Maıly daqyl mol ónim berse, ádette ony óńdep daıyn taýar etip shyǵaratyn maı zaýyttarynyń da jaǵdaıy jaqsy bolýy kerek edi. Alaıda olaı bolmaı tur. Jergilikti maı zaýyttarynyń tolyq bir jylǵa jetetin shıkizat qoryn jınap alýǵa shamasy jetpeı otyr. Al olar satyp ala almaǵan maıly daqyldy qaltasy qalyń treıderler qaǵyp alyp, shetel asyryp jiberedi. Sondyqtan bul kásiporyndardyń deni qyzmetkerlerin eki-úsh aıǵa májbúrli eńbek demalysyna jóneltip, jumysyn toqtatyp qoıady.
О́ńirde on shaqty maı zaýyty bar, sonyń úsheýi maıly daqylǵa baı Fedorov aýdanynda ornalasqan. Aýdanda maı óńdeıtin eń iri kásiporyn táýligine 180 tonna kúnbaǵys dánin óńdep, 60 tonnaǵa deıin daıyn ónim shyǵarady. Jylyna 10 myń tonna suıyq maıdy eksportqa jóneltedi. Kásiporynnyń budan da kóp ónim shyǵarýǵa múmkindigi bar. Biraq oǵan shıkizat tapshylyǵy qolbaılaý bolyp otyr. Maı zaýyty jyl on eki aı toqtaýsyz jumys istep turý úshin 50 myń tonna shıkizat kerek. Al kásiporynnyń aınalymdaǵy qarjysy sonyń 30-40 paıyzyn ǵana satyp alýǵa jetedi.
Qazir kúnbaǵys dániniń bir tonnasy 205-220 myń teńgeden saýdalanyp jatyr. Al atalǵan zaýyt bir jylǵa jetetin shıkizat satyp alý úshin birden shamamen 10 mlrd teńge qarajat jumsaýy kerek. Mundaı aqshany eshkim ustata qoımaıdy. Alaıda memleket qoldaýyna arqa súıegen kásiporyn jylyna 4 mlrd teńgege jýyq jeńildetilgen nesıe alyp, oǵan jyldyq shıkizattyń 40 paıyzyn satyp alady.
«Kúnbaǵysty ózimiz de egemiz. Biraq ol jetpeıdi. Sondyqtan qazir jergilikti egin sharýashylyqtarynan bar aqshamyzǵa shıkizat satyp alyp jatyrmyz. Ony óńdep, aınalymǵa jiberip, tabys tabý uzaq ýaqytty qajet etedi. Onyń syrtynda, mamyr aıynda nesıeni jabý kerek bolady. Sondyqtan shıkizat túgesilgen soń, amalsyz óndiristi toqtata turýǵa týra keledi», deıdi zaýyt basshysy Muhambetjan Akýlov.
Keıingi jyldary ishki naryqty qorǵaý maqsatynda maıly daqyl eksportyna baj salyǵy engizildi. Muhambetjan Akýlovtyń aıtýynsha, bul salyq túri otandyq óndiristi qorǵaýǵa, ónim óńdeıtin jergilikti kásiporyndardyń básekege qabiletin arttyrýǵa septigin tıgizip otyr.
«Kásiporyn jyl boıy óńdeıtin 50 myń tonna kúnbaǵysty úsh-tórt adamnan turatyn treıder bir-aq aıda shetel asyryp jiberýi múmkin. Bizdegi 50 adam shıkizat taýsylyp qalǵansha 7-8 aı boıy jumys isteıdi. Ol 50 adamnyń artynda 50 otbasy, olardyń turmysy, bala-shaǵasy tur. Qysta aýylda jumys joq, al bul ýaqytta bizdiń kásiporynda jumys qaınap jatady. Bir kemshin tusymyz, qajetti shıkizatty bir mezette tolyq satyp alýǵa aqshamyz joq. Memlekettiń qoldaýymen «Qazaqstan damý bankinen» jeti paıyzdyq jeńildetilgen nesıe alyp, shıkizattyń 30-40 paıyzyn satyp alamyz. О́nimderimizdi negizinen Qytaı, О́zbekstan, Aýǵanstanǵa jóneltip jatyrmyz», deıdi zaýyt basshysy.
Búginde memleket egin egetin adamǵa arzan janarmaı beredi. Sonymen qatar eki jyldan beri tuqym, basqa da sharýashylyqqa kerek dúnıelerdi satyp alýǵa bes paıyzben nesıe berip jatyr. Bes paıyz ósimmen lızıng arqyly on jylǵa ózimizde shyǵyp jatqan otandyq tehnıkany beredi. Munyń bári – memlekettiń otandyq ónim shyǵarýshylarǵa kórsetip otyrǵan kómegi.
«О́kinishke qaraı, memlekettiń aqshasyn salyp ósirgen shıkizat kóbine О́zbekstannyń nemese Qytaıdyń zaýytyna baryp túsedi. Sonaý jaqta otyrǵan sheteldiń azamatyn asyraıdy, jumys beredi. Al men osy jerde otyryp óz aýylymnyń azamattaryna jumys bere almaı qalamyn. Oǵan meniń qarajat-kúshim jetpeıdi. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta bizge bir jyldyq nesıe qoryn jınap alýǵa jetetindeı nesıe berý jaǵy qarastyrylsa eken. Ol biz sııaqty ekologııalyq taza ónim shyǵaryp jatqan maı zaýyttarynyń derbes aınalym kapıtalyn qalyptastyryp, tehnologııalyq jetilýine kóp kómek bolar edi», deıdi M.Akýlov.
Qazir memleket jergilikti kásiporynǵa maıly daqyl ótkizgen sharýaǵa ár tonna úshin 20 myń teńge sýbsıdııa tóleıdi. Mamandardyń pikirinshe, búginde kúnbaǵysty óńdeýshiden ony ósirip, shıkizattaı satqan adam kóbirek paıda taýyp otyr. Qostanaı oblysynda ósetin maıly daqyl tuqymynyń ishinde jergilikti jerde óńdeletini – kúnbaǵys qana. Al zyǵyr men maqsary tutastaı eksportqa ketedi.
Naryq baǵamyn baqqan óńir sharýashylyqtary bıyl da maıly daqyl alqabyn barynsha ulǵaıtýdy kózdep otyr. О́ıtkeni keıingi jyldary tehnıka, temir-tersek, tuqym, tyńaıtqysh birneshe ese qymbattaǵanymen, bıdaı baǵasy kóterilmeı tur. Al maıly daqyl bıdaıǵa qaraǵanda áldeqaıda qymbat turady ári naryqta joǵary suranysqa ıe. О́tken jyly «Azyq-túlik korporasııasy» kúnbaǵystyń tonnasyn 205-210 myń teńgege baǵalady. Al bıdaıdyń tonnasy ónim sapasyna qaraı 88 teńgeden bastalyp, 115 teńgege deıin ǵana jetti.
Qostanaı oblysy
