Ádilettilik tujyrymdamasy

Osy logıkadan Konstıtýsııanyń búkil arhıtektýrasy týyndaıdy. Jańa modeldiń ózeginde adamǵa baǵdarlanǵan tásil tur. Memlekettiń eń joǵary qun­dylyqtary retinde adam, onyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary tike­leı atalady. Bul – saıası uran emes, búkil quqyqtyq júıeniń baǵytyn aıqyn­daıtyn zańdy qaǵıda. Zańdar, mem­le­ket­tik organdardyń sheshimderi jáne saıası ınstıtýttardyń qyzmeti jeke tulǵanyń múddesimen jáne adam qadir-qasıetin qorǵaýmen úndesýge tıis.

Alaıda adam qundylyǵyn moıyndaý naqty qorǵaý tetikterimen qamta­ma­syz etilgende ǵana mánge ıe bolady. Sondyqtan jańa Konstıtýsııa tek qaǵı­dat­tardy emes, naqty quraldardy da belgileıdi. Sot arqyly qorǵaný quqyǵy kúsheıtilip, memlekettik organdardyń zańsyz áreketterinen keltirilgen zııandy óteý mindeti memleketke tolyqtaı júktelip jatyr. Azamat úshin bul túsinikti jaıt: eger onyń quqyqtary bu­zylsa, olardy qalpyna keltirýdiń zańdy joldary bar. Quqyqtyq memleket dál osy jerden – adamnyń óz quqyǵyn qorǵaı alý múmkindiginen bas­ta­lady.

Kelesi logıkalyq qadam – ereje­ler­diń boljamdylyǵy. Quqyqtar qansha myqty bolǵanymen, eger zań turaqsyz bolsa, olardyń máni álsireıdi. Sondyqtan azamattardyń jaǵdaıyn nasharlatatyn zańdardyń keri kúshine ty­ıym salý erekshe mańyzǵa ıe. Erejeler ótkenge qaraı ózgermeýge tıis. Bul – qoǵam men memleket arasyndaǵy senimniń irgetasy. Adam memleket túsinikti ári turaqty normalarmen áreket etetinine senimdi bolýy kerek. Mundaı senimsiz ekonomıkalyq damý da, ınvestısııa da, uzaqmerzimdi strategııalyq josparlaý da múmkin emes.

Quqyqtar qorǵalyp, erejeler tu­raqty bolǵan kezde azamattardyń el bas­qarýǵa qalaı qatysatyny týraly suraq týyndaıdy. Buǵan demokratııalyq ınstıtýttardy damytý jaýap beredi. Jańa Konstıtýsııa demokratııanyń beı­berekettik te, anarhııa da emes ekenin aı­­qyndaıdy. Bul júıe – qoǵam óz erkin quqyqtyq nysanda bildiretin rá­simder men kepildikter júıesi. Halyq bıliktiń qaınar kózi ǵana emes, sonymen qatar egemendiktiń ıesi retinde bekitiledi. Memlekettik organdar azamat­tar­dyń ókilettik berýi negizinde jáne Konstıtýsııamen belgilengen qatań shekterde áreket etedi.

Bul júıede jalpyhalyqtyq referendým erekshe oryn alady. Memleket basshysy jalpy alǵanda halyq pen el úshin aıryqsha mańyzy bar túıindi máse­leler referendým arqyly she­shilý­ge tıis ekenin birneshe ret atap ótken edi. Referendým azamattardyń tikeleı erik bildirýin kórsetedi jáne olardyń ómirlik mańyzdy sheshimderdi qabyldaýǵa qatysýyn qamtamasyz etedi. Osy ustanymnyń qısyndy jalǵasy – endi Konstıtýsııaǵa engiziletin kez kelgen ózgerister tek referendým arqyly júzege asyrylýǵa tıis degen bastama. Bul usynys Konstıtýsııa jobasynyń 92-babyn­da kórinis tapty.

Osylaısha, jalpyhalyqtyq referendým tikeleı demokratııanyń ne­giz­gi quralyna aınalady. Onyń rá­simi sheshimderdiń ornyqtylyǵy men keń qoldaýyna baǵyttalǵan. Kons­tıtýsııalyq ózgerister saılaý quqyǵyna ıe azamattardyń naqty kópshiliginiń ke­lisimin talap etedi. Quqyqtyq qury­lym­nyń negizderin qorǵaıtyn qo­symsha konstıtýsııalyq baqylaý jumys isteıdi. Bul qarapaıym shyndyqty bildiredi: demokratııa emosııa arqyly emes, naqty erejeler arqyly jumys isteıdi.

Negizgi túıin aıqyn: demokratııalyq júıeniń turaqtylyǵy quqyqtyq tártip­tiń sapasymen aıqyndalady. Demokra­tııa­nyń negizi – Konstıtýsııa, ol quqyqtar men bostandyqtardy júzege asyrýdyń aıqyn ári ádil qaǵıdalaryn belgileıdi. Bul qaǵıdalar múddelerdiń úılesimdiligi men barshaǵa ortaq teńdikti qamtamasyz etip, árbir adamnyń quqyqtaryn ózge tulǵalardyń quqyqtary men qoǵamdyq múddelerdi qurmetteı otyryp iske asyrýǵa múmkindik beredi. Dál osyndaı quqyqtyq negiz qoǵam men memlekettiń ortaq múddelerine súıene otyryp, de­mo­kratııanyń turaqtylyǵy men saıası baǵyt­tyń kelisimdiligin qamtamasyz etedi.

Osy tusta jaýapkershilik máselesi týyndaıdy. Eger quqyqtar qorǵalyp, ınstıtýttar jumys istep, erejeler túsi­nikti bolsa, azamattyń ózi qandaı ról atqarady? Buǵan jaýap – jasampaz patrıotızm ıdeıasy. Jańa Konstıtýsııa jobasy jaýapty patrıotızmdi ilge­riletýdi memleket qyzmetiniń qaǵı­daty retinde bekitedi. Bul – azamattyq kemeldik týraly uǵym. Naǵyz patrıot – zańdy, ózge azamattardyń quqyqtaryn qurmetteıtin jáne el bolashaǵynyń damýyna jaýap­ker­shilikpen qaraıtyn adam.

Jasampaz patrıotızm quqyqtar men mindetterdi biriktiredi. Jaýap­ker­shiliksiz quqyqtar múddeler qaqtyǵysyna jáne quqyq­tyq nıgılızmge ákeledi. Quqyq­syz jaýapkershilik qysymǵa aınalady. Jańa Konstıtýsııa jobasy azamatty memlekettiń seriktesi retinde qarastyratyn teńgerimdi usynady. Ol – syrttaı baqylaýshy emes, quqyqtyq tártiptiń tolyqqandy qatysýshysy. Dál osyndaı model qoǵamdyq senimge súıenetin ornyqty demokratııany qalyptastyrady.

Senim – abstraktti uǵym emes, bul damýdyń basty resýrsy. Azamat óz qu­qyqtarynyń qorǵalatynyna senimdi bol­ǵan jerde ol qoǵamdyq ómirge qaty­sýǵa, bolashaqqa ınvestısııa salýǵa jáne uzaqmerzimdi jospar qurýǵa da­ıyn bolady. Quqyqtyq memleket – adam óz quqyq­tarynyń qorǵalǵanyn jáne ere­je­­­lerdiń barshaǵa birdeı ekenin túsi­ne­tin senimdilik keńistigi.

Sondyqtan jańa Negizgi zań arqyly Ádiletti Qazaqstan tujyrymdamasy naqty mazmunǵa ıe bolady. Ádilettilik – zań aldyndaǵy teńdik, sot tóreligine qol­jetimdilik jáne adam qadir-qasıe­tin qurmetteý. Memleket bilim men ǵylymdy, adam kapıtalyn damytýdy stra­tegııalyq baǵyt retinde moıyndaıdy. Bul – tulǵany damytý arqyly el bolashaǵyna salynǵan ınvestısııa.

Jańa Konstıtýsııa jobasy memle­ket­tiń quqyq qorǵaý áleýetin kúsheı­tedi. Jeke tulǵanyń qol suǵylmaý­shylyǵy kepil­dendiriledi, prosessýaldyq kepil­dikter nyǵaıtylady, derbes derek­ter­di qorǵaý tetikteri keńeıtiledi. Zań kómegine quqyq ádiletke qol jet­kizý­diń ámbebap quraly retinde qa­rastyrylady. Sıfrlyq dáýir jaǵ­­daıynda mundaı kepildikterdiń mańy­zy erekshe.

Osylaısha, jańa Konstıtýsııa jobasy quqyqqa qurmet mádenıeti qalyp­tasatyn tıisti jaǵdaılardy jasaıdy. Adam erejeler keńistiginde ómir súrýdi, erkindik shegin jáne qoǵamdyq dıalog qundylyǵyn túsinýdi úırenedi. Kemel qoǵam qorqynyshqa emes, quqyqtyq mádenıetke negizdeledi.

Kúshti memleket quqyqtyq tártiptiń sapasymen aıqyndalady. Zań adam múd­desine qyzmet etken jerde senim paıda bolady. Senim bar jerde ekonomıkalyq ósim, áleýmettik turaqtylyq jáne ınnovasııalar múmkindigi týady. Jasampaz patrıotızm – memlekettilikti damytýǵa qatysý, jaýapkershilik pen quqyqqa qurmet arqyly kúndelikti ómir tájirı­besine aınalady.

Jańa Konstıtýsııa jobasy kemel qoǵamnyń modelin usynady: memleket adam úshin, demokratııa ınstıtýttar arqyly, erkindik zań arqyly, al patrıotızm jaýapkershilik arqyly júzege asady. Bul – azamat pen memleket ádiletti, jasampaz ári progressıvti Qazaqstandy birlese quratyn búgin men bolashaqtyń stra­tegııalyq kórinisi. Basqasha aıt­qanda, bul – erkindik quqyqqa súıenetin, al damý jaýapkershilik pen azamat­tar­dyń belsendi qatysýyna negizdeletin Qazaq­stan. Jasampazdyq – memleket pen qoǵamnyń birlesken eńbegi, al prog­ress – boljamdy erejeler, ádil quqyq qol­daný jáne árbir adamnyń quqyǵyn qor­ǵaý.

Túptep kelgende, elimizdiń búgini men bolashaǵy óz qolymyzda – jaýap­ker­shilik, memleketti damytýǵa qatysý jáne quqyqqa degen qurmet kórsetý deńgeıinde. Bul – bizdiń ortaq tarıhı mıssııamyz: quqyqtyq memleketti nyǵaıtý jáne Ádiletti Qazaqstandy damytý.

Erlan SÁRSEMBAEV,

Ádilet mınıstri, Konstıtýsııalyq reforma jónindegi komıssııa múshesi