Ańyz rektor haqynda syr shertken

Arnaıy memlekettik baǵdar­la­ma aıasynda shyǵarylyp, oqyrmanǵa jol tartqan bul kitabynda (Adyrbekuly K. Akademık О́mirbek Joldasbekov. О́miri. Qyzmeti. Taǵdyry – Almaty: JK «Tarpańbaeva A.Sh.), 2025. – 304 bet. Qazaq jáne orys tilderinde) jazýshy keńes zamanynda ult múddesin tereńnen oılaıtyn azamat retinde qalyptasyp eńbek etken, sol dáýirdegi ústem saıasat aýanymen qısynsyz jalaly aryz jazǵandardyń da, ozbyr saıasatshyldardyń da qıly qysastyqtaryna tótep bergen kúresker ǵumyryn umytylmastaı etip jańǵyrtty.

Osynaý tanymdyq kitaptyń betasharyna avtor áıgili ustaz, akademık Zeınolla Qabdolovtyń О́mirbek Aryslanulyn «ylǵı jaınap, mazdap, ja­lyndap janyp turatyn ot» dep baǵa­lap, ózi janýymen qoımaı, ózimen birge ózgelerdi de tutatyp, jan­dyryp júretin qasıetin ekpin qoıyp aıta kele, oǵan: «seniń rektor kezińde kúlli qabilet-kúshińdi, tiri pendede tym sırek ushyrasatyn asa sheber uıymdastyrýshylyq isińdi el ıgiligine jumsap, on alty jyl udaıymen qalaı janǵanyńdy, qalaı jalyndaǵanyńdy kózimen kórgen qarttar men jastar túgil, on jeti qabat bas ǵımarat qabyrǵasyna óz qolyńmen qalaǵan tastarǵa til bitip, ...ańyz ǵyp jatqandaı qazir» dep tebi­ren­gen sara sózin, sondaı-aq 1970–1986 jyldarǵy rektor kezinde ǵylymdaǵy, ustazdyq qyzmettegi, respýblıkamyzdyń maqtanyshyna aınalǵan stýdentter qalashyǵyn salýdaǵy isterimen qazaq ýnıversıteti tarıhynda «Sholpan juldyzdaı erekshe jarqyrap turatyn biregeı tulǵa» retinde bederlengen, «Otanǵa sheksiz qyzmet etýdiń etalony» bolǵan Joldasbekov jaıyndaǵy memleket jáne qoǵam qaıratkeri Jaqsylyq Kúlekeevtiń maqalasyn alǵy sóz ornyna berip, sosyn óz zertteýine kóshken eken...

О́mekeńniń kózi tirisinde ózimen suhbattasa almasa da, ony tikeleı bilgen, qyz­mettesi, shákirti bolǵandarmen kez­desip, gazet tigindilerimen, arhıv qujattarymen, belgili ǵalymdardyń estelikterimen muqııat tanysyp, kóp­te­gen derek pen málimetke mo­lynan kenelgen soń ǵana kitapty jazý­ǵa kirisken qalamger ýnıversıtet Qazaq atyn alyp júrgenmen, onda oqı­­tyn qazaq jastarynyń qatary bastap­qy­da mardymsyz bolǵanyn eske alady. Basshylyqqa 1948 jyly Tólegen Tájibaev kelgende úlesi on-aq paıyz edi, al ult­tyq oqytýshylar quramy bes-alty paıyz­dan aspaıtyn. Akademık Tájibaev bul kórsetkishti kóterýge tyrysqan, esesine «Tájibaev qazaqtardy ýnıversıtetke kóp qabyldap jatyr» dep dabyl qaqqan aryz-shaǵym Máskeýge topyrlap túsip, aqyry 1953 jyly laýazymynan túsirilgen-di. О́mirbek Joldasbekov basshylyq etken jyldarynda qazaq eliniń basty «bilim ordasyndaǵy qazaq stýdentteri men oqytýshylarynyń úles salmaq kórsetkishin toqsan paıyzǵa deıin kóterip, fakýltetter dekandaryn túgelge jýyq jergilikti ult ókilderinen taǵaıyndap, ýnıversıtetti taza ulttyq deńgeıge jetkizdi». Avtor aıryqsha atap kór­setken О́mekeńniń taǵy bir eren erligi – Máskeý men Lenıngradtan basqa qala­larda, odaqtas respýblıkalardyń eshqaı­sysynda bolmaǵan ýnıversıtettik qala­shyq turǵyzǵany edi. «Ony salý qazir áldekimderdiń aıtýyna qaraǵanda jeńil sekildi kóriner, – deıdi Adyrbekuly. – Aqıqatyna kelsek, sol kezde onyń oıǵa alǵan isin júzege asyrýy, joqtan bar jasaýy, ońaı bolǵan joq. Bul Joldasbekovtiń júıkeni tozdyrǵan talaı bıýrokrattyq kedergilerden ótýi­niń, áýre-sarsańǵa salǵan shovınıstik pıǵyl­dylarmen tabandy túrde kúresýiniń arqasynda iske asty».

Osy is barysynda rektordyń bas­tan keshken qıyndyqtaryn, kertartpa aryzqoılarmen kúresin, qurylysty toqtatpaý jolyndaǵy jankeshti eńbe­gin avtor kitabynda júıelep jazyp kórsetken. Áıtse de qaskóılerdiń jap­qan jalasynyń kesirinen О́mekeń rektor laýazymynan bosatylyp, qýǵyn-súr­ginge ushyrady. Bas hatshy Mıhaıl Gorbachev pen onyń birjaqty qaıta qurý saıasaty bizdiń elge birinshi hatshy etip qonjıtqan emıssary Gennadıı Kolbınniń aramza basshylyǵy kezinde О́mirbek Aryslanulynyń taǵdyryn tálkek etkisi kelgender jóninde professorlar Sádýaqas Temirbekov, Kópjasar Náribaev, Dandaı Ysqaqov, ýnıver­sı­tettik stýdentter qalashyǵynyń qu­rylysshy-dırektory Taras Tólegenov, basqa da belgili tulǵalardyń estelik­teri kúresker Joldasbekovtiń qan­shama jazyqsyz jalaǵa tap kelse de saǵy syn­baǵa­nyna, ar-ojdanyn tabandy­lyq­pen qorǵap, aqyry jeńiske jetkenine kýálik etedi.

О́mirbek Joldasbekovtiń ǵylymdaǵy ornyn ustazy, mehanızmder men mashınalar teorııasynyń aty álemge máshhúr mamany, Sosıalıstik Eńbek Eri, akademık Ivan Ivanovıch Artobolevskıı: «Asa kórnekti ǵalym, akademık О́.Joldasbekov joǵary deńgeıdegi mehanızmder teorııasyn jasaý boıynsha keń kólemdi ǵylymı zertteýler júrgizdi jáne álemdik is-daǵdyda balamasy joq, prınsıpti túrde jańa, bıik deńgeıdegi mehanızmder men manıpýlıasııalyq qurylymdar jasady, olardyń bári ónertabystardyń avtorlyq kýáligimen qorǵalǵan jáne shetelderde patenttelgen», dep atap aıtty. Ol 1977 jyly О́mekeńniń usynysyn qoldap, mashınalar men mehanızmder teo­rııa­sy jónindegi Búkilodaqtyq birinshi sezdi Almatyda ótkizýge kúsh salǵan-dy. Sezge shetelderden attary álemge áıgili ǵalymdar qatysty, nátıjesinde Qazaqstan ǵyly­my­nyń zor jetistigin pash etip, álemdegi jetekshi ǵylymı mekteptermen baılanysty nyǵaıtý múmkindigi artty. Akademık V.Gýsev: «О́.Joldasbekov Reseıde, Qazaqstanda, Azııa men Eýro­pa­da tanylǵan uly ǵalym jáne ınjener ǵana emes, sonymen birge álemdegi ınjenerlik qozǵalystyń asa kórnekti uıymdastyrýshysy, bedeli dúnıe júziniń tutas birqatar elinde... AQSh, Germanııa, Anglııa, Fransııa, Qytaı, Ońtústik Koreıa, Japonııa, Pákistan, Mysyr jáne kóptegen basqa­larynda da qoldaý tapqan Halyq­ara­lyq ınjenerlik akademııany qurý­shylardyń biri», dep kórsetti. Respýb­lıkamyzda mashınalar men mehanızmder teorııasynyń negizin qalap, az jylda shyrqaý bıikke kótergen О́mirbek Aryslanulynyń eńbekterin A.Ishlınskıı, N.Brýevıch, B.Paton, Iý.Rabotnov jáne basqa da she­tel­dik ǵalymdar óte joǵary baǵa­lady.

Alaıda álemdik tulǵaǵa aınalǵan О́mekeńniń óz elinde ony shyn tany­ǵan­dardyń emes, kúnshilder men pa­syq pendelerdiń tasy órge domalap turǵan, bul oraıda avtor túrli qujat­tar men estelikterge súıene otyryp, nebir kóńil qulazytarlyq mysaldar keltiredi. Solardyń ishinde tek professor Vıktor Inıýshınniń ǵana Kolbınge «Joldasbekovtiń kim ekenin aıtyp, arasha suraǵan adamı qasıetin qalaı baǵalamaısyń», dep táýbe qylady. Árı­ne, onyń ótinishine qulaq asqan joq. Joldasbekov rektorlyq qyzmetinen alyndy, partııa qatarynan shyǵaryldy. Eń soraqysy, akademıkti dóreki ám tur­paıy túrde stýdentterge dáris oqý quqynan da aıyrdy. Avtor bul oqı­ǵany tikeleı kýáger kózimen baıan qylady: ýnıversıtettiń jańa rektory, kásipodaq komıtetiniń tóraǵasy «jáne qalalyq partııa komıtetinen kelgen slavıan násilinen, tolyqsha, egde tartqan bireý» úsheýi joǵary kýrs stýdentterine dáris oqyp jatqan Joldasbekovti aýdıtorııa­dan dálizge shaqyrtypty. Onyń ishten jaıdary qalypta shyǵyp, rektorǵa: «Jaıshylyq pa?» dep saýal tastaǵany sol, «qalalyq partııa komıtetiniń ókili kıip ketip: «Ýmırbek Arslanovıch, siz stýdentterge leksııa oqýǵa qaqyly emessiz. Aýdıtorııany tap qazir bosatyńyz. Qalalyq partııa komıteti bıýrosynyń sheshimi osy», dedi zildi únmen». Kózderinen yzǵarly ushqyn atyp shyǵa kelgen akademık olarǵa sustana qarap aldy da, rektorǵa qazaq tilinde: «Jaý shapqandaı ne boldy sonsha? Dárisimniń sońyna deıin kútýge shamalaryń kelmedi me?» dedi, sosyn shalt burylyp, aýdıtorııaǵa kirdi de, stýdentterden keshirim ótinip, stol ústinde jatqan pápkisin alyp qaıta oraldy. Aıaqtaryn aýyr basyp, shyǵar esikke qaraı júre berdi...

Prezıdent arhıvinen alynǵan bir anyqtamada О́.Joldasbekovtiń «1986 jyly jeltoqsanda Almaty qalasynda ultshyldyq negizde bolǵan qoǵamǵa qarsy topty aıdap salýǵa qatysy bar... Burynǵy rektor retinde... bassyzdyq kezinde stýdentterdi toqtatý úshin eshqandaı shara qoldanbady», dep negizsiz aıyp taqqan joldar tur. Al iri ǵalym jáne parlamentarıı Joldasbekov Jeltoqsan kóterilisiniń on jyldyǵy qarsańynda «Zań» gazetinde jarııalaǵan «Egemendik jolyndaǵy arpalys» atty úlken maqa­la­synda sol bulqynysty «tolǵaǵy jetken qubylystardyń jıyntyǵy» dep qaras­tyr­dy, «HH ǵasyrdyń uly oqıǵalarynyń biri retindegi osynaý bas kóterýdiń táýelsizdigimizdiń bastaýy bolǵanyn» dáleldep, saıası baǵasyn berdi.

Osy rette izdenimpaz zertteýshi-qalamger Kólbaı Adyrbekulynyń «Akademık О́mirbek Joldasbekov» atty kitabynan qalyń oqyrmannyń óte paıdaly maǵlumat alary kámil.

Beıbit QOIShYBAEV,

jazýshy, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty