Bul aýrýǵa shaldyqqandar kitapty eshqashan óz aqshasyna satyp almaıdy, ıakı surap áýre bolmaıdy. Qoınyna qysa ketip, bildirmeı urlap alady. Bul aýrýdyń ereksheligi de sol, eshqandaı jolmen jazylmaıdy, súıekke sińgen ádet dersiz. Álemdegi áıdik kitap urlaǵyshtardyń ákkisi Stıven Blýmberg bolypty. Ol 300 kitaphanadan 20 myńnan astam táýir kitapty jymqyrǵan. Osy bir maqsatqa jeter jolda Stıven kitaphanaǵa jeldetý júıesi nemese lıfti shahtasy arqyly kirgen kórinedi. Endi kitap urlaýdy óner demeı kórińiz. Aıtpaqshy, Qadyr Myrza Áli de osy kitapurlaǵyshtardan árqashan saqtanyp júrgen. Aqynnyń ańyzǵa bergisiz baı kitaphanasy bolǵany málim. Birde oǵan: «Qadyr aǵa, shynyńyzdy aıtyńyzshy, sizge Almatyda turǵan unaı ma, álde Oral jaqsy ma?» dep suraq qoıylypty.
– Moıa rodına tam, gde moıa bıblıoteka, – degen eken Qadyr aqyn oılanbastan. «Meniń kitaphanam qaıda bolsa, otanym sonda» deıtin ataqty Erazm Rotterdamskııdiń sózi bul. Jıǵan jaqsy kitabyn bar baılyǵyna balaıtyn taý-tulǵa úıine kelgen zamandastaryn shyǵaryp salyp turyp, mindetti túrde qushaqtap, keýde túıistirip qoshtasady eken. Bul qushaqtasýdyń túpki maqsaty – sóredegi bir kitaby qonaqtyń qoıyn-qaltasynda ketken joq pa degen kúdik. «Uryny» ustaýdyń naǵyz sheberi Qadyr aqyn bolǵan ba dersiz.
...bári jarasady
Sonaý 1906 jyldyń kúzinde orystyń uly jazýshysy Lev Tolstoı áıgili Nobel syılyǵynan bas tartypty. Onymen qoımaı «áldeqandaı kerosın satýshy Nobel syılyǵyn usynady, bul qalaı boldy?» dep kelemej qylypty. Álem ádebıetindegi nómiri birinshi syılyqty da mensinbeýge bola ma dersiz. Áıtse de Tolstoıǵa bári jarasady...
1906 jyly Reseı akademııasy Tolstoıdy Nobel syılyǵyna usynyp, Stokgolmge hat jiberedi. Sonda Lev Nıkolaevıch bul «yńǵaısyzdyqtyń» aldyn alý maqsatynda shyǵarmalaryn fın tiline aýdaratyn jaqyn dosy – Arvıd Iаrnafeldke qolqa salypty. Odan Shvesııadaǵy tanystary arqyly syılyqty ózine bermeýin suraýdy ótinedi. Syılyq berilgen jaǵdaıda bas tartýdyń yńǵaısyz bolatynyn da aıtady. Al Iаrnafeld bul ótinishti oryndap, 1906 jylǵy Nobel syılyǵy ıtalııan aqyny Djozýe Kaddýchıge buıyrady.
«1901 jyly endi ǵana berilip jatqan, áli aınalasynda daý bastalyp úlgermegen syılyq jaıynda «qarııanyń» qulaǵdar bolýy da kúmándi jaǵdaı. Shvesııa hatshysy Karl Vırsen Tolstoıdyń ólmeıtin shyǵarmalar týdyrǵanyn moıyndaı otyryp, onyń syılyqty ıelenýine múldem qarsy bolǵany» týraly jazady Hýsan Ermatov óziniń «Nobel syılyǵynyń laýreattary» atty kitabynda.
Tolstoı aqsaqal álemdegi eń «ulyq» syılyqtan sanaly túrde bas tartqan soń ádebı orta qyzý talqyǵa salyp, bul kútpegen sheshimniń jyry birazǵa deıin basylmady. Oqyrman hattary da lek-legimen aǵyldy. Bári de jazýshyny Nobelge laıyq kóretinderin jetkizedi. Osyndaı hattar aǵymynan soń Lev Tolstoı: «Qadirli de qurmetti, baýyrlar! Nobel syılyǵy maǵan berilmegenine qýanyshtymyn. Bul birinshiden, zulymdyq keltirýi múmkin bolǵan aqshalardy sarp etetindeı aýyr jumystan bosatty, ekinshiden, múlde beıtanys, biraq óte qadirli osynshama adamdardan jyly lebizdi hattar alý – men úshin úlken mártebe!» dep hat jazady.
Osy oraıda eske salaıyq, Nobel syılyǵynyń tarıhynda klassık jazýshynyń bul qadamyn odan keıin taǵy segiz avtor qaıtalaǵan.
Qoryqshyǵa qyzyǵý
Jazýshynyń qolynan jaqsy jazýdan basqa ne keledi deımiz ǵoı. Desek te kórkem ádebıetten bólek álemde de talantty avtorlar bar. Buǵan óz ádebıetimizde de, álemde de mysal kóp.
1985 jyly «Jalyn» baspasy shyǵarǵan «Sózstan» jınaǵynda kóptegen qalamgerge saýalnama suraqtary qoıylypty. Sonda «Kenetten qolyńyzdan jazý kelmeı qalsa, qandaı kásiptiń qulaǵyn ustar edińiz?» degen qyzyq suraqqa jazýshy Qajyǵalı Muhanbetqalıev: «Adam aıaǵy baspaǵan qalyń toǵaılardyń birindegi jalǵyz úı qoryqshynyń kómekshisi bolyp keter edim. Qoryqshy bolý – bala kúnnen bergi armanym» degen eken.
Qasıetti qalam
Shyǵarmashylyq adamynyń jan dúnıesinde, mı qyrtystarynda ne bolyp jatqanyn bilý áste múmkin emes. Bolmysy bólek jandardyń ár nársege kózqarasy da erek bolsa kerek.
Kóp oqyrmannyń súıikti jazýshysy Tynymbaı Nurmaǵambetov úırengen avtoqalamyn synǵansha qolynan tastamaı, ishin ǵana aýystyryp otyrady eken. «Men tek avtoqalammen jazamyn. Jazýdy bastaǵaly beri avtoqalamymdy eki-aq ret, asyp ketse, úsh ret aýystyryppyn. Qyryq jylǵa jýyq ýaqyt ishinde ustaǵanym – úsh-aq qalam. Senseńiz de, senbeseńiz de osy. Yrym. Senim», deıdi ózi.
Al Sherhan Murtaza kádimgi kóp adam qoldanatyn qalammen jazǵan. Túni boıy qolmen jaza otyryp, bir jazǵanyn esh ózgertýsiz mashınkaǵa jiberýge tyrysqan.
Parıjde kóshesi bar...
Qaıbir jyly Parıjge jolymyz túskende arnaıy «Vıktor Gıýgo dańǵylyn» izdedik. Jazýshy júrgen jolmen iz basqymyz keldi. Gıýgo dáýirinen qalǵan qabyrǵalardy ustaǵymyz keldi.
Ol ómiriniń keıingi jyldarynda Parıj kósheleriniń birindegi jekejaıda turdy. Bul kóshe jazýshynyń kóziniń tirisinde-aq halyq arasynda «Vıktor Gıýgo dańǵyly» degen mártebege ıe bolǵan. Máselen, Vıktor Gıýgo hattaryndaǵy mekenjaıǵa tek «Mese Vıktor Gıýgonyń Parıjdegi dańǵylynan» dep jazady eken. Kósheniń resmı ataýy atalmaıdy. Bastysy, Gıýgonyń esimi bar.
