Ormanymyz oısyramasyn

Orman – el baılyǵy, halyqtyń baǵa jetpes ıgiligi. Qudaıǵa shúkir, elimizde orman-toǵaı barshylyq. Qostanaı óńiriniń ortalyq tusynda qumdaýytty alqaptarda qylqan japyraqty qaraǵaıy basym Araqaraǵaı, Amanqaraǵaı, Qazanbasy, Naýyrzym, Sypsyń ormandary alyp jatyr. Jasyl jelekti orman alqaptary eń áýeli kóz tartar tabıǵatymen, san-alýan ań-qustarymen, saf aýasymen qymbat. Bala jastan Qazanbasy ormanynyń saıaly baýraıynda ósip, er jetken bizge ol erekshe ystyq. Qaı jaqtan kele jatsań da, kóz ushynda munarlanyp kórinedi, menmundalap turady. Soǵan jetkenshe asyǵatynbyz. Ańdardyń neshe túri panalaıdy. Jemis-jıdegi she, shıesi men búldirgeni osy tóńirektegi halyqtyń nápaqasy edi-aý. Bul óńirdi qonystanǵan el ashyǵa qoımaıtyn, qaharly qysta qysylmaıtyn. Irgedegi ormannan erinbegen jan butaqty arqalap tasyp, úıip alatyn. Qostanaıdyń Áýlıekól aýdany óńirinde eki orman sharýashylyǵy bar, 90 myń gektardan astam alqapty alyp jatyr. Kezinde bul sharýa­shylyqtar talaı ret respýblıkalyq, Búkilodaqtyq jarystarda aýyspaly Qyzyl týdy jeńip alǵan. Sol kezde de ormanda órt bolyp turatyn, alaıda, shıraq qımyldap, ony órshitpeı sóndiretin. Naryqqa kóshý kezinde bir ortalyqtan bilikti bas­qa­rý júıesi bolmaǵany shyn­dyq. Sol tusta osy orman sharýashylyqtarynda birneshe dúrkin órt bolyp, halyq baılyǵyna úlken zııan keltirdi. Osyndaı alapat órttiń biri budan 20 jyldaı buryn Basaman orman sharýashylyǵynda, onyń Qazanbasy ormanshylyǵynda boldy. Sol kezdegi sharýa­shylyq dırektory L.Govdeev órttiń qaterli ekenin sezinbegen sııaqty. Bastapqyda telefon qulaǵynda otyryp, nusqaý berýmen shektelgen. Qol as­tyn­daǵylardy óz kúshimen sóndirip alamyz dep sendirgen. Aýdandyq órt sóndirý bóliminiń kómeginen bas tartqan. Arada eki jarym saǵat ótkende baryp oıbaı, órt órship barady, kúshimiz jeter emes, kómek bere kórińder, dep jany shyǵady. Bul kezde órt keń aýmaqqa taralǵan edi. Aýdannyń órt sóndirýshileriniń kúshi jetpeı, Qostanaı, Rýdnyı, Lısakov qalalarynan biraz tehnıka, órtsóndirgish mashınalar kómekke keledi. 300 adam órtti qolmen sóndiredi. О́rt tek besinshi kúni tolyq sóndirildi. Bul aýdanda keıin de bir­neshe orman órti boldy. El arasynda ormannyń órtengeni bastyqtarǵa tıimdi degen sybyc estilip qalyp júr. Aǵash daıyn­daý kezinde biraz oljaǵa keneledi deıdi biletinder. Shynynda da, órtti órshitpeı, jedel túrde shara qoldanbaýda bir «gáp» bar sıqty. El baı­lyǵy, halyq ıgiligi bolyp tabylatyn ormannyń órtenýi janyńdy jegideı jeıdi. Kin­dik qany tamǵan Qazanbasy ormanynyń búgingi aıanyshty keıpin kórý bizder úshin tozaq azabyn tartqanmen birdeı, janyńa batady, júregin syzdaıdy. Osy oraıda budan úsh-tórt jyl buryn bolǵan órt eske túsedi.  Jıenim Muhamedqalıdiń kenjesi Saıran atalmysh or­manshylyqta orman qor­ǵaýshy bolyp isteıtin. Maýsym aıynyń orta tusy. Jaýyn-shashyn bolmaı jer qurǵap turǵan kez. Túski asyn iship, syrtqa shyqqan ol ormannyń Aıaqqaraǵaı atalatyn tusynan aspanǵa kóterilgen qoıý qara tútindi kóz shalady. Dereý leshozǵa habarlaıdy. Motosıkl mingen ol órt shyqqan jaqqa júrip ketedi. Basaman orman sharýashylyǵynan órt són­dirýshiler de kelip jetedi. Jedel qımyldaǵan jigitter tilsiz jaýdy aýyzdyqtaıdy. Bular ábden sharshap, qaljyrap qalǵan edi. Ústi-bastary batpaq-batpaq, malmandaı sý, dińkeleri qurǵan jigitter demalyp jatyp uıyqtap ketedi. Ormandy aralap ótken dırektor jigitterdi oıatyp rızashylyǵyn bildiredi, saq bolý kerektigin de eskertedi. Byqsyp janǵan ot qaıta tutanýy múmkin. Búgin ormanda túneńder. Qazir Dáńgirbaıǵa barǵan boıda (bul aýyl, bul jerden on shaqyrymdaı) as-sý, tósek-oryn jibertemin deıdi. Ábden qaljyraǵan jigitter tamaq ishkennen keıin uıqyǵa ketedi. Silesi qatqan olar sáske túste bir-aq oıanady. Túske taman jer-jerde byqsyǵan ottar jeldiń áserinen qaıta laý­lap janyp, órt órshı túsedi. Aptap ystyq, qapyryq aýa tynysty taryltyp barady. Sonda da jigitter órtpen arpalysyp baǵady. О́rt sóndiretin mashına ústine shyqqan Saıran sý shashatyn shlangini laýlap janǵan otqa baǵyttaıdy. Alaıda, qyzyl jalyn basylar emes. Jigit sharshaıyn dedi. Tynysy da tarylyp barady. Sóıtkenshe bolmaı Saıran jerge ushyp túsedi. Kenet kıimine ot tıip, jana bastaıdy. Jerde aýnap otty sóndirýge áreket etti. Biraq odan eshteńe shyǵatyn emes. Mashına júrgizýshi jigit jantalasyp onyń ústindegi kıimin sheshýge tyrysady. Shopyr jigit te qaljyrap qulaıdy. Bir búıirde júrgen jigitter de kelip jetedi. Saırannyń ústindegi kıimi túgelge derlik kúıgen. Denesi qyzyl shaqa dersiń. Sol jerde mashınamen aýyldaǵy dárigerlik pýnktke jetkizip, alǵashqy kómek kórsetiledi. Jedeldetip aýdandyq aýrýhanaǵa jetkizedi. Dárigerler denesiniń 75 paıyzy kúıgen dep tabady. Bilikti dáriger Bolat Sadýaqasovtyń arqasynda Saıran ólimnen aman qaldy. Aq jeleńdi abzal jandar adam janynyń arashasy ekenin syn saǵatta kórsete bildi. Qaıratty da qaısar Saıran ólimge qarsy turyp, ony jeńip shyqty. Orman sharýashylyǵynyń basshylary moraldyq-mate­rıaldyq kómek kórsetti. Qor­ǵanda Elızarovtyń klınıkasynda emdelýine qamqorlyq jasap, qarjylaı kómek berdi. Júrip-turýy qıyn, áli eki qoly emin-erkin qorǵaýǵa kelmeıtin jigitti Qorǵanǵa birneshe aparyp emdetken Baqyt Nuǵmanovtyń eńbegin aıtqan jón. Qazanbasy ormany baýraıyndaǵy Dáńgirbaı aýylynda dúnıege kelgen Saıran, ormannyń saf aýasymen tynystap, onyń shıesi men búldirgenin, ıtmurynyn terip, jep qymyzdyǵyn, taý jýasy men sý jýasyn jep ósti. Er jete kele osy ný ormannyń, onyń ańdary men qustarynyń qorýshysy, qamqorshysy bolsam degen armanǵa beriletin. Aqyry oılana kele Basaman orman sharýashylyǵyna ormanshy bolyp ornalasty. Abyroısyz bolǵan joq. Bastyqtarǵa jas jigittiń jumysyna jaýapty qaraıtyny unaıtyn. О́zine bekitilgen ýchaskede zańsyz aǵash kesýge, urlyq qarlyqqa jol bergen emes. Ań men qustyń qamqorshysy bola bildi. О́rttiń aldyn alý, oǵan tosqaýyl qoıýǵa erekshe kóńil bóldi. Mine, osylaı abyroıly eńbek etip júrgen Saıran tabıǵattyń dúleı alapaty órtke tap bolyp kemtar bolyp qaldy, ekinshi toptaǵy múgedek. Men bul jaıtty ormandy kútip-ustaýdyń úlken eńbekti qajet etetinin aıtý úshin baıandap otyrmyn. Qanapııa MYRZAǴOJIN, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi. ASTANA.