Arktıka talasqa túsetin tárizdi

Endigi qalǵany adam aıaǵy baspaǵan jer úshin talas dersiń-aý. Máńgilik muz astynda jatqan Arktıkaǵa talas bastalǵandaı. Másele BUU-da talqylanbaq. Biraz el oǵan ótinish de túsirdi. Qyzý tartys-talas bolatyny kúmánsiz. Kóp eldiń kókeıin tesip bara jatqan nárse – boljam boıynsha, ondaǵy muz astynda qyrýar baılyq – mıllıardtaǵan tonna kómirsýtektik otyn qory jatqan kórinedi. Reseıdiń BUU-ǵa shaǵynyp, ıelik etkisi keletin aımaqta bes mıllıard tonna shartty otyn bar eken. Qyrqysýǵa bolatyndaı baılyq. Tek qana ol ázirge zańdastyrylmaǵan. Talaı el odan úles alǵysy keledi. BUU-nyń 1982 jyly qabyldanǵan Teńiz quqy jónindegi konvensııasy boıynsha teńizdik shekarasy bar memleketter óz jaǵalaýynan 200 mıldik aımaqty ekonomıkalyq múddesine paıdalanady. Sol jaǵalaý shelf­termen jalǵasar bolsa, ol 350 mılge deıin sozylýy múmkin. Al Arktıka jáne onyń baılyǵy odan ári Soltústik polıýske deıin biraz sozylady. Arktıkany bólisýge qatysty aıtylatyn ýáj kóp. Bireýler ózderiniń jaǵalaýlarynan sol Soltústik polıýske deıingi jer ózderine tısin deıdi. Sol muz qursanǵan aımaqty ashqan kim, alǵashqy joldy salǵan kim – sonyń da úlesi bolsyn deıtinder bar. Oǵan qatysy joq elder adam mekendemeıtin sol óńir jalpy adamzatqa ortaq bolǵanyn jón sanaıdy. Qalaı degende de, sol Soltústik muzdy muhıtqa tirelip jatqan Reseıdiń arktıkalyq sektory asa aýqymdy, búkil Arktıkanyń jartysyna jýyǵy. Onsyz da álemdegi aýmaǵy eń úlken el Muzdy muhıttyń biraz tabanyn qosyp alar bolsa, endi bul sheksiz baılyqqa kenelmek. Oǵan Reseıdiń óz dáleli bar. Sol teńiz tabanyn kontınentaldyq jeriniń jalǵasy sanaıdy. Sol sý astynda Lomonosov jotasy, Mendeleev ústirti bar – bári de kontınentaldyq jermen uqsas, sonyń jalǵasy deıdi. О́zi kishkentaı bolǵanmen, arktıkalyq sektory úlken el – Danııa. Onyń Grenlandııa avtonomııasy arktıkalyq sektordyń úlken bóligin quraıdy. Kanadanyń da úlesi úlken. Sony paıdalanyp bul el 2002 jyly Reseımen koalısııa quryp, Soltústik polıýstiń mártebesin belgilemek bolǵan. Arktıkalyq sektory azdaý bolǵanymen, AQSh-tyń bedeli úlken. Onymen sanaspaı másele sheshilmeıdi. Norvegııanyń ishekteı sozylyp jatqan jeri de oǵan biraz úles alyp beredi. Talasqa arktıkalyq sektory bar elder ǵana emes, sol aımaqqa jaqyn jatqan Belgııa, Ulybrıtanııa, Germanııa, Polsha, Fınlıandııa, Shvesııa, Islandııa, taǵy basqa elder aralaspaq. Sál alystaý jatyr demese, Islandııa túzý syzyqpen Soltústik polıýs­ke tireledi. Shvesııa Soltústik teńiz jolyn 1878 jyly ózderiniń Nordensheld ekspedısııasy ashqanyn alǵa tosady jáne Arktıkalyq keńes quramyna da kiredi. Al Fınlıandııa 1939-1940 jylǵy soǵysta Keńes Odaǵy ózderiniń Petsamo portyn (keńestik Pechenga qalasy) tartyp alǵanyn aıtady. Germanııa, Ulybrıtanııa sııaqty alyp elder, basqalarǵa olja úlestirip jatqanda, ózderiniń qur qalǵanyn namys kóretindeı. Másele BUU Qaýipsizdik keńesinde qaralar bolsa, oǵan Qytaıdyń da aralasary anyq. Kanada, Danııa, Norvegııa sııaqty elderdiń múddesin AQSh qorǵasa, daýǵa kelgende Reseı eshkimge esesin jibere qoımas. Sarapshylardyń paıymdaýynsha, Arktıka týraly áńgime aldaǵy ýaqytta álemdik tartystyń arqaýyna aınalmaq kórinedi.