesine degen senimdi nyǵaıtý jáne Qazaqstannyń jahandyq qarjy arhıtektýrasyna odan ári yqpaldasýy úshin uzaq merzimdi ınstıtýsıonaldyq negizderdi qalaıdy.
Madına Ábilqasymova
