Foto: Ashyq derekkóz
Sarapshy Dáýlet Jambaıbekov economykz.org saıtynda jarııalaǵan pikirinde Qazaqstan úshin klassıkalyq ártaraptandyrý logıkasy jetkiliksiz ekenin atap ótip, geografııalyq alystyqqa negizdelgen «keri ártaraptandyrý» qaǵıdaty áldeqaıda tıimdi bolýy múmkin degen baılam jasaıdy.
Sarapshynyń pikirinshe, Qazaqstannyń eki iri derjava – Reseı men Qytaıdyń ortasynda ornalasýy eldiń syrtqy ekonomıkalyq saıasatyna erekshe sıpat beredi. Bul erekshelikti jaqyn jáne alys eldermen saýda qatynastaryn damytýda jáne olardy ártaraptandyrýda mindetti túrde eskerý qajet.
Onyń aıtýynsha, kórshi eldermen aradaǵy kúsh teńgerimi Qazaqstan úshin aıqyn emes.
«Reseı men Qytaıdyń áskerı, ekonomıkalyq jáne adamı áleýeti Qazaqstanmen salystyrǵanda birneshe ese joǵary. Osyndaı teńsizdik kez kelgen tym joǵary táýeldilikti eldiń egemendigi men ekonomıkalyq derbestigi úshin qaýipke aınaldyrady», deıdi ol.
Sarapshy bul máselege 2024 jylǵy 4 qarashada jarııalanǵan «Bılik balansy: jańa formatty izdeý» maqalasynda da arnaıy toqtalǵanyn eske salady.
Dáýlet Jambaıbekov qazirgi jaǵdaıdyń basty paradoksyna nazar aýdarady.
«Geografııalyq jaqyndyq saýdany damytýǵa yqpal etýi tıis sııaqty kórinedi. Biraq is júzinde ol eldiń osal tusyna aınalyp otyr. Kórshilerge shamadan tys ıntegrasııa syrtqy saıasattaǵy manevr jasaý múmkindigin taryltady jáne ekonomıkalyq qysym táýekelderin kúsheıtedi», dep jazdy ol.
Sarapshy dástúrli ártaraptandyrý tásili Qazaqstan jaǵdaıynda jetkiliksiz ekenin atap ótti.
«Ádettegi logıka táýeldilikti túrli elder arasynda teń bólýge baǵyttalǵan. Alaıda Qazaqstan úshin basqasha tásil, ıaǵnı «keri ártaraptandyrý» nemese geografııalyq alystyq qaǵıdaty boıynsha ártaraptandyrý tıimdirek kórinedi», deıdi ol.
Onyń paıymynsha, belgili bir elge táýeldiliktiń shekti deńgeıi sol eldiń Qazaqstanǵa saıası qysym kórsetý múmkindigimen keri proporsıonaldy bolýy tıis.
«Bul múmkindik – geografııalyq jaqyndyqqa, áskerı qýatqa jáne ekonomıkalyq artyqshylyqqa tikeleı baılanysty», dep naqtylaıdy sarapshy.
Osy turǵyda ol alys seriktestermen baılanysqa erekshe mán berýdi usynady.
«Eýroodaq, Túrkııa, Parsy shyǵanaǵy elderi, Ońtústik-Shyǵys Azııa, AQSh sekildi memlekettermen keı sektorlarda joǵaryraq táýeldilikke jol berýge bolady. Sebebi olardyń qashyqtyǵy men qurlyq shekarasynyń bolmaýy tikeleı qysym jasaý múmkindigin shekteıdi. Sonymen qatar birneshe balama seriktestiń bolýy manevr jasaýǵa múmkindik beredi», deıdi Dáýlet Jambaıbekov.
Al Reseı men Qytaıǵa qatysty ustanym ózgeshe bolýy tıis.
«Negizgi kórshilerge táýeldilik barynsha ártaraptandyrylýy kerek. Birde-bir strategııalyq mańyzdy sala tek bir kórshige baılanbaýy tıis. Saýda qansha mańyzdy bolsa da, onyń qurylymy ekonomıkalyq baılanystardy qysym quraly retinde qoldanýǵa jol bermeıtindeı bolýy qajet», dep jazdy ol.
Sarapshy taǵy bir mańyzdy baǵyt retinde keri táýeldilikti qalyptastyrýdy ataıdy.
«Reseı men Qytaı Qazaqstannyń turaqtylyǵy men damýyna múddeli bolýy tıis. Bul olardyń Qazaqstannyń tranzıttik dálizderine, resýrstaryna jáne naryǵyna táýeldiligin arttyrý arqyly iske asady. Kórshilerdiń tranzıtke qyzyǵýshylyǵy neǵurlym joǵary bolsa, yqtımal teris áreketterdiń de yqtımaldyǵy soǵurlym tómen bolady», deıdi ol.
Osy sebepti tranzıttik áleýetti damytý ekonomıkalyq qana emes, ulttyq qaýipsizdiktiń de negizgi elementi sanalady.
Dáýlet Jambaıbekov alys memlekettermen baılanystardyń tabıǵaty ózgeshe ekenin de atap ótedi.
«Alys eldermen ekonomıkalyq qatynastar erkin ári qurylymsyz bola alady. Olardyń Qazaqstanǵa táýeldiligi ulttyq qaýipsizdikke qatty áser etpeıdi, biraq ekonomıkalyq turǵyda paıdaly bolýy múmkin», deıdi sarapshy.
