Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Adal adam taqyrybyna qalam tartyp júrgender barshylyq. Shyntýaıtqa kelgende adam-qoǵam máselesi tereń fılosofııa oǵan atústi qaraýǵa bolmaıtyn, qalaı bolsa solaı qalam tartýdy kótermeıtin taqyryp. Kún tártibinde Jańa Konstıtýsııaǵa enetin ózgerister. Jańa jobanyń 1-shi babynda Memlekettiń eń joǵary qundylyǵy - adam men onyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary dese, 3-shi bapta Qazaqstan Respýblıkasy adam kapıtalyn, bilimdi, ǵylymdy,ınnovasııany damytýdy memleket qyzmetiniń strategııalyq baǵyty dep tanıdy dep aıqyndalǵan. Demek, bári Adam úshin, Konstıtýsııanyń ózi adam men memleket arasyndaǵy quqyqtyq mámle, adamdardyń qoǵamdaǵy is-áreketine berilgen quqyqtyq zańnamalyq kepildik. Konstıtýsııanyń basty mańyzdylyǵy da adamnyń múddesi úshin quqyqtyq qyzmet etýinde jatyr.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Adal adam týraly tek Atyraýda ǵana aıtqan joq Atyraýda Adal adam bolýǵa jeteleıtin adal eńbek pen adal tabys tabý arqyly Ádiletti Qazaqstan qurý kózqarasyn naqtylaǵan bolsa, al qoǵamdyq sanany ózgertý jónindegi bastamany Túrkistandaǵy Quryltaıda kótergen bolatyn. Ata-babamyz nıet túzýligi jóninde burynnan aıtyp keledi. Sol sııaqty qazirgi ýaqytta Ádiletti Qazaqstandy qurý tek saıası-ekonomıkalyq reformalarmen shektelmeıdi. Memleket basshysy aıtqandaı Ulttyń jańa sapasyn qalyptastyrý elimiz úshin aıryqsha mańyzdy. Eń birinshi sanany silkileý barymyzdy narymyzdy elekten ótkizip qajetin qaldyrý. Dál osy jańa Konstıtýsııa preambýlasynda Ádiletti Qazaqstan ıdeıasyn, Zań men Tártip qaǵıdatyn ustanyp, azamattardyń quqyqtary men bostandyqtary múltiksiz saqtalatyndyǵy kórinis tabýy azamattarǵa da úlken jaýapkershilik júkteıdi. Jańa jobanyń 12-shi baby men 41-shi baptary aralyǵyndaǵy zań normalary negizgi quqyqtar, bostandyqtar men mindetter dep jiktelgen.Burynǵy Konstıtýsııalarda memleket múddesine den qoıylǵan bolsa, jańa jobada bári adam múddesi úshin dep taban tireledi.
Osy ýaqytqa deıin Ulttyq Quryltaıdyń qaı jıynynda bolmasyn basty taqyrypta adam-qoǵam ony zamanǵa saı qalaı damytý, rýhanı ósý joldary qozǵalyp kelgeni beker bolmaǵany túsinikti boldy. Endi mine Jańa Konstıtýsııada adam múddesi bıik qoıylýda, al adamdardan tek jaýap retinde zańnyń ústemdigin moıyndap, Otanǵa, Jer-Anaǵa búkil qoǵamǵa, qorshaǵan ortaǵa adaldyq tanytý, janashyrlyqpen- tabıǵatty aıalaý, túptep kelgende ádil kózqarasqa betburys kerek.
Áıgili ǵulama Ál-Farabıdiń eńbekterinen artyq Adam týraly eńbekti, dana sózderdi kezdestirmeppin. Abaıdyń «Tolyq adamy» da Ál-Farabı eńbekterinen keıin dúnıege kelgen. Alaıda, bul tanymda Abaıdyń antıka dáýiriniń myqty fılosoftary Sokrattyń, Platonnyń, Arıstoteldiń de eńbekterine den qoıǵany baıqalady. Ásirese, Arıstoteldiń «Etıka» iliminen osy Abaıdyń «Tolyq adam» ilimi bastaý alyp adamgershiliktiń qundylyǵy qaıyrymdylyqta degen túsinikti tolyqtyryp jalǵastyra túsken. Grektiń oıshyldary men Ál Farabı eńbekteri sabaqtastas, oı túıisýi birdeı. Qandaı adam bolý adamnyń ózine baılanysty, adam óz ómiriniń qojasy degen tujyrymǵa alyp keledi. Otyrarlyq ǵulama bolmysty zertteı otyryp, baqytqa barar kiltti izdeıdi. Arıstotel men Platondy fılosofııany jasaýshy dep uqsaq, Ál-Farabı osy ekeýiniń eńbekterin zerdelegen, jalǵastyrýshy dep aıtsaq qate emes dep oılaımyn. Ál Farabı bolmysty zertteý arqyly adam boıyndaǵy qabiletti óle-ólgenshe bolmysty tanýǵa jumsaýǵa meje tutty, izgilikke jetýdi maqsat etti, izgilikke jetkendi adamı danalyq dep túsindirdi.
Ál-Farabı adam men qoǵamdy bólip jarmaıdy, qaıta adam baqytqa jetý úshin ózara bir-birimen birigýge muqtaj deı kele «baqyt degenimiz izgilik» degenge saıady. Ǵulamanyń dál osy oılary qaı farmasııada bolmasyn ómirsheńdigin joǵaltpady. Bireýler baqytty mal-múlikten, baılyqtan, keıbiri bılikten izdese ǵulama baqytty ǵylymnan tapqan. Negizinde baqytqa jetýdi ǵulama qaırymdylyqpen únemi baılanystyryp otyrady. Ǵulama qoǵamnyń túrin uly, ortasha, shaǵyn dep úshke bóledi. Uly qoǵamǵa jatatyn bir ıdeıa tóńiregine birikken, bir-birine qol ushyn beretin kópshilik. Dál osy qoǵam Memleket basshysy kún tártibine maqsat etip qoıǵan barshaǵa úndegen ult sapasy myqty qoǵam. Memleket basshysy ult sapasyn jaqsarta otyryp qana Ádiletti Qazaqstanǵa qol jetkizýge bolatynyn elge jetkizýde. Ál-Farabı eńbegindegi ortasha qoǵam bir halyqty ǵana qurasa, shaǵyn qoǵam belgili bir jerde mysaly bir qalada toptasqan qoǵam. Ǵulamanyń Qaıyrymdy qala eńbeginen qala adamdarynyń izgilik meıiriminen adaldyqty tanýǵa bolady. Ǵulamanyń oıshyldyǵyna tań qalatyn bir nárse baqyt jóninde pikirdi adamdardyń ózine qaldyrady, demek oı erkindigin moıyndaıdy, qaıta adamdardyń bári baqytty tereń uǵynýy úshin ustazdyń, tálimgerdiń qajettigin aıtady. Halyq aıtty dep kúnara aıtatyn «Adamǵa eń birinshi bilim emes tárbıe kerek.Tárbıesiz berilgen bilim adamzattyń qas jaýy» degen dana sózder Ábý Nasyr Ál Farabıdiń túıindi oılary ekenin jurttyń bári bile bermeıdi. Ǵulama baqytqa jetýdegi eń qajeti qaıyrymdylyq, al kedergisi zulymdyq deıdi. Buny da ýaqyt dáleldep otyr.Ǵulama qoǵamdy baqytty etý úshin el basqarýshysyna qajet on eki qasıetti ataıdy Qazirgi tańda ol qasıetterdiń kóbisin ádep kodeksinde paıdalanyp júrmiz.
. Ál Farabı ǵylymdy ekige bólinetinin, birinshisi izgilikke jetý, ekinshisi paıdaǵa ıe bolý dese, qazirgi qoǵamda elimizde izgilik jasaı otyryp jańalyq ashyp elge paıdasy tıse, ony el bolyp,jurt bolyp qoldansa, ǵalymnyń eńbegi baǵalanyp paıda tapsa onyń esh aıyby joq. Memleket basshysy el ekonomıkasyn kóterý úshin kreatıvti oılaýshy azamattardy qoldap otyr. Bul ǵulama oılarynyń ǵasyrlar asyp júzege asa bastaýynyń kórinisi.Myqty ustaz bolý adaldyqtyń nyshany.
Ustaz jónindegi oılary da tebirendirmeı qoımaıdy,Ásirese, «Ustazdyq minez-qulyq normasy» jónindegi oılary ómirdiń ózinen alynǵan. Pedagog mártebesi týraly zańnyń qabyldanýy ustazǵa degen qurmet baǵa, bul degenimiz adal eńbekti moıyndaý,ustazǵa degen ádil kózqaras arqyly berilgen baǵa, Ál Farabı izimen adaspaı júrýdiń naqty kórinisi.
Meniń pikirimshe Adal adam uǵymyn ǵylymı turǵydan qarap, shynaıy ómirmen salystyrmaly túrde taldaý kerek. Ál Farabıden keıin meniń túsinigimshe adam fılosofııasyna tereń úńilgen qarasózdiń qaıtalanbas sheberi qazaqtyń uly Abaıy. Abaıdyń barlyq qara sózderi adamgershilikti ustyn tutqan, barlyq jaqsy áreketti adamnan, adamnyń ón boıyndaǵy qundylyqtardan tapqan.
Abaıdyń «Bes nárseden qashyq bol, bes nársege asyq bol» deýi kóp nárseni ańǵartady. Abaı otyz segizinshi qara sózinde adamǵa keri áser etetin nadandyq, erinshektik,zalymdyq deı kelip, oǵan ystyq qaırat, nurly aqyl, jyly júrek qasıetterdi qarsy qoıyp Tolyq adam kelbetin izdeıdi ony osylaısha beıneleıdi.
Memleket basshysy jalpyulttyq qundylyqtar júıesine udaıy toqtalady. Ony saralap jiliktedi de.
«Táýelsizdik,otanshyldyq,birlik pen yntymaq, ádildik pen jaýapkershilik,zań men tártip, eńbekqorlyq pen kásibı biliktilik,jasampazdyq pen jańashyldyq ulttyń jańa sapasyn qalyptastyrýdyń negizgi baǵyt-baǵdary bola alady» dedi Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev.
Atyraýdaǵy Quryltaıda aıtylǵan «Adal-adam, Adal-eńbek, Adal-tabys» uǵymdary Adal adam kelbetin tolyq qamtıdy. Adal adamsyz Ádiletti qoǵamdy qurý múmkin emestigin ǵulamalarymyz dáleldep ketken, qarapaıym halyq ta buny jaqsy túsinedi. «Adam óz ómiriniń qojasy» dep Ál Farabı jazyp ketkendeı Uly qoǵamdy jasaıtyn da adamdar, árıne ol tek adal adamdar. Búgingi Ádiletti Qazaqstannyń qurylysshylary adamdar biz ózimiz, syrttan kelip bizge Ádiletti Qazaqstandy eshkim jasap bermeıdi. Adaldyq ta, adamgershilik te, izgilik te óz boıymyzdan tabylýy tıis, ulttyq biregeıligimiz sonda ǵana nyǵaıady. Memleket basshysy adal azamat bolýǵa umtylys qajettigin jurtshylyqqa jetkizip otyr, qoldaıyq, osy ıdeıa tóńiregine toptasaıyq. Nesi qıyn, árqaısymyz óz salamyzda adal eńbek etsek tabysymyz da adal, aınalamyzǵa baýyrmaldylyq,qaıyrymdylyq tanytsaq, zańnyń ústemdigin moıyndasaq Ádiletti Qazaqstandy qurýdaǵy qosqan úlesimiz sol bolady.
Qaıyrymdylyq demekshi Qazaqstannyń kóptegen óńirlerin sý tasqyny alyp, eldi ábigerge túsirdi. Kómek qolyn sozǵan azamattar qanshama, onymen másele túgelimen sheshilip kete qoımas, degenmen nıet túzýligin aıtsaıshy. Qanda bar qaıyrymdylyq, júrektegi meıirim jylt etip qınalǵanda kórinis berdi.
Adal adam bolý úshin mańdaıyńnan ter tógip,adal eńbek etseń ǵana adal tabysqa jetesiń. Qoǵamdaǵy keleńsiz keıbir jaǵdaılarǵa kózdi jumyp qaraýǵa bolmaıdy,ár sanaly azamat Uly qoǵam bolý úshin ult tárbıesine úles qosýymyz kerek.
Taǵy bir aıta ketetin dúnıe ulttyń bolashaǵy úshin naǵyz adaldyqty qajet máseleniń jańa Konstıtýsııanyń 30-shy babyndaǵy jaǵymdy ózgeris neke jáne otbasy,ana, áke men bala memleket qorǵaýynda bolýy. Nekeniń tek er men áıeldiń memleket tirkegen teń jáne erikti odaǵynyń Konstıtýsııada aıqyndalýy.
Shynyna kelsek, bir jynystylyq bizdiń tarıhymyzda bolmaǵan,dinimizge, dástúrimizge jat, onyń ústine bir jynysty odaqtan bala dúnıege kelmeıdi, demografııalyq ósimge de qaýip.
30 baptyń 3 tarmaǵynda balaǵa qamqorlyq jasaý ata-ananyń etene quqyǵy ári mindeti dese, 4-shi tarmaǵynda kámeletke tolǵan eńbekke qabiletti balalar eńbekke jaramsyz ata-anasyna qamqorlyq jasaýǵa mindetti dep aıqyndalýy, bul ózgeristiń Ata zańǵa enýi qoǵamda ishinara kezdesetin balany tastap ketý, qarttardy Qarttar úıine ótkizý sııaqty soraqylyqtarǵa tyıym salý.
Konstıtýsııanyń jańa jobasyndaǵy osyndaı ózgerister Adamdardyń adal ata-ana, adal bala-adal urpaq bolyp qalyptasýyna, zańnyń ústemdigin moıyndaý arqyly yqpal etedi. Qoǵamdaǵy bar adam bitken adal oılap, adal áreket etse, jalpyǵa birdeı ortaq adaldyq prınsıpteri kúndelikti normaǵa ádetke aınalady.
Adal adamdar quraǵan memlekette ádil sheshimder dúnıege keledi. Konstıtýsııanyń preambýlasyndaǵy taıǵa tańba basqandaı «Ádiletti Qazaqstan» ıdeıasy adamdardyń oı tazalyǵy men adal eńbek, adal tabys tapqan naǵyz Adal azamat-Adal adam arqasynda ǵana júzege asady.Qalaı desek te Adal azamat ıdeıasy bizdi Ál Farabı muralaryna úńilýge alyp keldi.
Otyrarlyq oıshyldyń ósıet sózderi ǵylymı ǵana emes, adamı danalyq. Adal adam Adal azamat bolyp adal eńbek etý, adal tabys tabý tek ózimizdiń erik-jigerimizge, otanshyldyǵymyzǵa, taza, kirshiksiz peıilimizge baılanysty.
Adal azamat bolýǵa Jańa Ata zańymyzdyń ózi quqyqtyq múmkindik berýde. Zańnyń ústemdigin moıyndaý, ar-ujdandy boıtumar etip taǵyp, Ádiletti Qazaqstannyń kirpishin túzý qalaý ár azamattyń mindeti.
Otan aldyndaǵy azamattyq paryz ben adamı jaýapkershilik degen mine osy.
Qalyıma Jantóreeva, «AMANAT» partııasy Túrkistan oblystyq fılıaly atqarýshy hatshysynyń orynbasary, Túrkistan oblystyq máslıhatynyń depýtaty.
