Kúnimhan áje – eki ǵasyr kýágeri. Sondyqtan da ár sózin sabyrmen bastap, búgingi beıbit zamanǵa shúkirshilik aıtýmen otyrady. Tóskeıdegi Yrǵyz ólkesinde dúnıege kelgen keıipkerimizdiń ákesi Kádir Áldebergenov óz dáýirinde ustazdyq joldy tańdaǵan, kózi ashyq azamattardyń biri bolǵan eken. О́kinishke qaraı, 1937 jyly repressııanyń qatygez quryǵyna iligip, tar qapasqa qamalyp, ómirden ótedi.
Ákeden erte aıyrylǵan Kúnimhan anasy Bıbijannyń tárbıesinde ósip, taǵdyrdyń aýyrtpalyǵyn moıymaı kóteredi. Buǵanasy bekimeı jatyp, túzdegi eńbek maıdanyna aralasyp, shyńdalady. Eseıe kele Shalqar óńiriniń týmasy Sıdaq Úrgenishbaevpen otaý quryp, ekeýi Toǵyz keńsharynda uzaq jyl boıy mal baǵyp, adal eńbekterimen aǵa shopandyqqa deıin jetedi. Keńshardyń tynymsyz tirshiligimen qatar Kúnimhan áje úıde qolónermen de aınalysady. Termeli alasha, shı toqyp, qalaýysh kıiz basyp, turmysqa qajetti buıymdardyń kóbin óz qolymen jasaıdy.
О́tken ǵasyrdyń orta sheninen aýa Sıdaq aqsaqal ekeýi aýdan ortalyǵy Shalqarǵa qonys aýdarady. Jyldar boıy keńshar malynyń sońynda qystaý men jaılaýdyń arasynda kóship-qonyp júrse de janyna jaqyn is-quraldaryn eshqashan tastamaǵan. Sol jınaqylyǵynyń arqasynda búginge deıin jetken buıymdary qara shańyraǵyna eskiliktiń kózindeı sán berip tur. Úlken tas dıirmen, keli men kelsap, toqylǵan shı-shytpalar, órnekti kıizder – bári de qart ananyń on saýsaǵynyń tabyn sezdiredi.
Solardyń qataryndaǵy jylqynyń jaly men quıryq qylynan esilgen qyl shylbyr erekshe nazar aýdartady. «...Qaıraty onyń – qyl shylbyr, qyrqylmaıtyn – bir shynjyr» dep Farıza aqyn tózimdiligin jyrǵa qosqan qyldan esilgen arqan-jip qazirgi turmysta sırek kezdesedi.
Etnografııalyq derekterge súıensek, qyl shylbyrdyń salttyq ómirimizde de, kóshpeli dala mádenıetinde de mańyzy joǵary. Jylqy qylynan esilgen shylbyr erteden maldy baılaýǵa, jetekteýge arnalǵan óte berik ári tózimdi buıym retinde baǵalanǵan. Taza qyldan esilgen arqan-shylbyr sozylmaıdy, ylǵalǵa da, kúnniń ystyǵyna da tózimdi keledi.
– Buryn kúndelikti mal sharýashylyǵyna qajet bolǵandyqtan, jylqynyń jaly men quıryq qylynan jip esip ala beretinbiz. Ony biraq kez kelgen sharýaǵa qoldanbaıdy, kóbine at ábzelderine paıdalanady. Qylǵa qoıdyń nemese túıeniń júnin qosyp, atqa noqta, shylbyr jasaǵan, túıeniń buıdasyna paıdalanǵan, arqan-jip esken. Negizinen qyl shylbyr ustaý – er-azamat úshin úlken mártebe bolǵan. Buryn úlkenderimiz atpen jolǵa shyqqan jolaýshyny qyl shylbyry bále-jaladan qorǵaıdy dep aıtatyn. Dalaǵa túnegende adam ózin aınaldyra qyl shylbyrmen qorshap tastasa, jylan, t.b jándikter jolamaıdy deıtin, – deıdi qart ana.
Qyl arqan esý úshin aldymen adamǵa eptilik kerek. Ár qyldy bir-birimen ushtastyryp uzartyp, jeke órim etip shıratyp alý tózimdi talap etedi. Sońynda sol shıratylǵan úsh-tórt tilshe, jip tárizdi biriktirilip, esiledi.
– Myna on qulash shylbyrdy eskenime kóp ýaqyt bola qoıǵan joq. Aldymen tilshe jipterin shıratyp alyp, ony nemerelerime ustatyp qoıyp, esip shyqtym, – deıdi keıýana.
Toqsandy eńsergen Kúnimhan áje búginde altyn qursaǵynan órbigen 10 balasynan 25 nemere, 49 shóbere, 3 shópshek súıip otyr. Máýeli báıterekteı japyraǵy jaıylǵan ananyń jeke tólqujaty onyń 1928 jyly dúnıege kelgenine kýálik etedi. Ǵasyr jasaǵan qart ananyń qaıraty kemigenimen, zerdesi sol qalpynda saqtalǵan. Aq jaýlyqty keıýana áńgimesin áriden bastap, ótkenniń ónegeli syrlaryn tolǵaı jóneledi.
Dáýirler sapyrylysyp, kezeńder almasqanymen, ulttyq dástúr men ádet-ǵuryptar halyq sanasynan óshpeýge tıis. Osy turǵydan alǵanda Kúnimhan ájeniń uzaq jyl boıy saqtap kelgen buıymdaryna búginde nemeresi Araılym Serikqyzy jańasha reńk berip júr. Fotostýdııa isin qolǵa alǵan nemere ájesi qoldanǵan buıymdar men qolóner týyndylaryn shaǵyn stýdııasyna dekorasııa retinde ornalastyryp, eskilik pen jańashyldyqty zamanaýı fotoóner arqyly úndestirip keledi.
Muhtar MYRZALIN,
ólketanýshy
Aqtóbe oblysy,
Shalqar qalasy
