Alǵashqy kitaptyń – «Toıat» («Olıgarh jáne olımp») bóligindegi «Kirispe ornyna» berilgen bastapqy bette – Sherqalada arǵy-bergi kezeńde dańqty adamdar, jomart baılarmen birge «qaryn qamyn oılaǵan Qarynbaı nemese Shyqbermes Shyǵaıbaılar» bolǵany eske alynady. Kásipkerlikpen aınalysqan Aspan Shýanıǵa qatysty baıypty baılam, sesti eskertpeler de oryn alady. «Aspandaı berme, Aspan! Baılyqtyń batpaǵyna batyp ketip júrme! Baılyqtyń batpaǵy adamdyq qalpyńnan aıyryp, túpsizdigine tartyp, adamı sezimińe sirestire muz baılaryn esten shyǵarma, Aspan Shýanı!», dep anyq-qanyq aıtylady. Kitap keıipkeri, qalamger Jashan Jurqabaıdyń olıgarh Aspan Shýanıǵa arnaǵan «Baılyqtyń batpaǵyna batqan adam» atty jazbasynan da bir shýmaq óleń joldary beriledi. Alǵashqy bettegi qysqa sheginis, sholýlar – «Olıgarh qazaq» roman-dılogııasynyń tutas tabıǵatyn ańǵartyp, iri kásipkerler men bıznes adamdarynyń ómir-taǵdyrynan táp-táýir habardar etedi. Anyǵynda, Amerıkada kásipkerlikpen aınalysqan qazaq jigiti Aspan Shýanıdiń bıznestegi eńbek joly, osy tustaǵy bastan keshken kedergi-shyrǵalańy, arpalys-tartysqa toly ómir-taǵdyry, elmen baılanysy, Sherqalaǵa oralýy, t.b. áserli suhbat, mándi oılar men tolǵanystar, senimdi sýretteýler men qyzǵylyqty oqıǵalar arqyly keń óris alady.
Kásipker-olıgarhtar qatarynda Aspan Shýanıdiń esimi men eńbegi de qatar atalady. Onyń bastapqy azan shaqyryp qoıǵan aty – Ospan edi. Júrgen jeriniń belgi-erekshelikterine oraı Ospan endi Aspan bolyp ózgergen-di. Amerıkanyń N. shtatynda jıyrma jyldan astam turyp, álemniń kóptegen jerine joly túsedi. О́zine tıesili úı-jaıy, qymbat múlikteri, úı qyzmetshisinen bastap, birqatar áriptesi bar, olarǵa Ket esimdi bıkesh bas bolyp júredi. Amerıkaǵa kelýine yq-pal etken – Tomas ákeı, baqýatty adam – Djon Devıs, kómekshisi – Artýr Hazemet, áriptesi – Ronnı Rapp, t.b. bıznestiń baǵytyn belgilep, jolyn ashyp, básin bıiktete túsedi.
Aqıqatynda, «Olıgarh qazaq» roman-dılogııasy búginmen úndes, qazaq qoǵamyndaǵy adam faktoryn keń túrde ashady. Eńbek bolmysyn, adam muratyn bıznestegi áreket-qımyl, keleńsiz-kereǵar hám qaıshylyqty kórinis, unamsyz sıpattarmen qatar sýrettep, ýaqyt rýhyn nazarda ustap, mándi-nárli qalypta kórsetedi.
Roman-dılogııa ataýyndaǵy olıgarh sózi – qazirgi qoǵamda qalyptasqan jańa áleýmettik topty tanytýmen birge, materıaldyq baılyq pen rýhanı qundylyq mánin de, arajigin de aıqyn ańǵartady. Osynyń negizinde bıznesti – baılyq kózi, jaryq dúnıedegi ómir ólshemi, bılikke bastar basty baspaldaq sanaý syndy jalań-jadaý fálsafa keń oryn alady. Munyń máni – bıznes-baılyq belgili bir kezeńde adam muratyn asqaqtatqanymen, jan álemi jadaý-taıaz tartyp, moraldyq turǵydan tómen, ar-namys, ojdan-uıattan tym alys bolatyny dálel-derekti qajet etpeıdi.
Anyǵynda, bıznes áleminiń áseri rýhanı jutań tartqan tamyrsyzdyq Hám taıyzdyqpen baılanys-birlikte baıypty baıandalady. Qoǵamdaǵy keleńsiz-kereǵar kórinister – jetimder taǵdyry, esirtki saýdasy tóńireginde kórinis berip, ómir oqıǵalary, turmys sýretteri júıeli damyp, nanymdy óris alyp, beıneli bederlenip, mándi-nárli, qyrly-syrly sıpattarmen senimdi sýretteledi.
Aýyl adamdarynyń jıyntyq beınesi – Qabyshqalı qarııa, Jetimder úıinde tárbıelengen – Hanmurat, qalamger Jashan Jurqabaı jáne janama keıipkerlerdiń el-jer, tarıh-tanym, jalpy rýhanı álem tóńiregindegi kózqaras, tájirıbelerinen baıqalyp, eldik ustanymdy anyq-qanyq kórsetedi.
Kitaptaǵy qalamger keıipker Jashan Jurqabaıdyń «Baılyqtyń batpaǵyna batqan adam» atty maqala-jazbasy olıgarh Aspan Shýanıge arnalǵan. Maqala mazmunynan el-jer máni, Sherqala sheri, bıznes bási men qaltarys-qupııaly qubylystary qatar kórsetiledi. Bıznes álemin qarjy-qarajat kózi dep qana túsinip, keıingi kezekte – jemqorlyq Hám sybaılastyq, alaıaqtyq jolmen izderin jasyrady. Keıipkerler Artýr men Sherbek qoı men sıyr etin esirtkige op-ońaı almastyrady.
«Olıgarh qazaq» roman-dılogııasy jeńil oqylady. Avtor jazý ónerin erkin meńgergen. Taqyryp máni, mazmun júıesi, oqıǵa órimi, keıipkerler álemi, mátin qubylysy, dıalog-monologtiń kórkemdik qyzmeti, til men stıl sıpattary mándi. Mátin jeńil, oıly órnek basym. О́mir materıaly mol. Baıandaý máneri, jetkizý joldary, oqıǵa órisi, keıipkerler áreketi, birqatar sheginister men túıin-sheshimder júıeli beriledi. Sonymen qatar roman-dılogııa búgingi kún taqyrybyna arnalǵan. Aýyl adamdary men bıznes álemin keń qamtyp, el-jerge qatysty ózekti máselelerdi ótkir kóterip, keıipkerler júıesin aıqara ashqandyqtan, ýaqytpen úndes týyndylar qataryna jatady.
Ekinshi kitap – «Esekqulaq» (Jyldan da uzaq jeti kún) dep atalatyn psıhologııalyq roman júıesin quraıdy. Hakim Abaıdyń, qarııa men beıtanys jigittiń qoǵam, zaman, adam tóńiregindegi ómir óriminen týyndaǵan tájirıbe-túıini beriledi.
Psıhologııalyq romandaǵy kásipker Jannyń «áýeli kózi qaraýytady, sosyn elester kórinedi, sodan keıin táltirektep ketip, qaradaı qulap qala jazdaıdy». Anyǵynda, Jan bıznes álemine erkin enip, birneshe salanyń basyn qosyp, is tetigin tapqan-dy. Qysqa merzimde shaǵyn shaıhanany úlken dámhanaǵa aınaldyrdy. Teri ıleıtin, ton tigetin janama bıznesi de jurt nazaryn aýdardy. Áıeli Ajarmen birge birqatar sharýasyn syn durys jolǵa qoıyp, halyqqa keń kólemde qyzmet kórsetti. Alaıda Jannyń bas aýrýy men esinen tanyp qulaýy – aýrýhana tósegine tańylýyna ákep soǵady. Qorqynyshty tús kóredi. Tóbe tusynda tikireıgen Esekqulaq paıda bolady. Aınalasyn eles torlap, jańǵyryq ún, daýystar da túsiniksiz jaıttarymen janyn jaralap, kóńilin san-saqqa júgirtedi.
Negizinen, «Esekqulaq» atty psıhologııalyq roman jeti baıannan quralyp, Jan (Shaıjan) beınesi arqyly adamdar qarym-qatynasy, bıznes álemi, eńbek bolmysy, ómir órimi, otbasylyq Hám názik sezim ıirimderiniń qupııa-syrlary, turmys sýretteri júıeli, nanymdy baıandalady.
Bizdińshe, «Olıgarh qazaq» roman-dılogııanyń eki kitaby («Toıat», «Esekqulaq») birin-biri baıytyp, tolyqtyryp tur. Amerıkada kásipkerlikpen aınalysqan qazaq jigiti – Aspan Shýanı men kelesi kitapta Sherqaladan shyqqan Jan (Shaıjan) beıneleri bıznes álemindegi oryn-úlesi, osy baǵyttaǵy ustanym júıesi, qatparly-qaıshylyqty ómir joly men eńbektegi qym-qýyt izderi, qoǵam damýy, zaman shyndyǵy, ýaqyt rýhymen úndes, ortaq sıpatta sýretteledi.
Tutastaı alǵanda, jazýshy J-J.Álmashulynyń «Olıgarh qazaq» atty roman-dılogııasy adam murattaryn asqaqtatady, jan álemin, kóńil tolqynyn, sezim syrlaryn aıqara ashyp, ómir-taǵdyrdyń kúngeı-kóleńkeli kórinisterine, qupııa-qaltarystaryna erkin enip, qazirgi kezeńniń kópke ortaq áleýmettik ahýalyn, el-aımaqqa qatysty shetin jaǵdaıattar mánin, adamdar arasyndaǵy qarym-qatynas, kózqarastar qaqtyǵysy, basqa da ótkir de ózekti máselelerin kórkemdik keńistik aıasynda keń kólemde damytyp, shynaıy sheberlik turǵysynan baıypty baıandaýymen mándi.
Raqymjan TURYSBEK,
professor
