Sýret JI kómegimen jasaldy
Qazir halyqaralyq qatynastar júıesinde sońǵy jyldary geosaıası jáne geoekonomıkalyq teketires kúsheıip otyr. Sanksııalyq shekteýlerdiń artýy, áskerı-saıası qaqtyǵystardyń jıileýi álemdik qaýipsizdik júıesine eleýli áser etýde. Osyndaı jaǵdaıda túrli taraptar adamdardy qarýly qaqtyǵystarǵa tartý úshin jaldaý, aldaý, úgitteý sııaqty tásilderdi belsendi qoldana bastaǵan.
О́kinishke qaraı, mundaı yqpalǵa túsken otandastardyń sany da artyp barady. Qylmystyq kodekstiń 172-babyna sáıkes, sheteldik qarýly qaqtyǵystarǵa qatysý deregimen tirkelgen qylmystyq ister sany jyl saıyn ósip otyr. Máselen, 2023 jyly 23 is tirkelse, 2024 jyly 36 is bolǵan. Al 2025 jyly bul kórsetkish 141 iske jetken. Sol jyly tirkelgen ister boıynsha 26 azamat sottalǵan.
Bul derekter álemdegi qarýly qaqtyǵystardyń ýshyǵýy adamdardy soǵys aımaqtaryna tartý áreketteriniń de kúsheıgenin ańǵartady.
Depýtat halyqaralyq tájirıbege de nazar aýdarǵan. Keıbir memleketter óz azamattarynyń sheteldiń resmı qarýly kúshteri quramynda urys qımylyna qatysýyn avtomatty túrde qylmys dep qarastyrmaıdy. Negizinen jaýapkershilik terrorıstik uıymdarǵa qosylǵandarǵa, áskerı qylmys jasaǵandarǵa nemese óz memleketiniń ulttyq múddesine qarsy áreket etkenderge júkteledi.
Janarbek Amantaıulynyń aıtýynsha, qarýly qaqtyǵys aımaǵyna eshkim sebepsiz barmaıdy. Biri áleýmettik qıyndyqtyń saldarynan, biri aldaný nemese adasý arqyly, endi biri májbúrli jaǵdaıda barýy múmkin. Kóp jaǵdaıda azamattar shetelge tabysty jumys tabamyz degen úmitpen baryp, qaqtyǵys aımaqtaryna tap bolatynyn aıtyp jatady. Qaýipti jaǵdaıǵa túskenin túsingen kezde keri sheginer jol qalmaı, jat eldegi soǵystyń qatysýshysyna aınalady. Al olardyń artynda ata-anasy, otbasy men jaqyndary qalady.
Sonymen qatar depýtat qazirgi zańnamada elge oralýǵa nıet bildirgen azamattarǵa qatysty sanksııalar tym qatań ekenin atap ótti. Onyń pikirinshe, óz isine ókinip, Otanǵa qaıtqan adamnyń uzaq merzimge bas bostandyǵynan aıyrylýy onyń qoǵamǵa qaıta beıimdelýine kedergi keltirýi múmkin.
Saýalda sottalǵandardyń arasynda basqa eldiń azamattyǵyn alǵan adamdar da kezdesetini aıtylǵan.
«Mysaly, jýyrda 6 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrylǵan Evgenıı Lıýft Reseı azamattyǵyn alǵan degen áńgime bar», delingen depýtattyq saýalda.
Osyǵan baılanysty depýtat halyqaralyq tájirıbeni jáne ulttyq qaýipsizdik múddelerin eskere otyryp, qylmystyq saıasatty izgilendirý máselesin qarastyrýdy usyndy. Onyń aıtýynsha, terrorıstik uıymdarǵa qatyspaǵan jáne áskerı qylmys jasamaǵan azamattarǵa qatysty quqyqtyq baǵalaýdyń saralanǵan tetigin engizý qajet.
Depýtattyq saýalda birneshe usynys aıtyldy.
Birinshiden, álem elderiniń quqyqtyq tájirıbesin jan-jaqty zerdelep, Qylmystyq kodekstiń 170-172 baptaryn jetildirý jáne saralaý bóligin naqtylaý boıynsha zańnamalyq ózgerister paketin ázirlep, Parlament qaraýyna engizý usynyldy.
Ekinshiden, terrorıstik uıymdarǵa qatyspaǵan, áskerı qylmys jasamaǵan jáne óz erkimen elge oralǵan azamattarǵa qatysty quqyqtyq baǵalaýdyń saralanǵan tetigin engizý qajet ekeni aıtyldy. Atap aıtqanda, olardyń qoǵamǵa qaýiptilik deńgeıin eskere otyryp, shartty jaza, bas bostandyǵyn shekteý, probasııalyq baqylaý nemese basqa da balamaly jazalardy qoldaný múmkindigin zańnamalyq turǵydan bekitý usynylǵan.
Úshinshiden, sheteldik qarýly qaqtyǵystarǵa qatysyp, keıin elge oralǵan azamattardy quqyqtyq, psıhologııalyq jáne áleýmettik turǵydan ońaltýǵa baǵyttalǵan keshendi memlekettik baǵdarlama ázirleý qajet ekeni atap ótildi.
Depýtattyń pikirinshe, bilmestikpen bir súringen azamattardy tym qatań jazaǵa tartý máselesi jan-jaqty oılastyrylyp, quqyqtyq ári gýmanıstik turǵydan baǵalanýǵa tıis.
