Tegeranda ne boldy: Bılik tiregi qalaı teńseldi?
Memlekettik BAQ málimetinshe, elde ýaqytsha basqarý keńesi qurylady. О́tpeli kezeńde eldi prezıdent Mahmýd Pezeshkıan, sot bıliginiń basshysy jáne Saqshylar keńesiniń fakıhteriniń biri basqarady. Soqqylar nátıjesinde Tegeranda Qorǵanys keńesiniń hatshysy admıral Alı Shamhanı jáne IRSK qolbasshysy general-maıor Mohammad Pakpýr qaza tapty. Izraıl armııasy eldiń batysy men ortalyǵyndaǵy 30-dan astam nysanǵa – zymyran keshenderine, áýe shabýylyna qarsy qorǵanys (ÁShQQ) júıelerine jáne áskerı ınfraqurylymǵa soqqy bergenin málimdedi. Soqqy astynda Tegeran, Qum, Isfahan, Keredj, Kermanshah, sondaı-aq AES ornalasqan Býsher qalalary qaldy.
«Tegeran endi burynǵydaı bolmaıdy»: Izraıl men AQSh Iranǵa soqqy jasady
The Guardian basylymynyń jazýynsha, Izraıl men AQSh bıliginiń basty maqsaty – Irannan keletin qaýipterdiń, atap aıtqanda, zymyrandyq baǵdarlama men ıadrolyq qarý jasaý múmkindikteriniń aldyn alý. Izraıl bul soqqyny «aldyn alý shabýyl» dep atasa, AQSh óz áskerıleriniń qatysýyn resmı túrde rastap, flotty, avıasııany jáne «Tomahawk» zymyrandaryn iske qosty.
Iran bul shabýylǵa dereý jaýap qaıtardy. Tegeran AQSh pen Izraıldiń áskerı pozısııalaryna, sonyń ishinde Parsy shyǵanaǵy elderindegi áskerı bazalarǵa ballıstıkalyq zymyrandar men drondar legin ushyrdy. Ormuz buǵazynda munaı tankerine shabýyl jasaldy. Bul qarymta naýqan aımaqta úlken dúrbeleń týǵyzdy: birneshe eldiń áýe keńistigi jabylyp, áýe qorǵanysy júıeleri iske qosyldy. Halyqaralyq áýe kompanııalary Taıaý Shyǵys ústimen ushýdy toqtatty.
Irannyń aspany nege qorǵansyz: Áskerı tehnıkanyń syry nede?
Halyqaralyq jýrnalıst, áskerı sarapshy Negmatýllo Mersaıdovtyń paıymdaýynsha, másele tek tehnıkada emes, júıeli qatelikte jatyr:
«Iran nege amerıkalyq jáne ızraıldik ushaqtardy atyp túsire almaıdy? Bul suraq búginde kóbin mazalaıdy. Birinshiden, Irannyń áýe shabýylyna qarsy qorǵanysy (ÁShQ) eski amerıkalyq jáne reseılik keshenderdi, olardyń jańartylǵan nusqalaryn, sondaı-aq óz ázirlemelerin biriktiredi. Eń zamanaýı qondyrǵy – Reseı óndirisindegi S-300. AQSh pen Izraıl ózderiniń zymyrandyq soqqylarymen olardy isten shyǵarýy ábden múmkin.
Ekinshiden, Iran Áskerı-áýe kúshteri negizinen amerıkalyq F-14, keńestik MıG-29 ıstrebıtelderinen, Sý-25 shabýyldaýshy ushaqtarynan, qytaılyq F-7M ıstrebıtelderinen, sondaı-aq ózderi shyǵarǵan birneshe «Kaher 313» ıstrebıtelderinen turady. Arsenalda eskirgen fransýzdyq «Mırajdar» men qytaılyq ushaqtar da bar. 2025 jyly ırandyq ÁÁK Reseıden 4++ býynyndaǵy Sý-35 ıstrebıtelderin aldy, biraq olardyń qoldanylýy týraly eshteńe belgili emes. Múmkin, qolbasshylyq jaý ushaqtarynyń armadasyna qarsy sanaýly zamanaýı tehnıkasyn shyǵarýdy ázirge orynsyz kórip, kútpegen soqqylar úshin saqtap otyrǵan bolar», deıdi Negmatýllo Mırsaıdov.
Áskerı teńsizdik tek tehnıkada emes, strategııalyq qorshaýda da baıqalady. Irandy aınala qorshaǵan áskerı bazalardyń qýaty men aqparattyq maıdandaǵy belgisizdik jaǵdaıdy odan saıyn ýshyqtyryp tur. Sarapshy osy soqqy berýshi kúshterdiń aýqymyn bylaısha baǵamdaıdy:
«AQSh pen Izraıl Iranǵa shabýyl jasaý úshin Úndi muhıtynan Jerorta teńizine deıin qýatty «judyryq» jınady. AQSh avıasııasy tek avıanosesterden ǵana emes, Iordanııa, Kýveıt, Saýd Arabııasy, Qatar, Bahreın, BAÁ aýmaǵyndaǵy bazalardan da usha alady. Bul birikken toptastyrýda 500-den astam ushaq bar, onyń 100-ge jýyǵy besinshi býyn ushaqtary. Olar ÁShQ-nyń joıý aımaǵyna kirmeı-aq, alystan zymyran atýǵa qaýqarly.
Áleýmettik jelilerde Irannyń MıG-29 ıstrebıteli ızraıldik F-15-ti atyp túsirdi degen habar tarady, biraq bul resmı rastalǵan joq. Tipti ras bolsa da, bul soǵystyń baǵytyn ózgerte almaıdy. Negizgi túıtkil basqada: Iran ondaǵan jyldar boıy tek shabýyldaýshy zymyrandar men dron jasaýdy oılap, óz áýe keńistigin qorǵaýǵa nege kóńil bólmegen? Izraıldiń áýe kúshteri álemdegi eń myqtynyń biri ekenin bile tura, bul salǵyrttyqtyń sebebi túsiniksiz», deıdi sarapshy.
Geografııalyq «tereze» jáne Ortalyq Azııanyń múddesi
Soǵystyń taktıkalyq qyrynan bólek, Irannyń ishki saıası ahýaly men onyń Ortalyq Azııa úshin mańyzy múlde basqa deńgeıge shyqty. Ásirese, bıliktegi tranzıt pen geografııalyq múmkindikter bizdiń óńir úshin strategııalyq betburys bolýy múmkin. Ekonomıst Almas Chýkın Irandy bizdiń «teńizge ashylatyn terezemiz» retinde qarastyrýdy usynady:
«Iran úlken ózgerister tabaldyryǵynda tur. Joǵarǵy kósem aıatolla Hameneıdiń qazasyna baılanysty 40 kúndik aza tutý jarııalandy. Men toqsanynshy jyldardan beri aıtyp kelemin: Ortalyq Azııa úshin geografııalyq turǵydan eń mańyzdy el – Iran. Bizdiń aımaqta teńizge shyǵar jolymyz joq dep shaǵymdanǵandy jaqsy kóredi. Al Iran – bizdiń Batystan muhıtqa ashylatyn terezemiz.
Túrikmenstan shekarasynan Parsy shyǵanaǵyna deıin nebári 1200-1500 shaqyrym. Bul – Astana men Almatynyń arasyndaı ǵana qashyqtyq. Osy joldy júrip ótseńiz, álemdik porttarǵa jetesiz. Munaıdy Reseı arqyly Novorossııskige tasyp azaptanǵannan góri, osy jol áldeqaıda tıimdi. Eger Iranda Batysqa jaý emes, pragmatıkalyq rejım ornasa, sanksııalar alynady. Bul 80 mıllıon halqy bar, bilimdi ári baı kórshiniń paıda bolýy bizdiń ekonomıkalyq shekaramyzdy keńeıtedi. Bul Ortalyq Azııa úshin múldem basqa múmkindikter men ınvestısııalardyń kelýi degen sóz», deıdi Almas Chýkın.
Prezıdent Taıaý Shyǵystaǵy jaǵdaıǵa baılanysty elimizdegi qaýipsizdik sharalaryn kúsheıtýdi tapsyrdy
Alaıda, bul ekonomıkalyq múmkindikterdiń artynda qazirgi soǵys óneriniń surqaı shyndyǵy tur. Búgingi qaqtyǵystardyń logıkasy túbegeıli ózgergen. Burynǵydaı «korolder paktisi» joq, endi soǵys júıeniń eń názik tusy – basshylyqty joıýdan bastalady. Almas Chýkın bul «jańa saıası ekonomııanyń» qalaı jumys isteıtinin sońǵy oqıǵalar mysalynda tarqatady:
«Men bul jaǵdaıǵa tek ekonomıst retinde – nátıje men táýekel turǵysynan qaraımyn. Biz áskerı is-qımyldardyń múldem jańa deńgeıin kórip otyrmyz. Iranǵa soqqy tańǵy 8:10-da jasaldy. Izraıl barlaýy Aıatollanyń barlyq basshylardy jınap, keńes ótkizetinin bilip qoıǵan. Nátıjesinde Hameneı, Qorǵanys mınıstri jáne basqa da top-menedjerler qaza tapty.
Bul soǵys logıkasyn ózgertedi. Buryn «sýveren sýverenge tıispeıdi» degen negizsiz dástúr bolatyn. Stalın men Gıtler bir-biriniń rezıdensııasyn bombalamaǵan. Qazir bul pakt buzyldy. Soǵys endi basshylyqty alǵashqy mınýtta joıýdan bastalady. Avtorıtarlyq júıeler qurylymdyq jaǵynan óte názik keledi. Onda bárin biletin ekinshi adam bolmaıdy. Eger osy «ózekti» sýyryp alsańyz – búkil júıe shashylyp qalady», deıdi ol.
Biz Venesýelada tańqalarlyq jaǵdaıdy kórdik: prezıdentti jaı ǵana tikushaqpen alyp ketip, basqa elde sotqa apardy. Qazir sanksııalar alynyp, dollar kelip jatyr, bárine tıimdi. Solaı isteýge bolatyny dáleldendi. Qazirgi álemde jer basyp alýdyń mańyzy joq. Tehnologııaly eldi qıratý – tek shyǵyn ákeledi. Soǵys maqsattary da ózgerdi. Buryn «rejımdi aýystyryp», óz adamyńdy qoıý sán bolǵan. Biraq jasandy lıder eldi tyǵyryqqa tireıdi. Qazirgi pragmatızm: eger bireý kedergi keltirse – sol lıderdi núkteli túrde alyp tastap, júıeniń ózine bolashaǵyn sheshýge múmkindik berý. Bul – álemdik saıası ekonomııanyń múldem jańa burylysy. Qyzyqty ýaqyttar týyp keledi», deıdi sarashy Almas Chýkın.
Iran aıatolla Hameneıdiń qazasyn rastady: elde 40 kúndik aza tutý jarııalandy
Sarapshylardyń pikirinen uǵatynymyz: soǵys taktıkasy «korolderdi» nysanaǵa alýǵa kóshti, al geografııalyq turǵydan Iran biz úshin jabyq esik emes, álemdik muhıtqa ashylatyn basty qaqpaǵa aınalýy tıis. Endigi másele – Tegerandaǵy jańa bıliktiń kimniń qolyna ótetininde jáne olardyń pragmatızmge qanshalyqty daıyn ekendiginde. Biz úshin Iran – sanksııadan arylǵan, ashyq jáne turaqty seriktes retinde kerek. О́ıtkeni bul – Ortalyq Azııanyń ekonomıkalyq tynysyn ashatyn jalǵyz jol.
Reuters agenttiginiń habarlaýynsha, dúısenbi kúni Izraıl Tegeranǵa jańa áýe soqqylaryn berip, áskerı kampanııanyń aıasyn keńeıtti. Bul joly nysanaǵa Iran qoldaıtyn Lıvandaǵy «Hezbolla» sodyrlary da ilikti.
-
Operasııanyń jalǵasýy: Aq úıdiń joǵary laýazymdy ókili Reuters-ke bergen suhbatynda: «Prezıdent Tramp Irannyń jańa áleýetti lıderlerimen kelissóz júrgizýi múmkin, biraq ázirge «Epıkalyq qahar» (Epic Fury) operasııasy toqtaýsyz jalǵasa beredi», dep málimdegen.
-
Alı Larıdjanıdiń jaýaby: Larıdjanı H (burynǵy Twitter) jelisinde Tramppen kelissóz júrgizilmeıtinin kesip aıtty. Ol AQSh prezıdentiniń ambısııalaryn «qııal-ǵajaıyp» dep atady.
-
AQSh-tyń alǵashqy shyǵyndary: Reuters derekkózderi Kýveıttegi bazada úsh amerıkalyq sarbazdyń qaza tapqanyn rastady. Tramp bul qurbandyqtarǵa qaramastan, operasııanyń barlyq maqsat oryndalǵansha jalǵasatynyn aıtty.
-
Energetıkalyq jáne avıasııalyq haos: Reuters munaı treıderlerine silteme jasaı otyryp, Ormuz buǵazynyń jabylýyna baılanysty munaı baǵasynyń 100 dollarǵa deıin kóterilýi múmkin ekenin habarlaıdy. Dýbaı sııaqty álemdik avıasııalyq habtardyń jabylýy sala tarıhyndaǵy eń úlken irkilisterdiń birine aınaldy.
Reuters sarapshylarynyń pikirinshe, 86 jastaǵy Hameneıdiń ólimi Iran úshin aýyr soqqy bolǵanymen, bul dinı basqarý júıesiniń birjola qulaýyn bildirmeıdi. Degenmen, Tramp ırandyqtardy úkimetke qarsy kóterilýge shaqyryp, áskerı kampanııanyń kem degende tórt aptaǵa sozylýy múmkin ekenin málimdep otyr.
