Eń damyǵan 30 eldiń qataryna qosylýdy maqsat tutqan Qazaqstan jańa talaptardyń údesinen shyǵýdy basty mindet sanaıdy. Osy rette jetýge tıis negizgi mejelerdiń biri – álemdegi beldi uıymdardyń standarttaryna saı bolý. Bul turǵyda elimizdiń tájirıbesi aıtarlyqtaı joǵary deńgeıde. Tipti, Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna tóraǵalyq etýimizdiń ózi kóp jaıttan habar beredi. Sondaı-aq, taıaýda ǵana Dúnıejúzilik saýda uıymyna kirý jónindegi kelissózderdi sátti aıaqtadyq. Endi Qazaqstan Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymyna (EYDU) bet buryp otyr. Jarqyn bolashaqqa umtylǵan el ǵana osylaı barar jerin aıqyndap, basar qadamyn naqtylaıdy. Osyǵan oraı biz EYDU-nyń maqsaty, álemdegi orny jáne oǵan múshelikke ótýdiń berer paıdasyna toqtalýdy jón sanadyq.
Basty baǵdar aıqyn
Qazirgi tańda Qazaqstannyń damý qarqyny ózgeler qyzyǵa qaraıtyn deńgeıde. Buǵan Elbasymyzdyń sara saıasaty men strategııalyq baǵdarlamalarynyń arqasynda qol jetkizip otyrmyz. Olardyń biri – «Qazaqstan-2050» Strategııasy. Bul – álemdegi eń ozyq 30 eldiń qataryna qosylý maqsatyn aıqyndaǵan damýdyń keshendi baǵdarlamasy. Ekinshisi – Memleket basshysynyń «Qazaqstan joly-2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» Joldaýy. Bul qujat bizdiń postındýstrıaldyq qoǵamǵa qaraı jasaǵan qadamdarymyzdyń «jol kartasy» ispetti. Sebebi, ol belgilengen tapsyrmalardy naqtylap qana qoımaı, elimizdiń damýyn baǵalaýǵa múmkindik beretin negizgi ındıkatorlardy bekite túsedi. Osy tusta Elbasy basty baǵdar retinde EYDU-ǵa múshe elderdiń qaǵıdattary men standarttaryn paıdalanýdy usyndy. О́ıtkeni, ekonomıkalyq damýda atalǵan uıymnyń talaptary jigerimizdi janyp, yntamyzdy arttyra túsedi. Máselen, EYDU-ǵa múshe elderdegi ishki jalpy ónimniń (IJО́) jyldyq ósimi 4 paıyzdan kem bolmaýy tıis. Degenmen, bul talapty bizdiń el úshin asa qıyn deýge kelmeıdi. Sondaı-aq, ınvestısııanyń kólemin 30 paıyzǵa deıin arttyrý da negizgi mindetterdiń biri bolyp sanalady.
Búginde shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń óndiretin ónimi Qazaqstannyń IJО́ kóleminiń 25 paıyzyn quraıdy. Jospar boıynsha 2050 jylǵa qaraı bul kórsetkish 50 paıyzdan kem bolmaıdy. Alaıda, ekonomıkanyń qýat syıymdylyǵyn eki esege tómendetý qajet. Osy rette eńbek ónimdiligi syndy mańyzdy kórsetkishke eriksiz nazar aýdaramyz. Keltirgen derekterden alǵa qoıǵan maqsattarymyzǵa josparly túrde qadam basyp kele jatqanymyzdy baıqaýǵa bolady. Máselen, Qazaqstan ekonomıkadaǵy eńbek ónimdiligi boıynsha álemniń aldyńǵy 50 eliniń qataryna kirdi. Al onyń ósimi jóninen ozyq 20 eldiń ishindemiz. Bul jolda Reseı, BAÁ syndy birqatar eldi basyp ozǵanymyzdy aıta ketken jón.
Eger óndeý ónerkásibi boıynsha eńbek ónimdiligi týraly aıtar bolsaq, biz EYDU-daǵy aldyńǵy qatarly eldermen aramyzdy aıtarlyqtaı qysqarta aldyq. Investısııalar jáne damý mınıstrligi keltirgen derekterge súıensek, 2008 jyly ónimdilik EYUD-nyń deńgeıimen salystyrǵanda, 29 paıyzdy quraǵan. Al 2014 jyly atalǵan kórsetkish 43 paıyzǵa jetti.
Jalpy, búgingi tańda álem boıynsha ınvestısııa tartýdyń mańyzy aıryqsha. Bul rette Qazaqstannyń upaıy túgel. Sebebi, elimiz shetelden tikeleı ınvestısııa tartý jóninen kóshbasshy elderdiń biri. Táýelsizdik jyldarynda ekonomıkamyzǵa 200 mlrd.-tan astam dollar salyndy. Eger DSU-ǵa múshelikke ótetinimizdi jáne qolaıly ınvestısııalyq ahýal jasaý maqsatynda qolǵa alynǵan sharalardy eskersek, bul sıfrdyń arta túsetinine esh kúmán joq.
Negizi EYDU-nyń standarttary tek ekonomıkany ǵana qamtymaıdy. Odan bólek, sapaly bilim men tıimdi memlekettik apparat qurylymyn jasaqtaýǵa deıingi basqa da ózekti máselelerdi qarastyrady. Sol sebepti de Prezıdent ekonomıkalyq damýdyń negizgi tirekteriniń qataryn der kezinde jańa Ult josparymen tolyqtyrdy. Bes ınstıtýttyq reformany júzege asyrý boıynsha «100 naqty qadam» Ult jospary – Elbasynyń ıgi bastamalarynyń biregeıi. Bul strategııa «álemniń aldyńǵy qatarly elderiniń sapyna qosylý úshin ne isteý kerek?» degen suraqqa naqty ári tolyq jaýap beredi. Olaı deıtinimiz, atalǵan jospardaǵy alǵashqy 15 qadam kásibı memlekettik apparat qurýǵa negizdelgen, al 19-y quqyqtyń joǵarylaýyna arnalǵan. Strategııada ındýstrııalandyrý taqyrybyna da kóp kóńil bólingen. Naqty aıtsaq, 35-ten 84-shi qadamǵa deıin osy másele qamtylady. Al qalǵan 16 qadam «birkelkilik pen birlik» jáne «esep beretin memleket qurý» syndy mańyzdy baǵyttar boıynsha azamattyq qoǵamnyń damýyna jiger berýdi kózdeıdi.
Jahandyq deńgeıdegi uıym
Joǵaryda aıtylǵan derekterden keıin «Ne sebepti EYDU-nyń standarttary Qazaqstan úshin damýdyń negizgi baǵdary bolady?» degen suraq týatyny zańdylyq. Buǵan Elbasy Nursultan Nazarbaev jaýap berdi.
– Qazirgi tańda Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymyna múshe elder damý boıynsha irgeli kórsetkishterdiń úlgisin pash etýde. Oǵan álemdik IJО́-niń 60 paıyzdan astamyn óndiretin 34 el kiredi. EYDU-ǵa múshe bolýdan úmitti taǵy 6 el bar. Olar: Brazılııa, Qytaı, Úndistan, Indonezııa, Reseı jáne OAR. Barlyq múshe-memleket aýqymdy jańǵyrtý jolymen júrip ótti. Sondaı-aq, olar ınvestısııa, ǵylymı zertteýler, eńbek ónimdiligi, bıznestiń damýy jáne halyq ómiriniń standarty boıynsha joǵary kórsetkishterge ıe. EYDU elderiniń bolashaq uzaq merzimdi dınamıkasyn qosa alǵandaǵy ındıkatory – bizdiń eń damyǵan 30 eldiń qataryna kirý úshin jasap jatqan jumystarymyzdyń basty baǵdary, – dedi Memleket basshysy.
Demek, aldymyzda taǵy bir kúrdeli tapsyrma tur. Qazaqstan bul maqsatqa qol jetkizý úshin damý qarqynyn eki ese arttyrýy tıis. Eń bastysy, EYDU-nyń múshe-memleketterge jańa múmkindikter beretin yntymaqtastyqtyń tıimdi alańy ekenin jete túsinýimiz kerek.
Endigi kezekte uıymnyń tarıhyna kóz júgirtip óteıik. Ár jyldarda damý qurylymy aıtarlyqtaı ózgeristerge ushyraǵan EYDU sonyń nátıjesinde jahandyq deńgeıge kóterildi. Uıymnyń tarıhy 1948 jyldan bastalady. Dál osy jyly Eýropalyq ekonomıkalyq yntymaqtastyq uıymy quryldy (EEYU). Jalpy, bul – soǵystan keıingi Eýropany qalpyna keltirý mindetin arqalaǵan, daǵdarystan shyǵýdy kózdegen strategııalyq jospar edi. Alaıda, ýaqyt óte uıymnyń baǵyty men mindetteri keńeıdi. Údeı túsken jahandaný shartyna saı bul mindetterdi túbegeıli qaıta qaraý qajettiligi týyndady. Soǵan sáıkes 1960 jyldyń 14 jeltoqsanynda Parıjde EYDU-ny qurý týraly Konvensııaǵa qol qoıylyp, qujat bir jyldan keıin kúshine endi.
Qyzmet aıasy keńeıtilgen uıymdy qurýǵa AQSh uıytqy boldy. Sebebi, Aq úı atlantıkalyq birlikti nyǵaıtýǵa tyrysyp – saıası jáne Eýropa ekonomıkasyna yqpalyn arttyrý arqyly – ekonomıkalyq maqsattardy kózdedi. Osylaısha, EYDU NATO-nyń egizi retinde qurylǵan edi. Ýaqyt óte kele saıasılanǵan qurylym ekonomıkalyq baǵytqa basymdyq bere bastady. Búgingi tańda EYDU jetekshi ındýstrııalyq elderdiń áleýmettik-ekonomıkalyq qyzmetterin úılestiretin organǵa aınaldy. Al oǵan múshe memleketterdiń tizimi saıası ustanymyna qaramastan, artyp keledi. Atap aıtsaq, 2010 jyly uıymǵa Estonııa, Slovenııa, Izraıl jáne Chılı qabyldandy. Sondaı-aq, qazirgi tańda Brazılııa, Qytaı, Úndistan, Reseı, Indonezııa jáne Ońtústik Afrıka Respýblıkasy uıymǵa múshe bolý úshin kelissózder júrgizýde. Budan EYDU-nyń shyn máninde ǵalamdyq qurylymǵa aınalǵanyn kóremiz. Odan bólek, uıym qarastyratyn máselelerdiń sheńberi keńeıip, bilim berý, densaýlyq saqtaý, qorshaǵan ortany qorǵaý, memlekettik basqarý jáne aımaqtyq damý, ǵylym men aqparattyq baılanysty damytý syndy salalar qamtyldy. Sebebi, barlyq eldiń jahandaný men ǵylymı-tehnıkalyq úderistiń artyqshylyǵyn paıdalanýy – EYDU-nyń basty ustanymy. Al bul úshin álemdik naryqtyń meılinshe ashyqtyǵy qajet.
EYDU Qazaqstanǵa ne beredi?
Sońǵy jyldary EYDU pikir almasý aıasyn keńeıtý saıasatyn qarqyndy júrgizýde. Budan Qazaqstan da shet qalmaq emes. Elimiz 2011 jyly uıym qataryna qosylý týraly nıet bildirdi. Sodan beri qurylymǵa múshe-memlekettermen ózara tyǵyz qarym-qatynas ornatyp kelemiz. Sondaı-aq, qazirgi tańda EYDU-nyń 12 komıteti jáne 3 jahandyq forýmymen belsendi yntymaqtastyq ornattyq.
Osydan eki jyl buryn, ıaǵnı, 2013 jyly uıym keńesi tarıhynda tuńǵysh ret ózderine basym eldermen yntymaqtastyqta jekelegen memlekettik baǵdarlamalar daıyndaýdy usyndy. Alǵashynda oǵan 15 memleket tartylady dep jobalandy. Degenmen, sońynda tek tórt elge – Qazaqstan, Taıland, Perý jáne Marokkoǵa toqtady.
Osynyń ishinde óz elimiz týraly aıtyp óteıik. Baǵdarlamada reforma júrgizý jáne áleýmettik-ekonomıkalyq damýdyń basty salalarynda iri jobalardy iske asyrý qarastyrylǵan. Ekijaqty yntymaqtastyq memlekettik basqarý júıesi, bilim berý, densaýlyq saqtaý, jumyspen qamtý jáne qazynalyq saıasattaǵy básekege qabilettilikti arttyryp, iskerlik ahýaldy jaqsartady. Sonymen qatar, Premer-Mınıstr Kárim Másimov atap ótkendeı, «eldik baǵdarlamany júzege asyrý – Qazaqstannyń 2050 jylǵa deıin álemniń eń damyǵan 30 eliniń qataryna kirý jolynda EYDU memleketteriniń ozyq tájirıbelerin engizý talpynysyn aıǵaqtaıtyn strategııalyq mańyzdy qadam».
Jalpy alǵanda, EYDU-men belsendi túrde yntymaqtasý Qazaqstan úshin asa tıimdi. Bul halyqaralyq standarttar men talaptarǵa sáıkes ulttyq normatıvtik-quqyqtyq jáne zańdyq qordy jetildirýge yqpal etedi. Qazaqstan qyzmet qujattamasymen tanysý maqsatynda EYDU-nyń sheksiz aqparattyq resýrstaryn tolyqqandy paıdalanýǵa nemese komıtetter otyrystaryna qatysýǵa múmkindik alady. Sondaı-aq, yntymaqtastyqtyń jańa úlgisi ekonomıkalyq damyǵan ári demokratııalyq reformany ustanyp otyrǵan memlekettiń saıası bedeli men ataq-dárejesin kóteredi.
Odan bólek, bul bedeldi uıymmen yntymaqtastyq ornatý memlekettik basqarýdyń úzdik tájirıbesine jol ashyp, eń ozyq standarttaryn engizýge, eldiń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn arttyrýǵa jaǵdaı týǵyzady. Sol sebepti, EYDU – Qazaqstan úshin saıası úlesaqy men naqty ekonomıkalyq tıimdilikke qol jetkizý múmkindigi bar óte yńǵaıly halyqaralyq alańnyń biri.
Elaman QOŃYR,
«Egemen Qazaqstan».
