Eldik jańarýdyń jasampaz fılosofııasy

Sondaı-aq keıingi kúnderi el azamattary jańa Konstıtýsııa jobasy qalaı talqylanǵanyn, onyń kópshiliktiń aldynda jarııa túrde ashyq ótkenin kórdi. Sol arqyly elimizdiń ár azamaty atalǵan uly tarıhı úde­riske óziniń de qatysy baryn, memleket taǵdyry – halyqtyń qolynda ekenin aıqyn sezine aldy. Ár norma tóńiregindegi qyzý pikirtalas, jobanyń ár bólshegine qoǵamnyń erekshe qyzyǵýshylyq tanytýy beker emes. О́ıtkeni bul – ýaqyt talaby.

Prezıdenttiń «halyqpen birge­miz» degen ustanymy jurt­shylyqtyń belsendiligin arttyryp, ár azamattyń memleket taǵ­dyryn qalyptastyrýdaǵy ózindik rólin uǵyndyra tústi. Barshaǵa óz usynystaryn engizýge múmkindik berildi.

Konstıtýsııalyq reforma jónindegi komıssııa aýqymy ja­ǵynan teńdessiz jumys atqardy. Usynylǵan ár bastamaǵa ún qatyp, myńdaǵan usynysty júıeledi. Qazirgi syn-qaterler jańa erejeler men jańa standarttarǵa degen suranysty týyndatyp otyr. Otyz jyldan astam ýaqyt eli­miz óz damýynda úlken joldan ótti. Biz kóp jumys atqaryp, san synaqty eńserdik.

Jahandaǵy almaǵaıyp jaǵ­daı men álemdik saıasattyń myń qubylýy, qoǵam sanasynyń túbi­rimen jańarýy, ádilettilik pen ózgeriske degen suranystyń artýy – qazirgi zamannyń naqty talaby. Osynyń bári memleket pen qoǵamnyń ózara qarym-qaty­nasynda túbegeıli transfor­masııa men ózgeristi, jańasha qo­ǵam­dyq kelisimdi, jańa mán-maǵy­nany talap etti.

Bul oraıda Memleket basshysy evolıýsııa jolyn tańdap, aýqymdy ári dáıekti saıası ózge­risterdi bastap berdi. Jańa Kons­tıtýsııa jobasy osy úzdiksiz úderistiń sharyqtaý shyńyna aı­naldy. Bul – múlde jańa konsep­týaldy qujat. Ol osyǵan deıin Ulttyq qoǵamdyq senim keńe­si, Ulttyq quryltaı men Qa­zaq­­stan halqy Assambleıasy oty­rys­­­­tarynda qoǵam men memleket ara­synda ótken jan-jaqty tal­­­qy­laýlardyń nátıjelerin qam­ty­dy.

Jańa Ata zańnyń jobasyn kúlli halqymyzdyń oı-pikiri, muń-muqtajy, arman-ań­sary kórinis tapqan «Halyq Kons­tıtýsııasy» dep ataýǵa tolyq negiz bar. Qasym-Jomart Toqaev kópshiliktiń talap-tilegin tereń túsine otyryp, Ádiletti Qa­zaq­stan qurýdy Konstıtýsııada eń joǵary maqsat retinde shegeleı bekitýdi tikeleı usyndy.

Osy rette keıingi jyldary ár otandasymyzdyń kóńiline uıalap, janyna jaqyn bola túsken «Zań men tártip», «Adal Azamat», «Taza Qazaqstan» sııaqty qundylyqtar jańa Konstıtýsııa jobasynyń preambýlasy negizine aınaldy. Olar Konstıtýsııanyń bar­lyq normasynyń ózegin qurap, bolashaq el damýynyń berik moraldyq-quqyqtyq irgetasyn qalady.

Bul basty qaǵıdattar elimiz úshin betburysty kezeńde ulty­myzdy uıystyryp, memlekettik sheshimderdiń ádildigine degen senimdi nyǵaıtyp, ári qaraı ornyqty damýymyzǵa baǵdar bergenin atap ótken abzal. Olar­dyń konstıtýsııalyq deńgeı­de bekitilýi – jurtshylyqtyń kóp­ten kútken úmitiniń úde­sinen shyqqan shynaıy jaýap
bolmaq.

Negizgi zańnyń jobasynda elimizdiń bolashaq zań shyǵarýshy organy – Quryltaıdyń jańa arhıtektýrasy usynylǵan. Bir palataly jańa Parlamentke aıtarlyqtaı pármendi fýnksııalar beriledi. Olar bıliktiń túrli tarmaqtary arasyndaǵy tejemeler men tepe-teńdik júıesin tolyǵymen jańartady.

Quryltaıdyń tek partııalyq tizim arqyly jasaqtalýy halyq­tyń barlyq toptarynyń múd­desin meılinshe keń ári júıeli qamta­masyz etedi. Belsendi aza­mat­tyq ustanymy bar otandastar da saıa­sı partııalarǵa múshe bolý arqy­ly jańadan qurylatyn zań shy­ǵarýshy organǵa óte alady. Bul qadam partııalardyń qyz­me­tin jandandyryp, myqty saıa­­sı oıyn­shylardyń paıda bolýy­na, jańa saıası mádenıettiń qalyp­tasýyna jol ashady.

Quryltaıda partııalardyń ókildik etýi jurtshylyqtyń óz múddesin zańnama deńgeıinde tikeleı ári turaqty arnalar arqyly jetkizýine múmkindik beredi. Saıası partııalardyń túr­li ıdeologııalyq platforma­lary Parlamenttegi pikirta­lastardyń mazmuny men mánin, qabyldanatyn zańdardyń sapasyn arttyra túsedi. Túptep kel­gende, bul Memleket basshy­sy­nyń «Kúshti Prezıdent – yqpal­dy Parlament – esep beretin Úkimet» formýlasyn barynsha ornyqtyrady.

Osy jyldary biz halyqpen tikeleı dıalog ornatý – Memleket basshysy saıasatynyń buljy­mas baǵdary ekenine kýá bolyp kelemiz. Qasym-Jomart Toqaev osy qaǵıdatty ustana otyryp, Halyq keńesin qurý bastamasyn kóterdi.

Zańnamaǵa bastamashylyq etý quqyǵy bar bul jańa kons­tı­týsııalyq ınstıtýt mem­le­kettik bıliktiń jańa quryly­mymen utymdy úılesim tap­paq. Ol biz­diń kópqyrly qoǵa­m­y­myz­dyń – etnostardyń, konfes­sııa­lar­dyń, óńirlerdiń barlyq aspek­tisi eskeriletin, jete oı­las­tyryl­ǵan memlekettik sheshim­der qa­byldaýǵa múmkin­dik be­re­di. Bul – memleket turaq­tyly­ǵynyń, onyń úılesimdi da­mýy men «Birligimiz – áralýan­dyqta» qaǵıdatynyń ınstıtý­sıonal­danýynyń kepili.

Endigi kezekte Negizgi zańǵa tek azamattardyń jalpyhalyq­tyq referendým arqyly ǵana ózgeris­ter engize alatyny jańa Konstıtýsııa normalarynyń ornyqtylyǵyn kórsetedi.

Jańa Konstıtýsııada Prezı­denttiń eldegi joǵary saıası bılik­tiń kepildendirilgen alma­sym­dylyǵy týraly baǵyty jal­ǵa­­syn tapty. Is basyndaǵy Pre­zıdent óz laýazymynan merzi­minen buryn bosaǵan jaǵdaıda eki aı ishinde mindetti prezıdent saılaýy ótkiziletini týraly norma engiziledi.

Memlekettik bılik tarmaq­tarynyń turaqtylyǵy men bol­jamdylyǵyn qamtamasyz etý úshin jańadan Vıse-prezıdent laýazymyn engizý kózdelip otyr. Negizgi zań jobasynda Qazaq­stan­nyń tabysty damýy­nyń kepi­li retinde prezıdenttik bas­­qarý formasy saqtalyp qalmaq.

Jalpy, usynylǵan Kons­tı­týsııa jobasy – el damýynyń jańa da jasampaz fılosofııasy. Onda adam quqyǵy men erkindigi myz­ǵy­mas ári negizgi basymdyq retinde be­­kitiledi jáne solaı bolyp qa­lady.

Budan bólek, memleket Ata zań deńgeıinde adam kapıtalyn, bilimdi, ǵylym men ınnovasııa­ny damytýǵa kepildik beredi. Endi adamnyń jeke basynyń bilik­tiligi, jaqsy bilimi, ıntellektisi, adal eńbegi aldyńǵy qatarǵa shyǵa­rylady. Olar eldiń tabıǵı baı­lyqtarynan áldeqaıda baǵa­ly bola túsip, negizgi qundy­lyqtarymyzǵa aınalady. Osy­laı­sha, jańa Konstıtýsııa jobasynda adamnyń eń basty orynda turýyna tereń mán berilip
otyr.

Jańa Ata zańdy qabyldaı otyryp, biz kúlli álem qoǵamdas­tyǵyna Qazaqstannyń Ádiletti, Qýatty, Qaýipsiz jáne Taza Qazaqstan quryp jatqanyn pash etemiz. Onda ár azamattyń damýyna, ómirden óz ornyn tabýyna teń jáne ádil múmkindikter beriledi. Al el shekarasy men aýmaqtyq tutastyǵynyń bekemdigi týraly nor­malardyń bekitilýi syrtqy yqtımal syn-qaterlerge naqty jaýap bolmaq.

Jalpy, jańa Konstıtýsııa jobasy – jarqyn bolashaqqa bastaıtyn batyl qadam. Prezı­dent aıtqandaı, ol álemde qalyp­tasqan qazirgi kúrdeli kezeńde birtutas Qazaqstan halqyna baǵyt silteı­tin mańyzdy qujatqa aınalady.

Erlan QOShANOV,

Májilis tóraǵasy