Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 1-babynda: «Qazaqstan Respýblıkasynyń eń qymbat qazynasy – adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary» dep kórsetilgen, ıaǵnı barlyq qazaqstandyq azamattar memlekettiń kepildik beretin barlyq quqyqtaryna ıe bolyp tabylady. Buryn Keńes Odaǵy quramyndaǵy Qazaqstan keńestik sosıalıstik respýblıkasynyń Qylmystyq kodeksinde eń aldymen memleketke qarsy jasalǵan qylmystarǵa basymdyq berilip, onyń 1-taraýy «Memlekettik qylmystar» dep atalatyn. Qazir táýelsiz Qazaqstan Respýblıkasynyń jańa Qylmystyq kodeksinde adam quqyǵy aldyńǵy orynǵa qoıylǵan. Ol «Jeke adamǵa qarsy qylmystyq quqyq buzýshylyqtar» dep atalyp, qujattaǵy erekshe bólimniń 1-taraýyna ornalastyryldy. Iаǵnı, elimizdiń eń asyl qazynasy – adam jáne adamnyń ómiri, onyń quqyqtary men bostandyqtary memlekettiń erekshe qorǵaýynda tur degen sóz.
Ata Zańymyz – Qazaqstannyń ashyq, demokratııalyq, azamattyq qoǵam men quqyqtyq memleket bolyp qalyptasý, damý jolyndaǵy eń joǵary zańdyq kúshi bar negizgi zań. Memlekettik bılik tarmaqtarynyń tepe-teńdigi, saıası partııalardyń plıýralızmi, qoǵamdyq uıymdardyń óz múddelerin erkin bildire alýy, ashyq saılaý, tolerantty azamattyq qoǵam, ombýdsmen ınstıtýtynyń bolýy – quqyqtyq memlekettiń negizgi nyshandary. Alýan túrli jobalardy júzege asyratyn 18 myńnan astam úkimettik emes uıymdar jumys isteıdi.
Qazaqstan Konstıtýsııasy álemdegi eń úzdik quqyqtyq tájirıbelerge, gýmanıstik ıdeıalarǵa negizdelip, joǵary zańdylyqty saqtaı otyryp jasalǵandyqtan, ony oqyǵan saıyn árbir árpinen zańnyń ústemdigi men demokratııalyq qaǵıdattar ańǵarylyp turady. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Qazaqstan halqyna joldaǵan árbir Joldaýy, baıandamalary adamdardyń quqyqtary men zańdy múddelerin qorǵaý, quqyqtyq tártip pen zańdylyqty kúsheıtý is-sharalarymen negizdelgen. 2012 jyly jeltoqsan aıynda Elbasynyń «Qazaqstan-2050» Strategııasy: qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda: «Biz quqyqtyq nıgılızmdi jeńip, qoǵamdy tártipti qorǵaý isine tartýymyz kerek. Memleket pen qoǵam jemqorlyqqa qarsy kúresetin bir kúsh bolýǵa tıis. Búginde, ınternet pen joǵary tehnologııalar ǵasyrynda, aqparattar tasqyndaǵan zamanda, «súzgi» adamnyń ishinde bolý kerek. Klassıkany oqyńyzdar, fılmderdi kórińizder», dep jazǵan bolatyn. Atalǵan qujattarda qylmystyq saıasattyń barlyq baǵyttarynyń demokratııalandyrylyp, tıisinshe ondaǵy aqparattardyń ashyqtyǵy men tunyqtyǵyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵandyǵyn anyq kórýge bolady. О́ıtkeni, zańdylyq pen quqyqtyq tártipti qamtamasyz etýdegi, quqyqtyq mádenıetti, kózqarastardy, qundylyqtardy, quqyqtyq sanany, tárbıeni qalyptastyrý Konstıtýsııadan bastaý alady. Qostanaı memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynda «quqyq jáne ekonomıka» mamandyǵy stýdentteriniń belsene qatysýymen jyl saıyn «Konstıtýsııa – ár úıge» ashyq dáristeri ótedi. Búgingi jastar ózderine barlyq quqyq pen bostandyqty berip otyrǵan Ata Zańdy bilýi tıis. Sabaqtan tys ashyq dáristerdiń kózdegen maqsaty da sol. Bıyl merekeli jyly stýdentter «Ata Zańym – aıbynym!» atty dóńgelek ústel nusqasynda pikir almasý májilisin ótkizdi. Konstıtýsııamyzdyń 20-jyldyǵyna arnalǵan kitaptar kórmesi uıymdastyryldy. Búgingi tańda Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda 127 joǵary oqý orny bolsa, onyń 72-si jekemenshik. Barlyq joǵary oqý oryndary Bolonıa úrdisine enýimizge baılanysty kredıttik oqytý júıesine negizdelgen. Bul ortaq júıe bilim men ǵylym salasynyń ıntegrasııalanýyna jaǵymdy jaǵdaı týǵyzyp, dıplomdardyń Eýropa elderinde tanylýyna múmkindik týǵyzady, akademııalyq utqyrlyq baǵdarlamasymen oqytýshy professorlar quramynyń, stýdentterdiń ózara tájirıbe almasýyna óte tıimdi. Uly Abaı óziniń 18-shi qara sózinde «Teginde adam balasy, adam balasynan aqyl, ǵylym, ar, minez degen nárselermen ozbaq» dep baılam jasaǵan. Bilim men ǵylym bolashaqqa salynǵan úlken kapıtal. Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 30-babynda: «Azamattardyń memlekettik oqý oryndarynda tegin orta bilim alýyna kepildik beriledi. Orta bilim alý mindetti. Azamattyń memlekettik joǵary oqý ornynda konkýrstyq negizde tegin joǵary bilim alýǵa quqyǵy bar. Memleket bilim berýdiń jalpyǵa mindetti standarttaryn belgileıdi. Kez kelgen oqý ornynyń qyzmeti osy standarttarǵa saı kelýi kerek», delingen. Bilim alý quqyǵy qazirgi zamanǵy qoǵamnyń asa mańyzdy ıgilikteriniń biregeıi bolyp tabylady. Bilim sapasy árbir qazaqstandyq azamattyń rýhanı-adamgershilik, ıntellektýaldyq, mádenı jáne dene damýynyń, kásibı biliktiliginiń deńgeıin qalyptastyrý úshin qajetti jaǵdaılar týdyrýy tıis. Joǵary oqý oryndaryna konkýrstyq negizde túsý úshin Ulttyq biryńǵaı testileýge qatysý arqyly árbir azamat óziniń bilim deńgeıine sáıkes teń quqyqta óziniń súıikti mamandyǵynyń ıesi atana alady. Bilim sapasyn tekserý maqsatynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Bilim jáne ǵylym mınıstrligi quramynda Bilim jáne ǵylym salasyndaǵy baqylaý komıteti joǵary oqý oryndaryn memlekettik attestattaýdan ótkizý júrgizedi jáne lısenzııalyq zańdarǵa qoıylatyn talaptardyń saqtalýyn tekseredi. Qazaqstan Respýblıkasynyń «Bilim týraly» Zańynyń 59-babynyń 4 tarmaǵyna sáıkes, joǵary oqý orny táýelsiz (memlekettik emes) akkredıtasııalyq organdardan ınstıtýsıonaldyq jáne mamandandyrylǵan akkredıtasııadan ótken jaǵdaıda 5 jyldan aspaıtyn merziminde memlekettik attestasııadan bosatylady. 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy bilimdi damytý memlekettik baǵdarlamasynyń talaptaryna sáıkes 2015 jyldan bastap memlekettik attestasııa ulttyq ınstıtýsıonaldyq akkredıtasııamen almastyrylyp, memlekettik baqylaý tek lısenzııalyq tekserýlermen ǵana shektelýi tıis bolatyn. Alaıda Qazaqstan Respýblıkasynyń Bilim jáne ǵylym mınıstri A.Sárinjipov Parlament Májilisi depýtattarynyń aldynda memlekettik attestattaý júıesin 2017 jylǵa deıingi merzimge keıinge qaldyrýdy usyndy. Bul másele óziniń oryndy sheshimin tabatynyna bizdiń senimimiz mol. Osylaısha Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy tolyqqandy memlekettigimiz ben órkenıetti quqyqtyq qoǵam qurýymyzdy árqashan negizdep otyrady.
Muhtar TО́LEGEN, Qostanaı memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń prorektory, zań ǵylymdarynyń kandıdaty.
QOSTANAI.
