Batys elderiniń kózqarasy qısyndy
«Dısleksııa» termınine 1883 jyly nemis oftalmologi Rýdolf Berlın dál túsinikteme bergen. Intellektisi joǵary bola tura oqýǵa kelgende qınalatyndardy osy qatarǵa qosatynyn dáleldegen. Odan buryn, 1877 jyly Adolf Kýssmaýl adamnyń bul ereksheligin «oqý qabiletiniń buzylýy» dep túsindirgen. Osylaısha, termın XIX ǵasyrdyń sońynda ǵana medısınada moıyndalyp, sózdikke engen. Dısleksııasy bar bola tura óz salasyna qubylys bolyp kelip, ǵalamdyq ózgeris engizgen tulǵalar arasynda Albert Eınshteın, Leonardo da Vınchı, Tomas Edıson, Stıv Djobs, Ýınston Cherchıll, Agata Krıstı syndy myqtylar bar. Tizimdi jalǵaı bersek, ǵylym-bilim, saıasat, ádebıettegi alyptardyń sanynan jańylamyz.
Búginde dısleksııany anyqtaýdyń eki joly bar. Birinshisi – bárimizge belgili logopedııalyq tásil. Osy baǵyt kóbine burynǵy keńestik elderde taraǵan. Ekinshi – dısleksııany anyqtaýdyń batystyq kózqarasy. Halyqaralyq tájirıbege deıin bizdiń qoǵamda dısleksııamen tek logopedter aınalysady degen túsinik qalyptasqan edi. Biraq Batys elderi bul dıagnozǵa basqa qyrynan qaraıdy. Eýropada dısleksııamen logopedter emes, psıhologter, neıropsıhologter aınalysady. О́ıtkeni olar dısleksııa saldarynan týyndaıtyn sóıleý, oqýdaǵy naq kedergilerdi emes, bala mıyndaǵy ózgeristerdi tereń bilýge talpynady. Ǵalymdar zertteı kele balanyń oqýǵa, jazýǵa degen qabiletiniń tómendigi aqparatty qabyldaýyna baılanysty ekenin osyǵan deıin dáleldegen. Kez kelgen adam aqparatty mı arqyly qabyldaıtyny túsinikti. Dısleksııasy bar jandardyń sanasynda naqty qandaı kedergiler bolatynyn osy salanyń mamany, neıropsıholog Aqtoty Quralovadan surap bildik.
– Adam mıynyń oń jáne sol bóligi bolady. Mıdyń oń bóligi sezim múshelerine jaýap beredi. Emosııa, empatııa, qııalǵa erik berýge kómektesedi. Jeti jasqa deıin balanyń osy qabileti jaqsy damyǵany jón. Jeti jastan keıin balanyń oılaý júıesi mıdyń sol bóligine retimen aýysýy kerek. Sebebi mıdyń osy bóligi balanyń oqý qabiletine áser etedi. Iаǵnı bala aqparatty qabyldap, taldap, ózin damyta alýǵa tıis. О́kinishke qaraı dısleksııasy bar balalarda osy úderis júrmeıdi. Olar aqparattyń ózin mıdyń oń bóligimen qabyldaǵan soń, oqýǵa kelgende qıyndyqqa tap bolady. AQSh, Ulybrıtanııa, Germanııa, Italııa sekildi elderdiń aýrý belgilerimen emes, balanyń mıyndaǵy ózgeristermen jumys isteıtini teginnen-tegin emes, – deıdi A.Quralova.
Kemshilik emes, artyqshylyq...
Qazirgi ǵylym balanyń este saqtaý qabiletine, psıhologııalyq jaı-kúıine úńiledi. Sebebi dıslektıkter óte belsendi psıhologııalyq kúızeliske túsýi bek múmkin. Qatarlastarynyń qasynda oqýǵa yntasy joǵary bola tura úlgerimi tómen oqýshy psıhologııalyq turaqsyzdyqqa urynady. Neıropsıhologterdiń aıtýynsha, mundaıda dıslektıkter tomaǵa-tuıyqtalyp ketýi yqtımal. Statıstıkaǵa úńilsek, álemde dıslektıkalyq ereksheligi bar adamdardyń úlesi 17–23% shamasynda eken. Bul degenińiz orta eseppen ár synypta 2-3 oqýshy dıslektıkalyq qıyndyqqa tap bolady degen sóz.
– Elimizde dıslektıkterdiń jaı-kúıi tolyq zerttelmegen. Tájirıbe kórsetkendeı, olar qatarlastaryna ilese almaǵan soń, psıhologııalyq qıyndyqqa kezdesedi. Ádette mundaı oqýshyǵa muǵalimderdiń ózi asa nazar aýdara bermeıdi. Ǵalymdar dıslektıkterdiń áleýeti ózgelerden kem emes, kerisinshe, joǵary ekenin aıtady. Oılaý júıesi ózgelerden erekshe damyǵan dep sanaıdy. Eger mektep ujymy oqýshynyń artyqshylyǵyn erterek anyqtap, durys sheshim qabyldasa, olardyń oqýda ozat bolyp, qatarlastarynan qalmaýǵa múmkindigi artady. Shyn máninde dısleksııa ózdiginen joǵalyp ketetin adamnyń kemshiligi emes, kerisinshe – artyqshylyǵy. Oǵan bala beıimdelse, qabiletin shyńdasa, nátıjesi birden kórinedi. Psıhologııalyq qıyndyqtan qutylady, – deıdi A.Quralova.
Arnaıy ortalyqtyń járdemi kóp
2019 jyly Astanada elimizdegi alǵashqy dısleksııa ortalyǵy ashylyp, jumysyn bastady. Ondaǵy mamandar ereksheligi bar azamattardy R.Deıvıs atyndaǵy halyqaralyq dısleksııa qaýymdastyǵynyń tájirıbesine súıenip beıimdeıdi.
– Dısleksııadan úlken qyzymyz qıyndyq kórgen soń, taqyrypqa úńile bastadym. Keıinirek bizde qoldanylatyn ádis-tásilder sheteldegideı joǵary deńgeıde emesin túsindim. Uzaq jyl izdenip, birneshe elde bilimimdi arttyrǵan soń, ortalyq ashýǵa bekindim. Túsingenim, dısleksııany mamany bolmasa, qarapaıym adamǵa dál anyqtaý qıyn. Mysaly, keıde balalar birine-biri uqsaıtyn áripterdi ajyrata almaýy múmkin. K men Q, N men Ń syndy áripterden jańylatyndar bar. Mundaıda bala Q, Ń áripteriniń quıryǵyn baıqamaı qalýy yqtımal. Ekinshi jaǵdaıda bala áripti kóre tura sony qalaı óńdeıtinin túsinbeıdi. Eger bala kórip turǵan áripti túsinbese ony dısleksııa belgileriniń biri dep ataýǵa bolady. Biraq dısleksııa dep short kesip baılam jasaýǵa áli erte. Aldymyzǵa kelgen balanyń mátindi qalaı oqıtynyna qarap, birden ajyrata almaımyz. Shyndyǵynda dıslektıkter kitapty óte jaqsy oqýy da múmkin. Keıbiri mátindi saýatty ári durys oqyǵanymen, ne oqyp jatqanyn túsinbeıdi. Sol sekildi sandardy, matematıkalyq esepterdi bilmeıtinder kezdesedi. Osyǵan qosa, balanyń kognıtıvti fýnksııalary, ıaǵnı, sóıleýi, oılaýy bári-bárin zertteý arqyly ǵana dısleksııany dál anyqtaýǵa bolady, – deıdi ortalyq quryltaıshysy, pedagogıka-psıhologııa magıstri, neıropsıholog Elena Danılova.
Ǵalymdar dısleksııanyń negizgi sebep-saldary 80% balanyń genetıkalyq ereksheligine baılanysty ekenin alǵa tartady. Demek qazir oqýda qıyndyqpen betpe-bet kelgen balanyń ákesinde nemese anasynda dısleksııa belgileri buryn bolǵan degen boljam shyndyqqa jaqyn. Keıbir adamdarda dısleksııa belgileri ashyq túrde ótpegen soń, olar úlkenderdiń qoldaýymen óziniń ereksheligin ońaı eńsergen bolýy múmkin. Dısleksııamen der kezinde aınalysqan balalar oqýǵa kelgende asa qınalmaıdy. Sebebi balanyń mıynda qandaı ózgeris bolyp jatqanyn mamandar tapsyrma berý arqyly zeıinin durys arnaǵa burady. Qazirgi jalpyǵa birdeı oqytý úrdisi dısleksııasy bar balalarǵa kelmeıdi. Mysaly, Úndistanda mektepke barǵan oqýshylardyń ishinen aqparatty oqýy, qabyldaýy qıyn balalardy birden anyqtap alady eken. Olar matematıka, ana tili sekildi negizgi sabaqtardy kómekshi synypta arnaıy ádis-tásilmen oqıdy. Munyń artyqshylyǵy, balanyń tórtinshi synypqa deıin qatarlastaryna ilesip ketý múmkindigi joǵary. О́kinishke qaraı, bizde dısleksııa saldarynan qınalyp júrgen balalardyń máselesi el arasynda keńinen nasıhattalyp jatqan joq. Sebebi joǵaryda aıtqandaı, dısleksııadan ata-analardyń ózi beıhabar.
Áleýmettik jeliniń keri áseri
Qazir áleýmettik jelilerdiń algorıtmi kópshiliktiń suranysyna qaraı qysqa beınejazbalardy jarııalaýǵa yńǵaılanǵan. Neıropsıhologter balalardyń gadjetterdi jıi paıdalanýynan, beınelerdi jyldam syrǵytyp qana otyratyn ádetinen sóıleý daǵdylary kesh qalyptasatynyn aıtady. Smartfonǵa shuqshıǵan balamen otbasynda qarym-qatynas ornamasa, bala mıynyń oń bóligi belsendi jumys isteıdi de, sol bóligin damytýǵa erkindik bermeıdi. Qabiletin oıatýǵa keri áser etedi. Bul dısleksııasy bar balalardyń da daǵdylaryn tejeıdi.
– Balaǵa ata-ana úlgi. Ol soǵan qarap boı túzeıdi. Sábı qorshaǵan ortaǵa kózben kórgenine qarap beıimdeledi, damıdy. Eger balamen sóılespeı, qolyna smartfon ustata salsaq, onyń oılaý qabileti de sol telefonǵa beıimdelýi múmkin. Sebebi smartfondy serik etken balanyń sózdik qory bolmaı, keıin buzylysy baıqalady. Onyń barlyǵyn dıslektık dep aıtýdan aýlaqpyz. Olardyń ishinde oıyn jetkizýge sózdik qory jetpeıtinder jıi kezdesedi. Dıslektıkter oıyn birden aıta salady. Alaıda sol aıtqan sózinde logıkalyq baılanys bolmaýy múmkin. Olardyń bir ereksheligi osynda. Olar kóbeıtý kestesin jattaǵanymen, sandardyń qaıdan, qalaı paıda bolǵanyn túsinýge qınalady. Joǵary synypqa barsa da aıaq kıimniń baýyn baılaı almaıtyndar kezdesedi. Ol da dıslektıktiń bir belgisi, deıdi E.Danılova.
Ortalyq qyzmetkerleri dısleksııasy bar balalardy beıimdeıtin sabaqtar is júzinde top bolyp ótkizýge kelmeıtinin aıtady. Balanyń leksıkasyn, oılaý júıesin durys, ózine yńǵaıly arnaǵa burý maqsatynda balamen birneshe apta, keıde aı jeke jumys isteýge týra keledi. Sondyqtan elimizdegi jalǵyz ortalyqtyń áleýeti jylyna nebári 60 balany beıimdeýge jetedi. Soǵan qaramastan ortalyqta 2019 jyldan beri 500-ge jýyq adam beıimdeýden ótken. Eki myńnan astam balaǵa dıagnostıka jasalǵan. Olardyń ishinde 5-synypqa barsa da árip tanymaıtyn nemese mátindi ejiktep oqıtyn balalar kezdesedi. Tipti joǵary bilimi bar, jasy 25–30 aralyǵyndaǵy azamattar da ortalyqtyń qyzmetine júginipti. Olardyń kóbi áli kúnge oıyn qaǵazǵa tizbektep túsirýden qınalady eken. О́ziniń boıyndaǵy ereksheligin bilmegen soń, qatarlastarynyń sózine ılanyp, «aqyl-oıymda aýytqý bar» degen túsinikpen ómir súrgender de ortalyqqa baryp, óziniń artyqshylyǵyn durys arnaǵa burýdy meńgeripti. Salany zerttep júrgen mamandardyń arasynda dıslektıkter shyǵarmashyl keledi degen tujyrym qalyptasqan. Sheteldegi keıbir alpaýyt kompanııalar jumysqa dıslektıkalyq ereksheligi bar qyzmetkerlerdi tartqandy qosh kóredi eken. Dısleksııa adam boıynda burynnan bar erekshelik. Saldary adam ómirine tikeleı qaýip tóndirmegen soń, mundaı balalardy qoǵamǵa beıimdemese de bolady. Oǵan beıimdeýsiz-aq ómirde óz jolyn tapqan aǵa býyn mysal. Alaıda sol ereksheliktiń saldarynan óziniń múmkindigin tolyq asha almaǵandar da bir qaýym ekenin umytpaǵan jón.
