151,3 mlrd dollar. Bul sannan Qazaqstannyń ekonomıkalyq saıasatynyń áleýetin de kórýge bolady. Ol úshin derbes ekonomıka retinde ınvestısııa tartý tarıhy uqsas elderdiń kórsetkishin Qazaqstanmen salystyryp kóreıik. Investısııa tartý tarıhy uqsas elder dep 1991 jyly Qazaqstanmen birge memlekettiligin qalpyna keltirgen 14 respýblıkany aıtyp otyrmyz.
Birikken Ulttar Uıymynyń resmı statıstıkasyna súıensek, 2024 jyly Qazaqstannyń ishki jalpy ónimi (IJО́) 291,5 mlrd dollar bolǵan. Sonda ekonomıkadaǵy sheteldik kapıtal eldiń ishki jalpy óniminiń 51,9 paıyzyna teń degen sóz.
El ekonomıkasyna salynǵan ınvestısııa kólemi 22,7 trln teńgege jetti
UNCTAD esebi boıynsha, Reseı ekonomıkasynda jınaqtalǵan TShI 2024 jyly shamamen 216 mlrd dollar bolǵan. Biraq teriskeıdegi kórshimizdiń ekonomıkasy áldeqaıda iri – 2024 jyly JIО́ kólemi 2,17 trln dollar boldy. Sondyqtan shetel kapıtalynyń Reseı ekonomıkasyndaǵy úlesi shamamen 10 paıyz deńgeıinde. Qazaqstannyń JIО́ kólemi Reseıden 7,5 ese, jınaqtalǵan shetel ınvestısııasynyń kólemi 1,4 ese az bolyp shyǵady.
Postkeńestik keńistikten Eýropa Odaǵyna sátti ıntegrasııa jasaǵan úsh el bar – Estonııa, Latvııa, Lıtva. Estonııada jınaqtalǵan TShI eldiń JIО́-niń 73,9 paıyzyna, Latvııada 55,2 paıyzǵa, Lıtvada 40,9 paıyzǵa teń. Bul úsh eldiń jalpy ishki ónimin qossaq, shamamen 171,4 mlrd dollar bolady. Al ekonomıkasyndaǵy TShI-diń qosyndysy – 97,5 mlrd. Salystyrsaq, Qazaqstanda bul kórsetkishter tıisinshe 291,5 mlrd dollar jáne 151,3 mlrd dollar.
Ortalyq Azııadaǵy 4 kórshi memlekettiń jıyntyq JIО́ 2024 jyly shamamen 215 mlrd dollar bolǵan. Al ekonomıkada jınaqtalǵan tikeleı shetel ınvestısııasynyń kólemi 69,3 mlrd dollarǵa jetken. Salystyrsaq, tórt eldiń ekonomıkasyn birge alǵannyń ózinde, jınaqtalǵan shetel kapıtaly Qazaqstandaǵy kórsetkishten eki eseden astam tómen bolyp shyǵady. Basqasha aıtsaq, Ortalyq Azııada jumys istep turǵan sheteldik ınvestısııanyń 68,6 paıyzy Qazaqstanda shoǵyrlanǵan.
KSRO-dan bir kezeńde bólinip shyqqan elderde ınvestısııalyq dınamıka qalaı ózgergenin UNCTAD esebindegi 2000, 2010 jáne 2023 jyldardyń kórsetkishterinen kórýge bolady.
Birinshiden, táýelsizdiktiń alǵashqy onjyldyǵynda Qazaqstan Baltyq elderinen aıtarlyqtaı alda bolmaǵan. 2000 jyly Qazaqstan ekonomıkasynda jınaqtalǵan tikeleı shetel ınvestısııasynyń kólemi 10,1 mlrd dollar boldy. Bul Estonııadaǵy kórsetkishten shamamen 3,9 ese, Lıtvadan 4,4 ese, Latvııadan 4,8 ese ǵana kóp edi. Reseıdiń kórsetkishi bul ýaqytta 32,2 mlrd dollar bolyp, Qazaqstannan shamamen 3,2 ese joǵary turdy. Al Ortalyq Azııadaǵy basqa elderde ınvestısııa kólemi óte tómen boldy: Túrikmenstanda 1,8 mlrd dollar, О́zbekstanda 0,7 mlrd dollar, Qyrǵyzstanda 0,4 mlrd dollar, Tájikstanda 0,2 mlrd dollar ǵana edi.
Ekinshiden, 2010 jylǵa qaraı Qazaqstandaǵy ınvestısııa kólemi kúrt ósti. 2010 jyly el ekonomıkasynda jınaqtalǵan TShI 63,4 mlrd dollarǵa jetti. Bul Estonııadaǵy kórsetkishten shamamen 3,9 ese, Lıtvadan 4,8 ese, Latvııadan 6,1 ese kóp boldy. Osy kezeńde Reseıde de shetel ınvestısııasynyń kólemi óte tez ósip, 336,3 mlrd dollarǵa jetti, ıaǵnı, Qazaqstannan 5,3 ese joǵary boldy. Ortalyq Azııada da ınvestısııa kólemi artqanymen, aıyrmashylyq saqtaldy: Túrikmenstanda 18,5 mlrd dollar, О́zbekstanda 3,2 mlrd dollar, Qyrǵyzstanda 2 mlrd dollar, Tájikstanda 1,6 mlrd dollar boldy.
Úshinshiden, 2023 jylǵa qaraı Qazaqstan postkeńestik keńistiktegi negizgi ınvestısııalyq ortalyqtardyń birine aınaldy. 2023 jyly Qazaqstan ekonomıkasynda jınaqtalǵan shetel kapıtaly 157,6 mlrd dollarǵa jetti (2024 jylǵy kórsetkishten 2,6 mlrd dollar kóp). Bul Estonııadaǵy kórsetkishten 5,1 ese, Latvııadan 6,7 ese, Lıtvadan 4,8 ese kóp boldy. Reseıde bul kórsetkish 255 mlrd dollar deńgeıinde qalyp, Qazaqstannan shamamen 1,6 ese ǵana joǵary boldy. Geosaıası jaǵdaı, sanksııalar Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy aıyrmashylyqty aıtarlyqtaı qysqartty. Al Ortalyq Azııa elderimen aıyrmashylyq odan ári ulǵaıdy: Qazaqstandaǵy ınvestısııa kólemi О́zbekstannan 10,5 ese, Túrikmenstannan 3,7 ese, Qyrǵyzstan men Tájikstannan 40 eseden astam kóp boldy.
UNCTAD esebinde memleketterdiń ózge elderde jumys istep turǵan ınvestısııasynyń jıyntyqtary da kórsetilgen.
2000 jyly Qazaqstannyń sheteldegi ınvestısııasy óte az boldy – shamamen 0,7 mlrd dollar ǵana. Reseıde bul kórsetkish Qazaqstannan ondaǵan ese joǵary edi.
2010 jyly Reseıdiń syrtqy ınvestısııasy kúrt ósip, 368 mlrd dollarǵa jetti. Qazaqstanda bul kórsetkish 4,9 mlrd dollar boldy. Osy kezeńde Estonııanyń syrtqy ınvestısııasy Qazaqstanmen shamalas deńgeıge jaqyndady. 2023-2024 jyldary Qazaqstannyń sheteldegi jınaqtalǵan ınvestısııasy 17-18 mlrd dollar deńgeıine jetti. Bul Baltyq elderiniń keıbirimen salystyrǵanda jaqyn bolǵanymen, Reseımen aıyrmashylyq óte úlken kúıinde qaldy – 20 eseden astam az.
2024 jyly Qazaqstan táýelsizdik alǵannan beri alǵash ret tikeleı shetel ınvestısııasynyń netto aǵyny boıynsha teris kórsetkish tirkep, keri saldo shamamen -2,6 mlrd dollar boldy.
«Bul tómendeý jahandyq turaqsyzdyq, geosaıası táýekelder jáne iri transulttyq kompanııalar belsendiliginiń tómendeýimen baılanysty boldy. Negizgi sebep – kompanııalardyń buryn qaıta ınvestısııalanǵan paıdany dıvıdend retinde shetelge shyǵaryp alýy, sondaı-aq iri jobalardan kapıtaldyń qaıtarylýy», dep jazylǵan esepte.
Osylaısha, Qazaqstan Ortalyq Azııadaǵy shetel ınvestısııasyn tartýdyń negizgi ortalyǵy bolyp qala beredi. Degenmen ınvestısııa qurylymy el ekonomıkasynyń áli de kapıtal ımporttaýshy ekenin kórsetedi: 2024 jyly Qazaqstan ekonomıkasynda jınaqtalǵan tikeleı shetel ınvestısııasy 151 mlrd dollardan assa, qazaqstandyq kompanııalardyń sheteldegi ınvestısııasy shamamen 18 mlrd dollar deńgeıinde ǵana boldy. Iаǵnı elge kelgen shetel kapıtaly syrtqa salynǵan ınvestısııadan shamamen 8-9 ese kóp.
Investısııa kólemindegi aıyrmashylyq Qazaqstan ekonomıkasynyń óńirdegi aýqymyn kórsetedi. Ekonomıka kólemi, naryq syıymdylyǵy jáne ınstıtýsıonaldyq ortanyń salystyrmaly turaqtylyǵy elge halyqaralyq kapıtal tartýǵa múmkindik berip otyr. Nátıjesinde Qazaqstan Ortalyq Azııadaǵy ınvestısııalyq belsendilik shoǵyrlanǵan negizgi ekonomıkalyq ortalyqtardyń biri retinde qalyptasqan. Bul faktorlar ekonomıkanyń uzaq merzimdi turaqtylyǵyna yqpal etetin alǵysharttardy qalyptastyryp, óndiris, ınfraqurylym jáne qyzmet kórsetý sektorlarynyń damýyna áser etedi.
2025 jyldyń qarashasyndaǵy resmı málimet boıynsha, Qazaqstan jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónim (IJО́) boıynsha TMD elderi arasynda kóshbasshyǵa aınaldy. Halyqaralyq valıýta qory eldegi kórsetkishti 14,77 myń dollar dep baǵalaǵan. Bul deńgeı Reseıden (14,26 myń dollar), Grýzııadan (9,57 myń dollar), Armenııadan (8,86 myń dollar), tipti salystyrmaly túrde Qytaıdan (13,69 myń dollar) da joǵary.
