Tarıh amanatyn jetkizgen mańyzdy jıyn

2020 jylǵy 24 qarashada Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Jarlyǵymen jazyq­syz qurbandar men zardap shekkenderge qatysty tarıhı ádilettilikti qalpyna keltirý maqsatynda Saıası qýǵyn-súrgin qur­bandaryn tolyq aqtaý jónin­degi memlekettik komıssııa (budan ári – Memlekettik komıssııa) qurylǵany jurtshylyqqa belgili.

Memlekettik keńesshi Erlan Qarın 2023 jyly jeltoqsanda komıssııa jumy­syn qorytyndylaı kele, onyń Qazaqstandaǵy keńestik kezeń­degi jappaı saıası qýǵyn-súr­gin­di zertteý boıynsha úlken uıym­dastyrýshylyq, ǵylymı zert­teý jumystaryn júrgizgenin, arhıvterdi qupııasyzdandyrý, 1920–1950 jyldardaǵy buryn zerttelmegen jáne aqtalmaǵan saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn júıeli túrde zertteý jumystaryn uıymdastyrǵanyn atap ótip, ju­mys­tyń naqty sıfrlyq nátı­je­lerin jarııalady.

Qazir Memlekettik komıssııa tujyrymdarynyń irgeli ǵylymı zertteýlerin Jobalyq keńse men Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń Astana qalasyndaǵy fılıaly jal­ǵastyryp kele jatyr. Kon­feren­sııada belgili zańger-ǵalym I.Borchashvılıdiń jetek­shiligimen ǵalymdar men sarapshylar toby ázirlegen eki zań jobasynyń mazmunyn jetildirý máseleleri talqylandy. Atap aıtsaq, «Saıası qýǵyn-súr­gin qurbandary men zardap shekkenderdi tolyq zańdyq aqtaý týraly», «Qazaqstannyń táýelsizdigi úshin kúresýshilerdi saıası aqtaý jáne olardyń márte­besi týraly» zań jobalary tóńire­gin­de kóp dúnıe aıtyldy.

Jobalyq keńseniń jetekshisi Sabyr Qasymov joǵaryda atalǵan zań jobalarynyń aı­ryqsha ári eksklıýzıvti ekenin, olar Memlekettik komıs­sııa materıal­dary negizinde halyq­ara­lyq quqyqtyq qundy­lyq­tar men standarttarǵa sáıkes daıyn­dal­ǵanyn atap ótti. Ol tarıhı ádilettilikti qalpyna keltirý, sondaı-aq elimizdiń progressıvti memlekettik jáne qo­ǵamdyq damýy, onyń órkenıet­ti álemdegi bede­lin arttyrý maqsatynda bul zańdardy qabyldaýdyń qajettiligi men ózek­tiligine toqtaldy. Son­dyq­tan elektoraldyq kezeńde bul máseleler talqylanady dep úmit­tenedi. Konferensııanyń maqsaty – zań jobalarynyń maz­munyn barlyq baǵyt bo­ıynsha pysyqtap, Parlamenttiń qaraýyna daıyndaý.

Baıandamashy, joǵaryda atal­ǵan zań jobalarynda aqtaý týra­ly másele, qur­ban­dardyń kóptegen sanaty burynǵy keńes odaǵynyń basqa respýb­lı­ka­larynda, qazirgi táýelsiz mem­leketterde, sondaı-aq Shyǵys Eýropa elderinde áldeqashan aq­tal­ǵanyn aıtty.

S.Qasymov bul zańdardy qabyl­daýdyń negizgi maqsaty Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev­tyń keńestik kezeńdegi qýǵyn-súrgin qursaýyna túsken jer­les­terimizge qatysty tarıhı ádilet­tilikti qalpyna keltirý týraly ıdeıalaryn iske asyrý ekenin túsin­dirdi. Ol Memlekettik komıssııa men Jobalyq keńse jumysyna tar­tylǵan ǵalymdar memlekettik qaýip­sizdikti nyǵaıtýǵa, azamat­tar­dyń múddelerin qorǵaýǵa jáne Otanymyzdyń janashyr pat­rıot­taryn tárbıeleýge baǵyt­­talǵan konstıtýsııalyq reformalardy qoldaıtynyn aıtty. Sondaı-aq ol elimizdiń ulttyq bostandyǵy men aýmaqtyq tutastyǵy úshin kúreskenderdi saıa­sı aqtaý Prezı­dent jarııalaǵan «Táýel­sizdik bárinen qymbat!» ult­tyq ıdeıa­syn qoldaýǵa baǵyt­tal­­ǵanyn atap ótti.

Osylaısha, Sabyr Qasymov el patrıottaryn Prezıdentke ádi­letti memleket qurý jolyn­da­ǵy strategııalyq mindetterdi sheshýine kómektesýge, saıası júıe­mizdi lıberaldy jáne demo­kra­tııa­lyq reformalaýǵa jár­dem­desýge shaqyrdy.

Konferensııa barysynda elimizge tanymal ǵalymdar, atap aıtqanda, akademık Sh.Qurman­­baıuly, ǵylym doktor­lary Iý.Shapoval, S.Jakısheva, I.Borchashvılı, Q.Aıthojın, E.Abaıdildınov, Q.Baltabaev; ǵylym kandıdattary – Sh.Naǵymov, K.Baltabaeva, T.Allanııazov, S.Isaeva; memleket jáne qoǵam qaıratkeri M.Jaqypov jáne basqa da ǵa­lymdar men sarapshylar baıandama jasady.

Tarıhshy ǵalymdar Mem­leket­tik jáne óńirlik komıs­sııalardyń materıaldaryna, óz zertteýlerine súıene otyryp, árqaısysy óz taqyryby boıynsha joǵaryda atalǵan zańdardy qabyldaýdyń qajettiligi men suranysqa ıe eken­i týraly bultartpas naqty ǵylymı dálel­der keltirdi. Olar 1991 jyly Táýelsizdik jarııa­lan­ǵannan keıin Qazaqstan bı­ligi elimizdegi jappaı saıası qýǵyn-súrginniń erekshelikterin, olardyń Qazaqstan halqy úshin zardaptaryn keshendi jáne jan-jaqty zertteýge múmkindik ber­­megenin aıtty. Atap aıtqanda, áleýmettik-ekonomıkalyq, gýma­­­nı­­tarlyq jáne demogra­­fııalyq apat – «Asharshylyqqa» ákelip soq­tyrǵan «Qazaqstandaǵy Kishi Qazan» halyqqa qarsy baǵdar­la­masynyń 15-ke jýyq saıası naý­qa­nynyń revolıýsııalyq-kúshteý jolymen júzege asyrylýy irgeli túrde zerttelmegen.

Ǵalymdar 2020 jylǵy 24 qarashada Prezıdenttiń Jarlyǵy qabyldanyp, Memlekettik komıs­sııa­nyń qurbandardy tolyq aqtaý boıynsha aýqymdy jumysy bas­talǵannan keıin, aqyrynda saıası qýǵyn-súrginniń tolyq kórinisin shynaıy, jan-jaqty ári ádiletti zertteýge, qurbandar men zardap shekkenderdiń negizgi sanattaryn anyqtaý, sondaı-aq Par­la­menttiń tıisti zańnamalyq akti­lerdi qabyldaýy bastalatynyna sengenderin atap ótti.

Alaıda Memlekettik komıssııa merziminen buryn jabylǵannan keıin bul josparlar keıinge qaldy. Biraq Jobalyq keńse men ǵalymdardyń júıeli ári maqsatty jumystarynyń arqasynda irgeli ǵylymı zertteýler jalǵasyp keledi. Qazir Prezıdent bastaǵan isti aıaǵyna deıin jetkizetin ýaqyt keldi.

Zańger ǵalymdar belgili sebep­termen buryn elimizdegi jappaı saıası qýǵyn-súrgindi ǵy­ly­mı turǵydan zertteýge zań­ger­­lerdiń tartylmaǵanyn, son­dyqtan elimizde saıası qýǵyn-súrginniń zańdyq tabıǵaty men aspektilerin zertteýdiń derbes mektebi qalyp­taspaǵanyn má­limdedi. Baıan­da­mashylar buryn­ǵy odaqtas res­pýb­lıkalardaǵy, sondaı-aq Shyǵys Eýropa elderindegi uq­sas totalı­tarlyq partııalyq-keńes­tik rejimniń qurbandaryn tolyq aqtaý boıynsha zańnamalyq akti­lerdi qabyldaýdyń jáne mem­le­kettik sharalardyń saıası-quqyq­tyq baǵa­­lanýynyń tájirı­besin mysal­­ǵa keltirdi.

Ǵalymdar sondaı-aq Prezı­dent­tiń «Saıası qýǵyn-súrgin qur­bandaryn tolyq aqtaý jónin­­degi memlekettik komıssııa qurý týra­ly» Jarlyǵynyń sóz­siz iske asyrylýyn qoldady. Sebebi birinshi kezekte bul memle­ket­tiń mindeti. Sondyqtan saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý úshin talqylanyp jat­qan joǵaryda atalǵan 2 zań jobasynyń qabyldanýy, birin­shiden, Memlekettik komıssııa júrgizgen jumystyń óz deń­­geıin­de aıaqtalýy bolsa, ekinshi­den, ádiletti memleket qurýdyń senimdi saıası-quqyqtyq jáne ǵylymı-quqyqtyq negizi bolady.

Osyndaı máselelerdi shynaıy sheshý nátıjesinde jurtshylyq aldaǵy konstıtýsııalyq jáne saıası reformalardy qoldap, «Halyq únine qulaq asatyn memleket» pen azamattyq qoǵam ıns­tıtýttaryn órkenıetti qurýǵa belsendi qatysady.

Konferensııada kóterilgen máselelerdi talqylaý qorytyn­dysy boıynsha qatysýshylar tıisti Qarar qabyldap, joǵaryda atal­ǵan zańdar qoǵamnyń, halyq­tyń kópjyldyq suranysy ekenin túıindedi.

Nazym ShOMANOVA,

Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń qyzmetkeri