Kóshpeli ómir saltyn ustanǵan qazaq halqy úshin kıimniń yńǵaılylyǵy men tabıǵılyǵy erekshe mańyzdy boldy. Ulan-ǵaıyr dalany mekendegen jurt tabıǵattyń qubylmaly minezin jaqsy bilgen. Sondyqtan kıimder kóbine júnnen, kıizden, bylǵarydan, ań terisinen, jibekten tigildi. Bul materıaldar adamdy qystyń qaqaǵan aıazynan da, jazdyń aptap ystyǵynan da qorǵap, sonymen birge kıimge erekshe sán men saltanat berdi. Qazaqtyń shapanynyń keńdigi, kamzoldyń názik kestesi, tymaqtyń jyly pishimi – barlyǵy da ǵasyrlar boıy jınaqtalǵan tájirıbeniń nátıjesi.
Ulttyq kıim qazaq qoǵamynda áleýmettik maǵyna da atqardy. Ol adamnyń jasyn, otbasylyq jaǵdaıyn, qoǵamdaǵy ornyn bildirdi. Máselen, qyz balanyń úkili taqııasy – jastyqtyń rámizi bolsa, kelinniń kımeshegi – analyq mártebeniń belgisi. Al uzatylǵan qyzdyń sáýkelesi – qazaq mádenıetiniń eń kórkem ári eń maǵynaly kıimderiniń biri. Sáýkele – qyzdyń jańa ómirge qadam basýyn ǵana emes, eki áýlettiń baılanysyn, qoǵamdaǵy dástúrli qundylyqtardyń sabaqtastyǵyn bildiretin rámiz.
Qazaqtyń ulttyq kıimi oıý-órnek arqyly da erekshe mánge ıe. Árbir órnek – halyq dúnıetanymynyń kórkem kórinisi. «Qoshqar múıiz» – molshylyqtyń belgisi, «bota kóz» – sulýlyq pen náziktiktiń nyshany, «ırek» – ómir jolynyń úzdiksiz qozǵalysyn bildiredi. Oıýlar halyqtyń ómir fılosofııasyn beıneleıdi.
Alaıda ýaqyt aǵymy men jahandaný úderisi kóptegen ulttyq mádenıet sııaqty qazaqtyń dástúrli kıimine de áser etti. Bir kezeńde ulttyq kıim kúndelikti ómirden alystap, kóbine merekelik nemese sahnalyq element retinde ǵana saqtalyp qalǵandaı kórindi. Biraq keıingi jyldary ulttyq mádenıetke degen qyzyǵýshylyq qaıta jandanyp keledi. Bul ásirese sán áleminde aıqyn baıqalady.
Ulttyq stıldi zamanaýı sánmen úılestirip júrgen sondaı dızaınerlerdiń biri – Tárbııa Aıdymbaeva. Sán salasynyń sulýymen ulttyq kıimniń búgingi qoǵamdaǵy orny týraly az-kem pikir almasqan edik.
– Qazirgi jastar arasynda ulttyq kıimge degen qyzyǵýshylyq artyp kele jatqandaı. Sizdiń oıyńyzsha, ulttyq kıimniń búgingi qoǵamdaǵy róli qandaı?
– Ulttyq kıim – bul jaı ǵana sán emes. Ol – halyqtyń rýhanı jadyn saqtaıtyn mádenı kod. Árbir oıýdyń, árbir pishimniń astarynda ǵasyrlar boıy qalyptasqan dúnıetanym jatyr. Eger sol maǵynany túsine bilsek, ulttyq kıim búgingi zaman úshin de óte ózekti bolady.
– Keıde ulttyq kıim tek merekelerde ǵana kıiletin sándik element sııaqty qabyldanady. Bul kózqarasqa qalaı qaraısyz?
– Menińshe, ulttyq kıim mýzeıde turatyn jádiger bolmaýy kerek. Ol ómir súrýge tıis. Biz dástúrdi qurmetteı otyryp, ony qazirgi zamanmen úndestirýimiz qajet. Kamzoldy nemese shapandy búgingi sánmen úılestirip kııýge ábden bolady. Sol kezde ulttyq kıim qaıtadan kúndelikti mádenıettiń bir bóligine aınalady.
– Demek dástúr men jańashyldyqtyń úılesimi mańyzdy deısiz ǵoı?
– Dál solaı. Dástúr degenimiz – qatyp qalǵan forma emes. Onyń ishki rýhyn saqtaı otyryp, jańa zamannyń tilimen sóıletý kerek. Sonda ǵana ulttyq mádenıet ómirsheń bolady.
Iá, dızaınerdiń bul oıy búgingi mádenı úrdispen úndesedi. Qazir jastar arasynda ulttyq naqyshtaǵy kıimderge degen qyzyǵýshylyq artyp keledi. Kamzoldy zamanaýı kóılekpen úılestirip kııý, ulttyq oıýly shapandy sándik element retinde paıdalaný, taqııany kúndelikti stılge qosý – munyń bári ulttyq mádenıettiń jańasha tynys alyp jatqanyn kórsetedi. Atalǵan qubylys tek sán álemindegi trend emes, ulttyq sananyń jańǵyrýynyń belgisi. Jahandaný dáýirinde ár halyq óziniń mádenı ereksheligin saqtaýǵa umtylady. Al ulttyq kıim – sol ereksheliktiń eń kórnekti kórinisteriniń biri.
– Men óz jumysyma, shyǵarmashylyǵyma «kóne men jańanyń toǵysýy» dep anyqtama beremin. Nege? О́ıtkeni árbir kıim úlken izdenis, tarıhı tereń bilimge negizdelip tigiledi. Sóıte tura kóne stılde, eski sarynda qalyp qoımaı, ony búgingi zamanǵa saı, kúndelikti qoldanysqa yńǵaıly etip jasaýdy da qaperden shyǵarmaımyz. Jeńil prıntti jasalǵan oıý-órnekter álemdik trendterge laıyqty bolǵandyqtan, ári sol arqyly ulttyq kıimderdi kúndelikti qoldanysqa engizý jeńilirek ekendigin eskerip, bolmys pen zamandy utymdy úılestirýge umtylyp kelemiz. Búgingi zaman talabyna saı sándi kıimder tigýge basymdyq berip júrmiz. Árıne, sahnalyq kostıýmderdi de tigemiz. Sonymen qatar kúndelikti qoldanysqa yńǵaıly kıimderdi de tutynýshylarǵa usynyp kelemiz. Baǵasy da naryqqa saı. Bizdiń kıimderdi qalta kóteredi. Shúkir, qazir ulttyq kıimderge degen suranys joǵary. Prezıdentimiz Qasym-Jomart Kemeluly da ár sózinde ulttyq kıimniń qundylyǵyna basa nazar aýdaryp keledi. Meni sol qýantady. Tabysym júredi degendikten emes, qazaqtyń tabıǵatyna, qundylyǵyna jaqyndap kele jatqanyna janym jadyraıdy. Men árdaıym ulttyq kıim bizdiń abyroıymyz dep aıtamyn, ol – bizdiń maqtanyshymyz. Eń ádemi kıim – ulttyq kıim. Nelikten? Mysaly, bir keremet dúnıejúzilik brendti alaıyqshy. Amerıka, Ispanııa, Italııa, dúnıejúzinde qanshama el bar. Kez kelgen eýropalyq úlgidegi brendti kııýińiz múmkin. Biraq dál ondaı kıim sizden basqa taǵy bireýde de bolýy ǵajap emes qoı. Al sizdiń ulttyq kıimińiz dúnıejúzi boıynsha sizdiki ǵana. Ulttyq kıimdi kıip shyqqanda adam jigerlenedi. Sebebi ol – óziniń tarıhy, bet-beınesi, ata-babadan qalǵan murasy, tól tabıǵaty, dep Tárbııa hanym áńgimesin túıindedi.
Shynymen de fılosofııalyq turǵydan qaraǵanda, ulttyq kıim – ýaqyt pen keńistikti jalǵap turǵan mádenı kópir. Ol ótken dáýirdiń rýhyn búgingi urpaqqa jetkizip, bolashaqqa jol silteıdi. Árbir kamzoldyń kestesinde, árbir shapannyń oıýynda halyqtyń tarıhy, dúnıetanymy hám estetıkalyq álemi saqtalǵan. Sondyqtan ulttyq kıimdi dáripteý – tek sán máselesi emes. Ol – mádenı jadty saqtaý, ulttyq bolmysty taný, rýhanı tamyrǵa qaıta oralý. Dástúrdi dáriptegen ulttyq kıim – qazaq halqynyń ótkenin búginmen jalǵap turǵan altyn arqaý, ult rýhynyń kórkem aınasy.
