Tarıh
Áńgimeniń álqıssasynan bastaıyq. Pýblısıstıka – aqparatty tasymaldaý, sol arqyly qoǵamdyq sanaǵa áser etý qajettiliginen týǵan janr. Keı ǵalymdar onyń baǵzy bastaýy jazba ádebıetten de buryn paıda bolǵanyn aıtady. Aıtalyq bir eldiń kósemi halqynyń aldyna shyǵyp, olardy erlikke, batyrlyq pen batyldyqqa shaqyryp sóz sóıledi. Osylaısha azamattaryn elin qorǵaýǵa pýblısıstıkalyq turǵydan áser etti. Álbette, bul búgingi siz ben bizdiń oıymyzǵa ornyqqan pýblısıstıka emes. Biraq sonyń alǵashqy kórinisi.
Odan keıin kóne jazba eskertkishter aqparat tasymalynyń jańa keńistigine aınaldy. Mysyrlyq ıeroglıfter, grektiń freskalary, túrki dáýiriniń petroglıfteri joǵarydaǵy aýyzsha málimettiń jasyn birjola uzartyp, tarıh betine óshpesteı bádizdep berdi. Sondyqtan baspasózdiń «babasy» – balbal tas deseńiz de, qatelespeısiz.
Gazettiń búgingi pishinge uqsaıtyn proto úlgisi rım ımperatory Gaı Iýlıı Sezardiń bıligi kezinde qoldanyla bastady. Qysh taqtaıshalarǵa «Senat qareketi» ataýymen úkimet zańnamalary men jınalys hattamalary jazylyp otyrǵan. Biraq ol kezde «gazet» termıni adamzat aqyl-oıynda áli kórinis taba qoımaǵan edi.
Bul ataý XVI ǵasyrda, Italııada paıda boldy. Ol kezde ıtalııalyqtar kishkentaı tıyndy «gazetta» dep ataǵan. Adamdar ártúrli jarnama jazylǵan qaǵazdardy 1 «gazettaǵa» satyp alatyn. Saýdagerler sol sebepti tıynnyń ataýyn aıtyp, satyp alýshylardy ózine shaqyratyn bolǵan. Biraz jyldan keıin Venesııa turǵyndary arasynda «La gazeta dele novità» týra maǵynasynda «1 gazettalyq jańalyqtar» naryqqa enip ketti. Osylaısha gazet ataýy termın retinde el sanasyna ornyǵa berdi.
Joǵaryda atap ótken aqparat tasymalynyń pishinderinde pýblısıstıkalyq belgiler bolǵanymen, onyń ózi pýblısıstıka bolyp eseptelmeıdi. Pýblısıstıka gazet-jýrnal betinde jarııalanǵanda ǵana, óziniń qyzmettik áleýetin tolyq asha alady. Sondyqtan qazaq baspasóziniń resmı tarıh sahnasyna shyqqan kezi – HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysy. «Túrkistan ýalaıatynyń gazeti» (1870-1882), «Dala ýalaıatynyń gazeti» (1888-1892), «Torǵaı gazeti» («Torǵaı oblystyq habarshysyna» qosymsha, 1895-1910), «Aıqap» (1911-1915) jýrnaly – qazaq jýrnalıstıkasynyń alǵashqy bel-belesi.
Tanym
Elektronıka damyǵan zamanda, gazet-jýrnal shyǵarý Sızıftiń mashaqaty sekildi kórinýi múmkin. Alaıda úlken bir tasty shyń basyna qaıta-qaıta shyǵaryp júrgen mıftik keıipkerdiń qareketinde pálsapalyq mán joq. Grek qudaılary Sızıfti dál osy mánsizdikpen jazalaǵan desedi. Biraq merzimdi baspasózdiń aýyr eńbegi mundaı mánsizdikke jatpaıdy. Qaıta kerisinshe, árbir nómir – tasty emes, basty qaıta kóterý, qoǵamdy taǵy bir márte suraqtyń aldyna kese kóldeneń ákelý áreketi.
Hosh, ony da qoıa turyp, gazet shyǵarý – tasty taýǵa ıterý emes, sol taýdyń ózin kartaǵa túsirý desek ne der ekensiz? Mundaǵy nátıje bir sáttik jeńis ne kózge kórinetin saltanat emes, uzaq ýaqyt boıy jınalatyn maǵynalyq qabat. Asylynda, baspasóz – bolmysty uǵynýdyń erekshe formasy. Ol álemdi sol qalpynda kóshirip bermeıdi, qaıta ony túsindiredi, irikteıdi, mánge jalǵaıdy. Munda avtor jaı habar jetkizýshi emes, ýaqytpen betpe-bet kelgen oı ıesi. Ol oqıǵany tańdap alady, oǵan ataý beredi, kontekst usynady. Baspasóz mátini ýaqyttyń aǵysynda joǵalyp ketetin bir sáttik áserge emes, oıda qorytylatyn maǵynaǵa jumys isteıdi. Sondyqtan merzimdi baspasóz aqparatty shashyratpaı, tutas, tolymdy etip usynady. Bul – haosty retke keltirý. Al rettilik – aqyl-oı jumysynyń basty kepili.
Aıtqandaı, elektrondy medıa emosııany titirkendirý arqyly áser etse, gazet pen jýrnal zeıindi shoǵyrlandyrýdy talap etedi. Prosess kezinde oqyrman mátinmen betpe-bet keledi. Bul – ishki dıalog keńistigi. Oqyrman mátindi tutynbaıdy, ony oısha qaıta qurady. Kelisedi, qarsy shyǵady, salystyrady, óz tájirıbesimen baılanystyrady. Psıhologııada bul prosess aqparattyń qysqa merzimdi jadtan uzaq merzimdi jadqa ótýimen sıpattalady.
Al estetıkada mynadaı túsinik bar. Mátin avtordan bólinip shyqqan sátten bastap derbes ómir súredi. Ol endi ár oqyrmannyń sanasynda ártúrli mánge ıe bolady. Bir mátin – ártúrli tanym. Bul estetıkalyq kópmaǵynalylyq baspasózge tán qubylys. Gazet mátini kórkem shyǵarma sııaqty qııalǵa erik bermese de, oılaý estetıkasyn qalyptastyrady. Tildiń dáldigi, qurylymnyń aıqyndyǵy, argýmenttiń úılesimi – bári oqyrmanǵa estetıkalyq qanaǵat sezimin syılaıdy. Munda sulýlyq emosııadan emes, oıdyń tutastyǵynan týady. Avtor men oqyrman arasyndaǵy kópir – mátin. Eger mátin álsiz bolsa, kópir úziledi. Al merzimdi baspasózdiń ozyqtyǵy osy kópirdiń beriktiginde. Onda avtor oqyrmandy tómendetpeıdi, oǵan daıyn pikirdi kúshtep tańbaıdy. Kerisinshe, oqyrmandy seriktes retinde qabyldaıdy. Bul – ıntellektýaldyq etıka.
Taǵylym
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev jyl basynda «Turkistan» gazetine bergen suhbatynda merzimdi baspasózdiń baıandylyǵy haqynda aıtqan edi.
«Gazet-jýrnaldar qaıta órleý dáýiriniń bastaýynda tur. Sebebi, áleýmettik jeli adamnyń oılaý (tanymdyq) qabiletine zor zııan keltirip jatyr. Jasy qyryqqa jetse de, bilimi men oı-órisi on bes jastaǵy jasóspirimder deńgeıinde qalyp qoıǵan azamattardy qazirdiń ózinde kezdestirýge bolady», dedi Prezıdent.
Ras sóz. Asylynda adam bilmegennen azbaıdy, bilgenin qoryta almaýdan azady. Tolassyz aqparat tolymdy tanym syılamaıdy. Osyny erterek ańǵarǵan elder gazet-jýrnaldyń taǵdyryn naryqtyń yqtııaryna qaldyrmaı, ony qoǵamdyq sananyń tiregi qylyp saqtaýǵa umtylyp jatyr. Paıym men parasat mádenıetiniń álsiregenin sezgen memleketter dástúrli baspasózdi júıeli túrde qoldaýǵa kóshti. Eýropa Keńesi merzimdi basylymdarǵa memlekettik qoldaý qajettigin ótken ǵasyrdyń 70-jyldarynda-aq moıyndaýy – sonyń aıqyn dáleli.
Búginde Eýropa men AQSh-ta gazetti «ótkenniń qaldyǵy» dep emes, demokratııalyq qoǵamnyń ınfraqurylymy retinde qabyldaıdy. «International Publishing Distribution Association» derekterine súıensek, bul elderde gazetterge tikeleı qarjylyq ınvestısııalar salynyp, granttar bólinedi, jabylý aldynda turǵan shaǵyn basylymdarǵa arnaıy baǵdarlamalar jasalady. Salyqtyq jáne kedendik jeńildikter qarastyrylyp, poshta arqyly taratý memlekettik deńgeıde yntalandyrylady. Ispanııada baspa BAQ-taryna qosylǵan qun salyǵynyń 4 paıyzǵa deıin tómendetilýi, Ulybrıtanııada QQS-tyń múlde alynbaýy – gazetke áleýmettik ıgilik retinde qaraýdyń naqty kórinisi. Mundaı sharalar jazylýshylar bazasyn saqtaýǵa, gazet baǵasynyń shekten tys ósýin tejeýge, jetkizý men satylym shyǵyndaryn óteýge múmkindik berip otyr.
Álemdik qarjy daǵdarysy bastalǵan tusta kóptegen basylym jabylyp, jazylym kúrt azaıdy. Dál sol kezeńde Eýropa elderi baspasózdi qoldaý tetikterin júıeli túrde engize bastady. Shvesııada gazetterdi taratý shyǵyndary memleket esebinen sýbsıdııalanady, jańa basylymdarǵa jeńildetilgen nesıe beriledi, poshta tarıfteri tómendetilip, gazetter qosylǵan qun salyǵynan bosatylǵan. Danııada óndiristi jańǵyrtýǵa jáne qıyn jaǵdaıdaǵy gazetterge tikeleı sýbsıdııa bólinedi. Nıderlandta stýdentterdiń iskerlik jýrnaldarǵa birneshe jylǵa tegin jazylýy – jas býyndy erte bastan sapaly mátinge úıretýdiń bir joly. Italııada memleket keıbir gazetter men ınternet-basylymdarǵa jyl saıyn qomaqty qarjy bólip otyr.
Bul týraly tolymdy aqparatty «Egemen Qazaqstan» gazetiniń tilshisi jarııalaǵan edi. Biz sony oraıly tusta oıymyzǵa tııanaq ettik. Osy derekterdiń barlyǵy bir aqıqatty ańǵartady. Gazet – naryqtyń emes, sananyń enshisindegi qundylyq. Ony qoldaý – bir salany demeý emes, ulttyń oılaý qabiletin saqtaý. Aqparat tasqyny kúsheıgen saıyn, salmaqty mátinge degen suranys ta arta túsedi. О́ıtkeni dál osyndaı mátin ǵana adamdy oılantady, qoǵamdy saraptaýǵa, paıymdaýǵa jeteleıdi. Sondyqtan merzimdi baspasózdi saqtaý – ótkendi ańsaý emes, bolashaqty baǵdarlaý.
