Memlekettiliktiń tegeýrindi tujyrymy

Eń aldymen nazar aýdarar jaıt – Konstıtýsııa jobasynyń preambýlasynda «Uly dalanyń myńjyldyq tarıhynyń sabaq­tastyǵyn saqtaı otyryp» degen tujyrymnyń bekitilýi. Bul – memleketimizdiń tarıhy tereńde jatqan órkenıettik sýbekt retinde tanýynyń aı­qyn kórinisi.

Atalǵan tujyrym elimizdiń tarıhynda alǵash ret kons­tıtýsııalyq deńgeıde beki­tilgeli otyr. Buǵan deıin qazaq halqynyń tarıhı sabaq­tastyǵyna qatysty el ishinde de, halyqaralyq ortada da ár­túrli, keıde bir-birine qaı­shy kózqaras aıtylǵany belgi­li. Bireýler tarıhty XV ǵasyr­dan bastaý qajet dese, endi bireýler odan burynǵy kezeńdi nazardan tys qaldyrdy. Al jańa Konstıtýsııa jobasy qa­zaq halqynyń tarı­hyn myń­jyldyqtarmen jal­ǵasqan tutas úderis retinde aıqyn­daıdy. Bul – tarıhı sanany qalpyna keltirýge baǵyttalǵan túbegeıli jańa ustanym.

Konstıtýsııa jobasynyń mátinindegi taǵy bir mańyz­dy jańalyq – egemendik pen táýel­sizdik uǵymdarynyń qa­tar ári naqty bekitilýi (2-bap­tyń 6-tarmaǵy). Buǵan deıin de aıtylyp júrgen bul máse­leniń Konstıtýsııa mátininde naqty kórinis tabýy – memleket­ti­ligimizdiń quqyqtyq negiziniń tereńdeı túskenin kórsetedi.

Jańa Konstıtýsııa jobasynda adam kapıtalyna ba­symdyq berý aıqyn baıqalady. Bilim, ǵylym, ınnovasııa jáne zııat­kerlik áleýet memlekettiń bolashaǵyn aıqyndaıtyn ne­gizgi faktorlar retinde belgi­lengen. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev sońǵy jyldary adam ıntellektisin, sonyń ishinde sıfrlyq damý men jasandy ıntellektini el da­mýynyń negizgi tiregi etý qa­jettigin únemi aıtyp keledi. Ata zań jobasynda osy stra­te­gııalyq baǵyttyń berik quqyq­tyq irgetasy qala­nyp otyr.

Konstıtýsııa jobasyn­da ult­tyq zańnama men ha­lyq­aralyq sharttardyń araqa­tynasy naqty aıqyndalǵan. Ata zań eń joǵary zańdy kúsh­ke ıe bolyp qala beredi, al halyqaralyq sharttar ulttyq zańdar arqyly iske asyrylady. Bul – halyqaralyq quqyqtan bas tartý emes, keri­sin­she ony egemen quqyqtyq keńistikte júıeli ári jaýapty túrde qoldaný degen sóz.

Buryn halyqaralyq sharttar ulttyq zańdardan avtomatty túrde joǵary turatyn. Bul belgili bir kezeńde qajet bolǵanymen, keı jaǵdaıda ulttyq quqyqtyq júıede tú­sin­­beýshilik týǵyzdy. Kons­tı­tý­sııa jobasynda bul másele naq­tylanyp, quqyq­tyq turǵy­dan retteldi. Endi halyq­ara­lyq sharttar Qazaqstan Respýb­lıkasynyń zańdary arqyly iske asyrylady, ıaǵnı, olardyń qoldanylý tártibi ulttyq zań­na­mada aıqyndalady. Bul – ege­men quqyqtyq júıe úshin óte durys ári salmaqty usta­­nym. Osylaısha, Respýblıka­myz halyqaralyq sharttardy moıyn­daı otyryp, óz egemen quqyqtyq keńistigin saqtap qalady. Bul – táýelsiz memleket úshin asa mańyzdy ári oryndy ustanym.

Taǵy bir toqtalatyn asa mańyzdy baǵyt, kópten beri túrli pikirtalas týdyryp kelgen qos nemese kóp azamattyq máselesi de jańa Konstıtýsııa jobasynda birjola naqty she­shi­min tapty. Bul – qos nemese kóp azamattyqqa qatysty norma. Qazirgi Konstıtýsııada: «Respýblıka azamattarynyń basqa memlekettiń azamatty­ǵynda bolýy tanylmaıdy» degen norma bar. Osy tujyrym uzaq jyldar boıy memlekettik qyzmetshiler, zańgerler arasynda da daýly másele bolyp keldi.

Al jańa Konstıtýsııanyń jobasynda bul ekiushtylyq to­­lyǵymen alyp tastalyp: «Qa­­zaqstan Respýblıkasy­nyń aza­matynda qos nemese kóp azamattyǵy bolýyna jol berilmeıdi. О́zge el aza­mattyǵynyń bolýy Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattyǵyn toqtatýǵa negiz bolady», deli­nip, (12-baptyń 3-tarmaǵy) qos nemese kóp azamattyqqa tikeleı ári naqty tyıym salyndy. Bul – quqyq qoldaný tájirıbesi úshin de, kadr saıasaty úshin de asa mańyzdy, naqty ári myqty sheshim dep tolyq aıtýǵa bolady.

Jańa Konstıtýsııa jobasynda zań shyǵarý bastamasyn kóterý quqyǵy keńeıtilip otyr. Atap aıtsaq, zań shyǵarýǵa bas­tama jasaý quqyǵy Prezıdent, Quryltaı depýtattary, Úkimet­pen qatar, Halyq keńesi ıe bolyp otyr. Bul degenimiz azamattar Halyq keńesi arqyly ózderiniń kókeıinde júrgen, qajetti máseleler boıynsha zań jobasyn usynýǵa múmkin­dik alyp, olar jalpy zań qa­byldaý isine tikeleı aralasyp, qoǵamnyń daýysy zań shy­ǵarý deńgeıine tikeleı kóte­ri­ledi degen sóz. Me­nińshe, bul – qoǵam men Quryl­taı ara­syn­daǵy kópirdi nyǵaı­ta­tyn, halyqtyń daýysy naqty she­shim­ge aınalatyn óte oryndy ári ýaqyt talabyna saı ózgeris.

Konstıtýsııaǵa ózgerister engizý bastamasy kóterilgen sátten bastap, keıbir pikir ıeleri bul reformalar Mem­le­ket basshysynyń saılaný merzimi men quzyretine qatysty bolýy múmkin degen boljam aıtyp júrdi. Alaı­da usynylyp otyrǵan Konstıtýsııa jobasyn taldaý bul pikirlerdiń negizsiz ekenin kórsetedi. Prezıdentke qatysty bólimde Ata zańnyń mazmuny túbegeıli ózgeriske ushyramaı, tek redaksııalyq turǵydan naqtylaý men júıe­leý kózdelgen. Iаǵnı bul tú­zetýler bılik ókilettigin keńeı­týge emes, qoldanystaǵy normalardy aıqyndap, quqyqtyq turǵydan jetildirýge baǵyt­talǵan.

Qoryta aıtqanda, jańa Kons­tıtýsııa jobasy adam quqy­ǵyn basty orynǵa qoıa oty­ryp, birtutas Qazaqstan hal­qyn ádilettik pen zańdylyq qaǵı­dattary negizinde toptasty­ryp, elimizdiń álemdegi aldyń­ǵy qatarly memleketter­men tere­zesi teń bolýyna baǵyttalǵan Ata zań ekenin aıqyndaıdy.

Jalpyulttyq referen­dýmǵa deıin jańa Konstıtýsııa jo­basy­nyń el ishinde jan-jaq­ty talqylanyp, oǵan qoǵam tara­py­nan usynystar men oı-pikir­lerdiń engizilýi zańdy ári oryndy. Osy mańyzdy qujat­qa qatysty óz kózqarasym men paıy­mymdy azamattyq jaýap­kershilik turǵysynan bildirýdi jón sanaımyn.

Ersultan BEKTURǴANOV,

memlekettik qyzmet salasynyń ardageri