Ornyqty joldyń zańdyq temirqazyǵy

Atalǵan zańdar da ózgeriske ushy­rap turdy. Qazirginiń tilimen aıt­qanda, Prezıdenttik basqarý men dala Par­lamenti sol kezden-aq jumys istedi. Zań­dardy jetildirý – zaman talaby. Zań bar jerde tártip ornaıdy. Qazir elimizde qu­qyq­tyq-saıası reforma iske asy­rylyp ja­tyr. Nátıjesinde, azamat­tardyń quqyq­taryn qorǵaıtyn, otbasynyń tynysh­tyǵyn saqtaıtyn, elge paıdaly qan­shama zań qabyldandy. 25 jylda umy­tylǵan «Referendým týraly» zań jań­ǵyryp, Konstıtýsııa birsha­ma jańar­tyldy. Halyqpen sanasyp, kóp­shi­liktiń syny men pikirin estıtin bılik keldi.

Este bolsa, tórt jyl buryn Konstıtý­sııanyń qatyp qalǵan baptary ózgertilip, elimiz sýperprezıdenttik basqarýdan bas tartty, Memleket basshysynyń et jaqyn týystary laýazymdy qyzmetter­ge taǵaıyndalmaıtyn, jeti jyldyq óki­let­tik merzim bekitildi. «Halyq únine qulaq asatyn memleket» qurylyp, kósh te túze­lip keledi. Kez kelgen reforma táji­rıbede zerdelenedi. Tıimsiz bolsa, zańnan alynyp tastalady, qajettilik týyndasa qaıta qaralady. Qazir oryn alyp jatqan ońdy ózgerister de, 4 jyl buryn Konstıtýsııaǵa engizilgen ózgertýler de zamannyń suranysynan týyndady.

Ulttyq quryltaıda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev tek bir palataly Parlament qurý sheńberinde emes, memlekettik basqarý júıesine de baılanysty Konstıtýsııanyń kóptegen bap­taryn ózgertýge týra keletinin aıtty. О́ıtkeni otandastarymyzdyń jol­daǵan eki myńnan asa usynystary jarty jyldan beri qaralyp, máresine jetken. Ata zańdy jańalaýmen aınalysatyn Konstıtýsııalyq komıssııa qurylyp, óz jumysyn bastap, jańa jobanyń alǵashqy nusqasyn jarııalap ta úlgerdi. Konstıtýsııanyń jańa jobasy preambýla, 11 bólim, 95 baptan turady. Jańadan «Qazaqstan Halyq keńesi» jáne «Konstıtýsııaǵa ózge­rister men tolyqtyrýlar engizý» sekildi 2 bó­lim qosyldy. Sonymen qatar 4 bó­lim­niń eski ataýy jańartylǵan. Ata zań­nyń mazmuny jańa ulttyq qun­dy­lyqtar men zaman talaptaryna ne­giz­delgen. Iаǵnı Konstıtýsııanyń maq­saty, qaǵıdattary, sebepteri, qoǵam men mem­­lekettiń damý baǵyty, qoǵamdyq baǵ­­dardy aıqyndaı­tyn bıliktiń mıssııasy, tarıhı, mádenı, otbasy jáne ulttyq qundylyqtarǵa baǵyttaldy. Qazaqstan Respýblıkasynyń negizin quraýshy qaǵıdattary: Egemendik pen Táýelsizdikti qorǵaý; adam quqyqtary men bostandyqtaryn saqtaý; zań men tár­­tip ústemdigin qamtamasyz etý; jal­py­­­­ulttyq birlikti bekemdeý; halyq­tyń ál-aýqatyn arttyrý; jaýapty ári ja­­sam­paz otanshyldyq ıdeıasyn or­nyq­­tyrý; qoǵamdyq dıalogti da­mytý; eń­­beksúıgishtik, progress, bilim qun­dy­lyq­taryn bekitý; joǵary ekologııalyq mádenıet qalyptastyrý; tarıhı-mádenı murany saqtaý; tól mádenıetti qoldaý. Adam kapıtaly, bilim, ǵylym, ınnovasııany damytýdy memleket qyzmetiniń strategııalyq baǵyty dep tanyldy. Bul shynymen de ǵylymdy damytatyn bilimdilerdiń dáýreni dúrkireıtin kezeńge jettik degen sóz. Prezıdent ǵylymǵa kóńil bólip, keıingi bes jylda memlekettik qoldaý qarjysynyń kólemi 2,3 esege artty. Bıyldyń ózinde tereń óńdeý óndirisin órkendetýge 252 mlrd teńge ǵalymdarǵa berilmek. Eldiń ekonomıkasyn órge súıreıtin óndiris sektory bolsa, bir ónimnen kóp ónim óndirý ǵa­lymdardyń bir isi. Innovasııalyq damýda súıeý bolatyn ǵalymdardyń jetistigi.

Zańnan attamaý úshin azamattar aldymen quqyqtyq saýattylyqty arttyryp alǵany jón. Adamnyń tynysh júrýi ári tabysty ómir súrýine quqyqtyq jáne qarjylyq turǵyda bir kisilik bilim bolsa jetkilikti. Ol úshin arnaıy oqý ornynda zańgerlikti nemese ekonomıkany oqý shart emes. El ishinde joǵary bilimdi ári bilikti mamandar barshylyq, sondaı adamdardan keńes alyp, bilimin úırense ıgi. Máselen, «Amanat» partııasynyń «Qaryzsyz qoǵam» jobasynyń arqasynda myńdaǵan adam qarjylyq saýattylyǵyn arttyrdy. Jalpy, partııanyń qoǵamdyq qabyldaýlarynda da quqyqtyq keńes beriledi. Qazir bilmestikten bireýdiń jeke ómirine qol suǵýshylyq kóbeıip ketti. Sol sııaqty áleýmettik jelide de, qoǵamdyq orynda da beıádep sózder aıtyp, ashyq kıinip, urpaqqa ádepsizdikti úıretýden uıalý kerek.

Prezıdent Ulttyq quryltaıda ult­tyń jańa sapasyn qalyptastyratyn qundylyqtardy aıqyndap, urpaqtyń bolashaǵyna kesirin tıgizetin áreketterge tosqaýyl qoıýdy tapsyrdy. Byltyr ishki saıasat salasyn retke keltiretin qaǵıdattar, qundylyqtar men baǵyttar bekitildi. Endi oǵan basymdyq berip, belsendi túrde iske asyrýǵa shaqyrdy. Ulttyq quryltaıda kóterilgen máselelerdiń negizinde 26 zań qabyldandy. Sonyń nátıjesinde ana men balanyń quqyǵyn qorǵaıtyn, oıynqumarlyq pen nashaqorlyqqa qarsy qadamdar jasaldy.

Biz dana ba­balarymyzdyń ósıetin ómirlik ustanym­ǵa aınaldyrsaq, ult retinde sapamyz artady. Oǵan ál-Farabı, Iаsaýı, Abaılardyń ilimi men bilimi jetkizedi. Bes jaqsyǵa asyq, bes jamannan qashyq qoǵam qalyptasýy úshin «eńbektegen baladan, eńkeıgen qa­rııaǵa deıin» Abaı ańsaǵan tolyq adam bo­lýǵa umtylýy kerek. Al onyń zamanaýı óne­gesin úırený úshin uly oıshyldyń «To­lyq adam» ıdeıasymen ushtasyp jat­qan «Adal azamat» tujyrymdamasyn sa­na­men jumysta keńinen paıdalanǵan jón.

Memleket basshysy Abaıdyń «Qara sózderin» IýNESKO-nyń «Álem jady» derekti muralar tizimine engizýdi endigi mindettiń biri etip qoıdy. Ǵulamalardyń ǵıbraty men qanǵa sińgen halyqtyń tektiligi – ulttyń tiregi. Ulttyq tekte jaman ádet joq, jaqsy qasıet bar.

AQSh-ta «Mıranda erejesi» 60 jyl­dan beri jumys istep tur. Onyń tarıhy Ernesto Mıranda degen azamat pen Arızona bıligi arasyndaǵy isten bas­talǵan. Sodan beri AQSh-ta kúdikti­ni ustaǵanda polısııa oǵan óziniń quqyq­taryn túsindiredi, ol zańmen bekitilgen.

Al elimizde ómir súrý quqyǵyn jo­ǵa­­ry dárejege kóterý úshin adamǵa baǵyt­­­talǵan saıasat Konstıtýsııamen rettel­­mek. Azamattardyń jeke basyna qol suqpaýshylyq pen negizgi qu­qyq­­taryn qorǵaý jáne sot bıliginiń táýel­sizdigine qatysty normalar en­giziledi. «Mıranda erejesin» sıfrlyq dáýirde jeke málimetterdi, ar-namys pen qadir-qasıetti qorǵaý kúsheıtilip, áleýmettik quqyqtar men quqyqtyq anyqtyq qaǵıdattary bekı túsedi. Keıingi kezderi kisi ólimi, zorlyq-zombylyq, stalkıng sekildi qylmystar kóbeıip ketti. Qylmystyń aldyn alý jáne joıý úshin zańdy kúsheıtý kerek pe, álde tárbıemen aınalysý kerek pe? Bálkim, qylmysty jaıatyn aqparattarǵa shekteý qoıý qajet shyǵar. Qalaı desek te, Prezıdent aıtqandaı qoǵamda zań men tártip ornyqsa, buzaqylyq bolmaıdy. Bul tek memlekettiń máselesi emes, árbir azamattyń adamı boryshy bolýy kerek. Iаǵnı qylmys beleń alyp, tynyshtyq buzylmaý úshin, ár adam túzelýdi ózinen bastaýǵa tıis.

Prezıdent quqyqtyq, demo­kra­tııalyq memleket qurýǵa bet buryp otyr. Saıası-quqyqtyq reformalar osyǵan saıady. Halyq keńesiniń róli osyndaıda kerek. Halyq keńesi árbir usynysty jyl boıy jiti taldap, azamattardan kelip túsken nusqalardy zerttep-zerdeleýmen aınalysady. Demek endi «jeti ret ólshep bir kesken, kelisip pishken» sapaly zańdar paıda bolady. Jańa keńestiń quramyna 42 etnos ókilderi, 42 qoǵamdyq birlestik ókilderi, 42 máslıhat depýtaty enedi. Referendým ótkizetin kúndi de Qazaqstan Halyq keńesi belgileıdi. Álbette reformanyń barlyǵy táýelsiz memleket bolyp qalyptasqaly jınaǵan tájirıbeni júıelep, kemshilikterdi túzeý úshin jasalady.

Jan-jaqty geosaıası jaǵdaı turaqsyz bolyp jatqan shaqta Qazaqstan úshin Ata zańdy jedel jańalaý kerek bolyp tur. Bas qujatqa engizilgen túzetýler ıns­tıtýt­sıonaldyq-quqyqtyq negizin myǵymdap qana qoımaı, tutas mem­lekettik júıeni jańǵyrtýǵa, el damýyn jańa deńgeıge kóterip, ishki turaqtylyqty qamtamasyz etýge septigin tıgizedi. Jańadan túziletin júıe «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» tujyrymdamasyn júze­ge asyrýǵa serpin beredi. Buǵan deıin óńir basshylary tek Prezıdentke tike­leı baǵynsa, endi jańa jobaǵa sáıkes Úki­met­pen de sanasady. Bul da halyq únine qulaq asatyn memleket qurýdaǵy qadam.

Ata zańǵa túzetýler jasyryn engizilip jatqan joq. Bári ashyq, jańa joba BAQ betinde jarııalandy. Konstıtýsııalyq reformalar jalpyhalyqtyq referen­dýmda qabyldanady. Adam kapıtaly, bilim, ǵylym men ınnovasııany da­mytý memlekettik qyzmettiń strate­gııalyq baǵyty retinde naqtylanyp ja­tyr. Bul urpaqtyń bilim men ǵylym qýyp, san salalyq ǵylymdy damytý­ǵa búginnen bastap kirisýine keremet mo­tıvasııa. «О́ner-bilim bar jurt­tar» ǵylym taýyp maqtanyp, eldiń kemel­denýine úles qosady. Irgeli erejeler qamtylǵan Konctıtýsııalyq reformanyń jańashyldyqtary halyq­tyń qoldaýyna ıe bolyp jatqany qýantady. Konstıtý­sııalyq reforma halyq pen memlekettiń ıgili úshin Prezıdent pen Parlament, Halyq keńesiniń yqpaly artyp, memlekettik basqarý júıesi jańa satyǵa kóshirilip jatyr. Jańa Konstıtýsııa ornyqty eldik joldyń zańdyq temirqazyǵy bolady dep úmittenemiz.

Qaırat BALABIEV,

Májilis depýtaty