Foto: Kazinform
-Álıhan Muhamedııauly, Ulttyq quryltaıdyń qazirgi qoǵamdaǵy orny qandaı?
- Zamanaýı memleketterde halyqtyń muń-muqtajy men ult múddesin zań qabyldarda eskeretin eń joǵarǵy ókiletti organ – Parlament. Degenmen, Parlamenttegi pikirtalastar men qundylyqtar qaıshylyǵynan keıde olar jasampazdyqtan góri saıası básekelestikke aýyp ketedi. Osy oraıda álemde atqarýshy bıliktiń qoǵamdaǵy túrli toptardyń múddelerin eskeretin, aǵymdyq saıasattan góri uzaq merzimdi el damýyna baǵyttalǵan suraqtardy talqylaıtyn alqaly, keńesshi organdar qurý tájirıbesi bar.
Partııalary qundylyqtar men baǵdarlamalarǵa negizdelgen, kásibı assosıasııalary ekonomıkadaǵy túrli toptar kózqarasyn jetkizetin, kásipodaqtary áleýmettik áriptestikti joǵarǵy deńgeıge kótere alatyn memleketter bar. Al osyndaı ınstıtýttary ázirge tolyq qalyptaspaǵan bizdiń elderde ahýal – basqasha, keıde aǵymdyq sheshimder qabyldaýda da qosalqy aqyldastar, keńesshi organdar qajet.
Osy turǵyda Prezıdenttiń quryltaı qurý bastamasy – bir jaǵynan ulttyq dástúrimizden bastaý alsa, ekinshi jaǵynan - zamanaýı qajettilikten týyndaǵan tyń qubylys.
- Quryltaıdyń tıimdi qoǵamdyq mehanızmge aınalýy nege baılanysty?
- Iá, kez kelgen alqaly uıymdar sııaqty Ulttyq quryltaı da damyp, jańa tetikteri iske qosylyp jatyr. Al onyń tıimdiligi quryltaı múshelerine de, onyń jumysyn uıymdastyratyn memlekettik apparatqa da baılanysty.
Eń basty faktor – Prezıdenttiń quryltaıdan ne kútetindigi. Quryltaı músheleri pikiri sheshim qabyldaýda qajet pe, álde uzaq merzimdi basymdyqtardy aıqyndaǵan kezde me? Onyń músheleriniń pikiri qazirgi ahýal boıynsha qoǵamdaǵy túrli toptar pikirin bilý úshin mańyzdy ma, álde bolashaqqa strategııalyq jospar qurýda qundy ma?
Árıne, quryltaı jumysyna qatysty qoǵamnyń pikiri – azamattardyń odan ne kútetinine de baılanysty. Ulttyq quryltaı – Qazaqstannyń memlekettik basqarýyndaǵy jańa qubylys. Ony utymdy paıdalansa, elge de, Prezıdentke de tıimdi.
- Erteńgi quryltaıda konstıtýsııalyq reformalar talqylanýy múmkin be?
- Quryltaı ótetin kún Prezıdenttiń Konstıtýsııalyq reformalar jumys tobymen kezdesýinen keıin jarııalanǵandyqtan, kópshilik onda osy taqyryp ta talqylanady dep kútip otyr.
- Onda osy konstıtýsııalyq reformalar jóninde ne oılaısyz?
- Reforma qundylyqtar men baǵdarlamalarǵa negizdelgen, ult múddesin tereń túsinetin partııalar qalyptasýyna serpin beredi dep úmittenemiz.
Bir palataly Parlamentke ótý – tolǵaǵy jetken qajettilik. Osyǵan uqsas usynystardy belsendi azamattar, saıası kúshter 20 jyldan astam ýaqyt aıtyp keledi. Kezinde men de Konstıtýsııa jobasyn usynyp, onyń ishinde bir palataly Parlament qajettiligin negizdegen edim. Endeshe, bul bastamasy arqyly da Prezıdent «halyq únine qulaq asatyn memlekettiń» úlgisin kórsetip otyr.
Ekinshi jaǵynan, Qazaqstan tarıhynda mundaı tereń reformalardyń bir jyl buryn jarııalanyp, keń talqylanýy bolǵan emes.
Árbir referendým, árbir saılaý – azamattyq mektebi. Bir jyl boıy azamattar memleket taǵdyryna qatysty tereń de kúrdeli suraqtar tóńireginde óz oılaryn ortaǵa salyp, usynys jasaý múmkindigine ıe.
Sonymen birge, Prezıdent atap ótkendeı, bir palataly Parlamentke ótý – tek Parlament ókilettiligine qatysty emes, Konstıtýsııadaǵy kóptegen memlekettik ınstıtýttardyń – Prezıdenttiń, Úkimettiń, jergilikti bılik ókilettilikterine de qatysty ózgeristerdi talap etedi.
- Konstıtýsııa mátinine qatysty ne aıtar edińiz?
- Birinshiden, 30 jyl ishinde qazaq tili damyp, qoldaný aıasy keńeıýde. Konstıtýsııanyń qazaq tilindegi túpnusqasyna lıngvıstıkalyq taldaý jasap, birizdilikti qamtamasyz etetin ýaqyt jetti.
Mysaly, «haq» sózi jáne onyń týyndylary Konstıtýsııada 19 ret, «quqyq» pen onyń týyndylary – 127 ret kezdesedi. Olar keıde birin-biri almastyratyn sóz retinde de paıdalanylǵan, tipti basqa mánde de. Meniń oıymsha, adam men azamatqa qatysty – «haq», júıeler men memlekettik qurylymǵa qatysty tustarda – «quqyq» sózderin paıdalansa oryndy bolar edi.
Ekinshiden, Konstıtýsııada sot tóreligindegi laýazymdy «sýdıa» dep ataǵan. Sýdıa sózi negizgi zańymyzda bolǵanymen, qazaq tili qoldanysyna enbegen. Onda ony tól sózimizben almastyrǵanymyz abzal.
Sondaı-aq, Konstıtýsııada aýyl, aýdan, oblystaǵy jergilikti atqarýshy bılikti Prezıdent pen Úkimet ókili bolyp tabylatyn ákim basqarady dep kórsetilgen. Al aýyl, aýdan ákimderi saılanbaly bolǵan jaǵdaıda bul norma qalaı naqtylanbaq? Bul da – nazar aýdaratyn suraq.
Úshinshiden, Konstıtýsııada «Qazaqstan Respýblıkasy» men «Qazaqstan» teń qoldanylady dep jazylǵan. Onda Konstıtýsııada el ataýynyń latyn harpindegi nusqasy aıqyndalǵany durys.
Tórtinshiden, bir palataly Parlamentke kóshýge qatysty da nazar aýdararlyq eki másele bar.
- Qandaı?
- Birinshiden, eger bir mandatty okrýgtar bolmasa, partııalyq tizimder qalaı jasaqtalýy tıis. Álemdik tájirıbede bul túrli formada júzege asyrylady: keıbir memleketterde partııalyq tizim sol aımaqta partııa usynǵan adamdardan jasaqtalady, jergilikti turǵyndar da ózderi biletin adamdardy eskere otyryp, daýys bere alady. Keı jaǵdaılarda partııalar naqty bir okrýgke bir adamdy usynady.
Ekinshisi, bir palataly Parlamentte qansha depýtat bolýy kerek? Álemdik tájirıbe kórsetkendeı, Parlament zań shyǵarý men ókilettik fýnksııalaryn tıisti deńgeıde júzege asyrýy úshin onyń komıtetteri jetkilikti túrde mamandanýy shart.
Osyndaı ózgerister ulttyq múdde úshin jumys jasaıtyn, tepe-teńdik pen tejeýish kúshterdi qamtamasyz etetin Parlament qalyptastyrady.
Sonymen qatar Konstıtýsııada memlekettiń basty maqsaty halyqqa qyzmet etý ekendigi anyq kórsetilýi tıis. Osy rette 2011-2012 jyldary «memleket halyqqa qyzmet etedi» degen uǵym talqylanyp, bastapqyda qarsylyqqa ushyraǵan. Nátıjesinde «memlekettik kórsetiletin qyzmetter» degen qorashtaý ataýmen zań qabyldandy.
Túptep kelgende, Ata zańymyz el áleýetin ult múddesine jumsaıtyn júıe qurýǵa baǵyttalýy qajet.
Aıta keteıik, Qyzylordada Ulttyq quryltaı bastaldy.
Ulttyq quryltaıda aıtylǵan tapsyrmalar qalaı júzege asyp jatyr?
