Qasym-Jomart Toqaev HHI ǵasyrda sıfrlandyrý úderisi óte jyldam júrip jatqanyn, turaqty jáne asa qarqyndy sıpatqa ıe bolǵanyn aıtty.
«Joǵary tehnologııa adamnyń kúndelikti ómirine, quqyqtary men bostandyqtaryna tikeleı áserin tıgize bastady. Bolashaqta bul úrdis úzdiksiz jalǵasa beretini anyq. Sondyqtan elimizdegi sıfrlandyrý úderisiniń ınstıtýsıonaldyq-quqyqtyq negizi Ata zańda mindetti túrde atalyp ótýi qajet. Konstıtýsııada azamattardyń derbes sıfrlyq derekteri zańmen qorǵalatyny naqty aıtylýy kerek dep sanaımyn», dedi Prezıdent.
Memleket basshysynyń tapsyrmasy aıasynda ótken jyly «Jasandy ıntellekt týraly» zań, al bıyl Sıfrlyq kodeks qabyldandy. Atalǵan kodekspen birge qabyldanǵan «Kıberqaýipsizdik týraly» jańa zań qoldanysqa engizilip, Májiliste josparly túrde jetildirilip jatyr.
Sıfrlyq kodekste adamnyń sıfrlyq ortadaǵy negizgi quqyqtary naqty ári júıeli túrde aıqyndalǵan. Sonyń biri – azamattyń sıfrlyq tulǵalyq sáıkestigine qatysty quqyǵy. Bul quqyq ár adamnyń sıfrlyq keńistikte jeke tulǵa retinde tanylýyn, derbes derekteriniń qorǵalýyn jáne ózine qatysty sıfrlyq aqparattyń qalaı ári qandaı maqsatta paıdalanylatynyn baqylaý múmkindigin qamtamasyz etedi. Azamattyń sıfrlyq beınesi onyń jeke basymen tikeleı baılanysty. Ony zańsyz paıdalaný nemese ózgertýge jol berilmeıdi.
Kodekste derektermen jumys isteý quqyǵyna da erekshe mán berilgen. Azamat ózine qatysty derekterdi joıýdy, olardyń óńdelýin shekteýdi nemese derekterdiń mindetti túrde jasyryn bolýyn talap etýge quqyly. Eger derekterdi saqtaý zańmen mindettelmese, azamat olardyń tolyq joıylýyn talap ete alady. Bul norma jeke derekterdiń baqylaýsyz aınalymyna tosqaýyl qoıýdy kózdeıdi. Sonymen qatar sıfrlyq ortada baqylaý men túsindirý quqyǵy engiziledi. «Sıfrlyq oqıǵalar» uǵymy azamatqa qatysty sıfrlyq ortada jasalǵan barlyq áreketterdiń tirkelýin bildiredi. Al «azamattyń sıfrlyq keńistigi» – jeke kabınette saqtalatyn elektrondy papka, onda azamat óz derekterine qatysty qandaı áreketter jasalǵanyn tolyq kóre alady. Bul júıe arqyly derekterdiń kim tarapynan, qashan jáne qandaı maqsatta paıdalanylǵany ashyq kórsetiledi.
Májilis depýtaty Ekaterına Smyshlıaevanyń aıtýynsha, jasandy ıntellekt júıelerimen ózara is-qımyl kezinde de azamattyń quqyqtary zańmen bekitildi. Azamat algorıtm qabyldaǵan sheshimniń mánin túsindirýdi, mundaı sheshimdi qaıta qaraýdy talap etýge, sheshim qabyldaýyna adamnyń qatysýyn suraýǵa quqyly.
– Bul normalar sıfrlyq ortada avtomattandyrylǵan júıelerdiń adam taǵdyryna birjaqty áser etýine jol bermeýge baǵyttalǵan. Sıfrlyq kodekste derekterdi jikteý máselesine erekshe mán berildi. Bul eń aldymen derekterdi jasandy ıntellekt úshin durys qurylymdaý, olardy memlekettik organdarda júıeli túrde jınaqtaý, aqparattyq qaýipsizdikti kúsheıtý maqsatynan týyndap otyr. Osyǵan baılanysty derekterdi retteý qaǵıdattary zańdardan joǵary deńgeıde – Sıfrlyq kodeks aıasynda bekitildi. Bul ártúrli derekterge, olar saqtalatyn júıelerge qaraı aqparattyq qaýipsizdik talaptaryn saralap qoldanýǵa múmkindik beredi, – deıdi depýtat.
Sonymen qatar kodekste sıfrlyq obektilerge arnalǵan arnaıy quqyqtyq rejimder de belgilengen. «Senimdi sıfrlyq obektiler», «mańyzdy sıfrlyq obektiler», «ulttyq sıfrlyq obektiler» uǵymdary bar. Ulttyq sıfrlyq obektilerdiń quqyqtyq mártebesi zańmen aıqyndalady jáne olar bólinbeıtin strategııalyq nysan retinde qarastyrylady. Keıbir mańyzdy aqparattyq júıeler sheteldik kompanııalarǵa eshqashan berilmeýge tıis, olar mindetti túrde memlekettiń nemese otandyq kompanııalardyń baqylaýynda qalýy kerek. Otandyq ázirleýshiler jasaǵan ónimder «senimdi sıfrlyq obektilerdiń» tizilimine engiziledi. Olardyń aqparattyq qaýipsizdigi UQK-niń memlekettik tehnıkalyq qyzmetimen birlesip tekseriledi jáne qaýipsiz dep tanylady. Bul otandyq IT-ónimderge memlekettik satyp alýlarda belgili bir artyqshylyq berýge múmkindik týǵyzady.
Jasandy ıntellekt jáne sıfrlyq damý vıse-mınıstri Dmıtrıı Mýnnyń aıtýynsha, Kodekste adamdardyń ómiri men qaýipsizdigine tikeleı qaýip tóndiretin sıfrlyq obektiler bólek top retinde qarastyrylǵan. Buǵan, mysaly, jylý elektr ortalyqtary sııaqty ınfraqurylym nysandary jatady. Mundaı obektilerde derekter kólemi kóp bolmaýy múmkin, biraq olardyń sıfrlandyrylýy kıbershabýyl qaýpin arttyrady. Sondyqtan bul sanatqa kúsheıtilgen kıberqaýipsizdik talaptary qoldanylady.
– Elimizde alǵash ret sıfrlyq derekter ónimderiniń almasýy men aınalymyna arnalǵan platforma engiziledi. Kodekste «sıfrlyq derekter ónimi» uǵymy jáne osyndaı ónimderdiń aınalymyn qamtamasyz etetin platforma bekitildi. Sıfrlyq derekter ekonomıkasyna jaýapty ýákiletti organ aıqyndalady. Álemde bul baǵyt belsendi damyp keledi, al elimiz úshin derekter aınalymyn zańdy ári ashyq etý mańyzdy. Bul, ásirese kredıt skorıngi sııaqty salalarda azamattardyń shamadan tys qaryz alý qaýpin azaıtýǵa múmkindik beredi. Derekter aınalymy platformalary mindetti túrde esepke alynyp, ýákiletti organnyń baqylaýynda bolady. Mundaı derekter mindetti túrde derbestendirilmeı, analıtıkalyq óńdeýden ótip, sapa talaptaryna saı bolýǵa tıis. Bul derekter naryǵyn zańdastyrýǵa, bolashaqta derekterdiń naqty ekonomıkalyq qunyn anyqtaýǵa jol ashady, – deıdi mınıstrdiń orynbasary.
Osy ózgeristerdiń nátıjesinde, kompanııalar ıeligindegi iri derekter massıvi ekonomıkalyq aktıv retinde qarastyrylyp, olardyń qaýipsizdigine qoıylatyn talaptar da kúsheıedi. Derekterdiń taralyp ketýi jaǵdaıynda aıyppuldar men saqtandyrý kólemi derekterdiń naqty qunyna baılanysty esepteletin bolady.
