Kólik keptelisi shekten shyqty: Árbir júrgizýshi jylyna keminde 50 saǵat kóshede qańtarylyp turady

Keıingi málimetterge súıensek, kún sa­ıyn qala kóshelerine 1,2 mln kólik shyǵady eken. Biraq mega­po­lıs­tegi mashınalar sany budan úsh ese az bolǵan kezde de osy másele oılastyrylyp, qoǵamdyq kólikter ǵana júretin jolaqtar salyndy, metro stansalary paıdalanýǵa berildi, dań­ǵyldar uzartylyp, kósheler keńeı­tilip jatyr. Áıtse de bul túıtkil áli tarqatylǵan joq.

Jalpy, bul keshegi qatelik­tiń saldary ma, jaǵdaıdy áli de túzetýge bola ma? Kúrdeli taqyrypqa qatysty qoǵam men memleket arasyndaǵy ózara baılanys salasynyń sarapshysy, Qazaq Expert klýbynyń múshesi Andreı Andreev tómendegideı pikir bildiredi.

«Kún saıyn qalada 1,2 mıllıonnan astam avtokólik jolǵa shyǵady, onyń 500 myńy – oblys pen ózge óńirlerden keletin kólikter. Almaty álemdegi eń keptelisti 50 qalanyń qataryna engen, orta eseppen árbir júr­gizýshi jylyna 50 saǵatqa deıin jolda ýaqytyn joǵaltady. Bul jyl­dar boıy qordalanǵan máse­le­ge aınaldy. Osy oraıda negizgi 9 faktordy atap ótýge bolady», deıdi.

Birinshi, mańaıdaǵy oblystardan aǵylǵan kólikter. Áý basta qalaǵa kiretin Rysqulov, Raıymbek sııaqty magıstraldar mashınalardyń qazirgideı legine eseptelmegendikten, nátı­je­sinde «bótelke moıny» degen jaǵdaı paıda bolady. Qazir Úlken Almaty aınalma avtomobıl jolyna (BAKAD) deıingi joldardyń ashylýy jaǵdaıdy ishinara jeńildetkenimen, eski eki jolaqty ýchaskeler áli de táýligine 2 saǵatqa deıin kidiris týdyrady.

Ekinshiden, qalanyń ortalyq kósheleri irgetasy qalanǵannan bastap megapolıs qalpyna beıim­del­megen. Áý basta 500 myń turǵyny bar qala retinde jobalansa, qazir Almatynyń halqy 2 mıllıonnan asty deıdi resmı derek. Áli de Abaı, Tóle bı, Raıymbek sııaqty negizgi dańǵyldardy, kúre joldardy uzartpaıynsha, 2030 jylǵa qaraı keptelis qalanyń jol jelisiniń 60%-yn mesheý kúıinde ustap tura berýi ǵajap emes.

Úshinshiden, qar túsip, jańbyr jaýǵan kúnderi de kólikter ıin tiresip, qıylystarda keptetilip qalady. Sol turǵyda aýa raıy men maýsymdyq faktor da jol júrý ýaqytyn 50–100%-ǵa deıin uzartýǵa «úlesin» qosyp shyǵa keledi.

Tórtinshiden, kóshelerdi jón­deý, jamaý, qurylys ju­mys­ta­ry keıde tym uzaqqa sozylyp, tıimdi júrgizilmeıtindikten, sol aımaqtardy sal qylyp, eldiń ýaqytyn jep jatyr.

Sarapshy besinshi kezekte qoǵamdyq kóliktiń jetkilikti damymaýyn alǵa tartady. Avtobýs­tar qashan da lyq toly, jolaýshysy aýzy-murnynan shyqqan qoǵamdyq kóliktiń kelý jıiligi 20–30 mınýtqa deıin jetetin jaǵdaı tańsyq emes, bárinde birdeı kondısıoner joq. Qala bıligi gazben júretin 1 800 avtobýs satyp alǵanymen, gaz quıý stansasy tapshylyǵynan olardyń bir bóligi qańtarylyp tur. Metro men trolleıbýstar nebári qala turǵyndarynyń 10–15%-yn ǵana tası alady. Máselen, Almatydaǵy avtokólik parki 2024–2025 jyldary 15%-ǵa ósti desek, kóshelerdi keńeıtýdiń járdemi ýaqytsha ǵana kórinip otyr.

Almatyda ábden jaýyr bolǵan máseleniń biri – jol qozǵalysy erejeleriniń saqtalmaý, júr­gizý mádenıetiniń tómendigi. Jasyl jypylyqtasa da jantalasa alǵa umtylǵan júrgizýshi­ler qıylystardy jaýyp qalyp, bul kelesi bettegilerdiń ashý-yzasyn týǵyzyp, ústi-ústine ıin tiresken kó­likter baǵdarshamdarǵa ba­ǵyn­baı ketetini jıi qaıtala­na­tyn qubylys. Aınalyp kelgende, ýaqyttan utylatyn da kólik ıeleriniń ózderi. Sondyqtan jurt jumysqa baratyn, qaıta­tyn qysaltaıań mezette jol saq­shylaryna qıylystardaǵy beı­be­re­ketsizdikti rettep otyrýǵa týra keledi.

Kólik keptelisi Almatynyń ekologııalyq ahýalyn ábden nasharlatyp bitkendikten, onyń sheshimi men qabyldanyp jat­qan sharalar bólek zert­teý­di talap etetin taqyryp. Mega­po­lıstiń adamyna adam, kóligine kólik qosyp jatqan faktorlardy aıtpaǵannyń ózinde, qalaǵa kirý­ge ekologııalyq shekteý engi­zil­genimen, ol tolyq iske aspaı otyrǵandyqtan, ókinishke qaraı, nátıjesi kóńil de kónshit­peı­di, kózge de kórinbeıdi.

Almatydaǵy kólik keptelisi mereke kúnderi men maýsymdyq kezeńde shyrqaý shegine jetedi. Qonaqqa, bazarlarǵa, balalardy mektepke daıyndaıtyn kezde kóliktiń legi birden  10–20%-ǵa kóbeıip shyǵa keledi.

Qysqasy, megapolıstiń jyl­­dar boıy sheshimin tappaı kele jat­qan basty máselesiniń sebep­teri osyndaı. Endeshe, nelikten refor­ma baıaý júrip jatyr degen saýal­dyń týyndaýy zańdy.

Bıýdjetten orasan zor qar­jy bólingendigine (2025 jyly – 850 mlrd teńge) qaramastan, alǵa jyljý, ilgerileý nege óte baıaý júrip jatyr? Buǵan bıýrokratııa, jer telimderin satyp alý­dyń kúrdeliligi, qoǵamdyq kólikti uıym­­dastyrýdaǵy olqylyq ke­der­gi bolyp otyr deıdi mamandar.

Bıyl 600 gazben júretin avtobýs satyp alý, 1900 elektrondy tablo ornatý, dızelden bas tartý, 3 gaz quıý stansasyn salý, trolleıbýs júıesin jańǵyrtý, BRT/LRT damytý, «aqyldy kólik» júıesin engizý (keptelisti 20-25%-ǵa azaıtý) josparlanǵan. Alaıda bul jobalar jedel túr­de júrgizilmese, qaǵaz júzinde qalyp qoıý qaýpi bar.

Sonymen Almatydaǵy kó­lik keptelisiniń túıini qalaı sheshilmek? Jaǵdaıdy ózgertetin naqty shara­lar legi qandaı degen saýal­dyń jaýaby tómendegideı.

Birinshi kezekte, qoǵamdyq kólikti túbegeıli damytýǵa qol jet­kizý, ıaǵnı gazben, elektrmen jú­retin kólikterge tolyqtaı kóshý, basym jolaqtar, avtobýs, trolleıbýstardyń júrý jıiligin 5–10 mınýtqa jetkizý, Wi-Fi, kondısıonerdiń bolýy – jeke kólikti paıdalanýdy 25%-ǵa deıin qysqarta alady.

Oǵan qosa qala ortalyǵyna ózge óńir­den keletin mashınalardy aqy­ly túrde kirgizý – trafıkti 20–30%-ǵa azaıtady degen boljam bar.

Osy oraıda qala shetinde (Talǵar, Qaskelen, Qonaev baǵy­ty­n­da) býferlik avto­turaqtar men kólik aýystyratyn habtar salý – kireberis joldarǵa túsetin salmaqty 15–20%-ǵa azaıtady.

Mamandar kólikterdiń legin ıntellektýaldy turǵyda basqarý, «aqyldy» baǵdarshamdar, datchıkter, boljaý júıeleri keptelisti 20–25%-ǵa, jol-kólik oqıǵalaryn 10–30%-ǵa azaıtatynyn alǵa tartyp otyr. Muny jasandy ıntellekt arqyly naqty ýaqyt re­ji­minde aýqymdy túrde júzege asy­rýǵa bolady. Tútini býdaq­ta­ǵan, ekologııalyq talapqa saı kelmeıtin kólikterdiń or­ta­lyqqa kirýin shekteý – trafıkti 15–20%-ǵa azaıtady. Aıta kete­lik, 2026 jyldan bastap eski kó­likterge ar­nal­ǵan shekteýli aımaqtar engizi­ledi.

О́z kezeginde sarapshylar jumys kestesin yǵystyrý men qa­shyqtan jumys isteý, mektep­ter­­degi sabaq – 8:00-de, joǵary oqý oryndarynda – 9:00-de, keńse­ler­degi jumys 10:00-de bas­talsa, tańǵy keptelis 10%-ǵa azaıa­dy degen usynys tastap júr­ge­ni belgili. Eger máseleni shyndap sheshýge týra keletin bolsa, munyń da iske asýy ǵajap emes.

Kólik keptelisin retteýde, velo­sıped pen jaıaý júrginshi ın­fra­­qurylymyn damytý da qaras­tyrylǵan. Biraq oıly-qyr­ly Alma­tyda velosıped joldaryn da­mytý qıyn ekendigin de eske­rý kerek.

Qoryta aıtqanda, kólik reformasyn keshendi júrgizbeıinshe, Alma­­tynyń kepteliste birjola tu­ryp qalý qaýpi bar. Sol sebepti bul másele qala ákimdiginen saıası erik-jiger men qoǵamǵa tıimdi, tipti tosyn sheshimderdi qabyldaýdy talap etedi. Ázirge megapolıs kólik keptelisi jaǵynan  álemdegi 50 shahardyń qatarynda tur.

ALMATY