Ásirese, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev atap ótkendeı, jańa Konstıtýsııada jastarǵa basymdyq berilýi – reformalardyń uzaqmerzimdi logıkasyn aıqyndaıtyn mańyzdy faktor.
Volonterlik qyzmet, ǵylym, ınnovasııalar jáne jasandy ıntellekt sııaqty uǵymdardyń Negizgi zań deńgeıinde bekitilýi – Qazaqstannyń tek búgingi kúndi emes, bolashaqty da eskerip otyrǵanyn kórsetedi. Bul – jahandyq tehnologııalyq ózgerister jaǵdaıynda adamı kapıtaldy damytýǵa, jańa býynnyń áleýetin tolyq paıdalanýǵa baǵyttalǵan qadam.
Sonymen qatar, jalpyhalyqtyq referendým arqyly qabyldanǵan sheshimder saıası reformalardyń legıtımdiligin kúsheıtip, azamattardyń memlekettik prosesterge tikeleı qatysý mádenıetin qalyptastyrýda mańyzdy ról atqardy. Bılik tarmaqtary arasyndaǵy ókilettikterdi qaıta bólý, quqyqtyq kepildikterdi keńeıtý jáne ınstıtýsıonaldyq ózgerister – munyń bári Qazaqstannyń evolıýsııalyq jolmen jańǵyrýǵa bet alǵanyn ańǵartady.
Osy turǵyda «JASYL EL» jastar eńbek jasaqtary respýblıkalyq shtabynyń basshysy Nurasyl Bekmatov konstıtýsııalyq reformalardyń máni, jastarǵa beretin múmkindikteri, sondaı-aq olardyń eldiń uzaqmerzimdi damýyna yqpaly týraly óz pikirin bildirdi.
– Prezıdent jańa Konstıtýsııa eń aldymen jastarǵa baǵyttalǵanyn atap ótti. Onyń aıtýynsha, Jańa zańǵa volonterlik qyzmet, ǵylym, ınnovasııalar jáne jasandy ıntellekt sııaqty mańyzdy uǵymdar engizilgen. Sizdiń oıyńyzsha, bul qazirgi jaǵdaıda eldiń tıimdi damýy úshin qanshalyqty mańyzdy?
– Qazaqstandaǵy konstıtýsııalyq reformalar aıasynda jastarǵa basymdyq berý – strategııalyq turǵydan negizdelgen ári ýaqyt talabyna tolyq jaýap beretin sheshim dep esepteımin. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev atap ótken volonterlik qyzmet, ǵylym, ınnovasııalar jáne jasandy ıntellekt sııaqty uǵymdardyń Negizgi zań deńgeıinde bekitilýi – eldiń uzaqmerzimdi damý modelin aıqyndaıtyn mańyzdy qadam.
Birinshiden, jastar – kez kelgen memlekettiń demografııalyq jáne zııatkerlik áleýetiniń negizgi tiregi. Osy turǵydan alǵanda, olardyń belsendiligin ınstıtýsıonaldyq deńgeıde qoldaý eldiń turaqty damýyna tikeleı áser etedi. Volonterlik qyzmettiń Konstıtýsııada kórinis tabýy azamattyq jaýapkershilikti arttyryp, qoǵamdaǵy áleýmettik yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa yqpal etedi.
Ekinshiden, ǵylym men ınnovasııaǵa basymdyq berý – jahandyq básekege qabilettiliktiń basty faktory. Qazirgi kezeńde ekonomıkalyq ósim tabıǵı resýrstardan góri tehnologııalyq progreske táýeldi. Sondyqtan bul baǵyttardyń konstıtýsııalyq deńgeıde bekitilýi ǵylymı-zertteý qyzmetin júıeli túrde damytýǵa jáne adamı kapıtaldyń sapasyn arttyrýǵa múmkindik beredi.
Úshinshiden, jasandy ıntellekt máselesiniń engizilýi – erekshe nazar aýdararlyq qadam. Bul sıfrlyq transformasııa úderisiniń qaıtymsyz ekenin jáne memlekettiń osy baǵyttaǵy saıasatty aldyn ala retteýge umtylyp otyrǵanyn kórsetedi. Jasandy ıntellektti damytý arqyly eńbek ónimdiligin arttyrýǵa, memlekettik basqarýdyń tıimdiligin kúsheıtýge jáne jańa ekonomıkalyq salalardy qalyptastyrýǵa bolady.
– Otandyq jáne sheteldik baqylaýshylar zań talaptary men demokratııalyq normalardyń tolyq saqtalǵanyn atap ótýde. Prezıdenttiń aıtýynsha, jalpyhalyqtyq referendým joǵary deńgeıde, ashyq ári ádil ótti. Siz saıası jańǵyrý úderisinde jalpyhalyqtyq daýys berýdiń rólin qalaı baǵalaısyz?
– Jalpyulttyq referendým – saıası jańǵyrýdyń legıtımdiligi men qoǵam tarapynan qabyldanýyn qamtamasyz etetin negizgi demokratııalyq tetik. Mundaı formatta sheshim qabyldaý memlekettik reformalardyń tek ınstıtýsıonaldyq deńgeıde ǵana emes, qoǵamdyq sanada da bekitilýine múmkindik beredi. Azamattardyń tikeleı qatysýy arqyly qabyldanǵan ózgeristerdiń saıası salmaǵy artyp, olardyń oryndalýyna degen senim kúsheıedi.
Baqylaýshylar tarapynan zań talaptary men demokratııalyq normalardyń saqtalýy týraly berilgen oń baǵalar referendýmnyń sapaly uıymdastyrylǵanyn kórsetedi. Bul – saılaý úderisterine degen qoǵamdyq senimdi nyǵaıtatyn mańyzdy faktor. Ashyqtyq pen ádildik qaǵıdattarynyń saqtalýy saıası júıeniń transparenttiligin arttyryp, bılik pen qoǵam arasyndaǵy dıalogty ınstıtýsıonaldandyrýǵa yqpal etedi.
Sonymen qatar, jalpyhalyqtyq daýys berý saıası mádenıetti qalyptastyrýda erekshe ról atqarady. Azamattar tek baqylaýshy emes, tikeleı sheshim qabyldaýshy sýbekt retinde kórinedi. Bul úrdis jaýapkershilik deńgeıin arttyryp, azamattyq belsendiliktiń sapaly jańa deńgeıge kóterilýine jaǵdaı jasaıdy.
Saıası jańǵyrý jaǵdaıynda mundaı qural reformalardyń joǵarydan ǵana emes, tómennen de qoldaý tabýyna múmkindik beredi. Nátıjesinde qabyldanǵan konstıtýsııalyq ózgerister qoǵamdyq konsensýsqa negizdelgen, ornyqty ári uzaqmerzimdi sıpat alady.
– Prezıdent atap ótkendeı, jalpyhalyqtyq qoldaýǵa ıe bolyp, azamattardyń erik-jigerimen maquldanǵan Konstıtýsııa – memleket damýy jolyndaǵy mańyzdy baǵdar. Sizdiń oıyńyzsha, Qazaqstandaǵy konstıtýsııalyq reformalardy halyqaralyq tájirıbe turǵysynan qalaı baǵalaýǵa bolady? Usynylǵan ózgerister konstıtýsııalyq quqyqtyń zamanaýı damý úrdisterine qanshalyqty sáıkes keledi?
– Qazaqstandaǵy konstıtýsııalyq reformalardy halyqaralyq tájirıbe aıasynda qarastyrsaq, bul úderisti quqyqtyq evolıýsııanyń kezeń-kezeńimen júzege asyrylyp jatqan úlgisi retinde baǵalaýǵa bolady. Álemdik praktıkada konstıtýsııalyq ózgerister kóbine saıası júıeni teńgerimdeý, azamattardyń quqyqtaryn keńeıtý jáne memlekettik ınstıtýttardyń tıimdiligin arttyrý maqsatynda júrgiziledi. Qazaqstandaǵy bastamalar da osy jalpyǵa ortaq úrdistermen úılesedi.
Qazirgi zamanǵy konstıtýsıonalızmniń negizgi trendteriniń biri – bılik tarmaqtarynyń arasyndaǵy tepe-teńdikti kúsheıtý jáne ókilettikterdi qaıta bólý. Bul turǵyda Qazaqstanda sýperprezıdenttik modelden birtindep yqpaldy Parlamenti men esep beretin Úkimeti bar júıege kóshýge baǵyttalǵan qadamdar halyqaralyq standarttarǵa sáıkes keledi. Mundaı transformasııa Eýropa men Azııanyń birqatar elderinde sátti iske asqan ınstıtýsıonaldyq reformalarmen úndes.
Azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý tetikterin kúsheıtý – jahandyq quqyqtyq damýdyń mańyzdy baǵyty. Konstıtýsııalyq sot ınstıtýtynyń engizilýi, adam quqyqtary salasyndaǵy kepildikterdiń keńeıýi – bul halyqaralyq quqyqtyq tájirıbede oń baǵalanatyn sheshimder. Atap aıtqanda, konstıtýsııalyq baqylaý ınstıtýtynyń kúsheıýi quqyq ústemdigin qamtamasyz etýdiń negizgi quraldarynyń biri bolyp sanalady.
Usynylǵan ózgeristerdiń taǵy bir mańyzdy qyry – qoǵamnyń suranysyna beıimdelýi. Qazirgi kezeńde kóptegen memleketter konstıtýsııalyq reformalardy azamattardyń qatysýymen, ashyq talqylaý arqyly júzege asyrýǵa umtylady. Qazaqstandaǵy referendým arqyly qabyldanǵan ózgerister osy participatory democracy qaǵıdattaryna sáıkes keledi.
– Reformalardyń baǵyttarynyń biri – bılik tarmaqtary arasyndaǵy ókilettikterdi qaıta bólý. Sizdiń oıyńyzsha, bul eldiń saıası júıesindegi tepe-teńdikke qalaı áser etýi múmkin?
– Bılik tarmaqtary arasyndaǵy ókilettikterdi qaıta bólý – saıası júıeniń ınstıtýsıonaldyq sapasyn arttyrýǵa baǵyttalǵan mańyzdy qadam. Mundaı ózgerister, eń aldymen, «tepe-teńdik jáne tejemelik» qaǵıdatynyń naqty jumys isteýine múmkindik beredi. Iаǵnı, árbir bılik tarmaǵynyń ókilettikteri aıqyndalyp, olardyń bir-birine yqpal etý tetikteri kúsheıedi.
Parlamenttiń róliniń artýy zań shyǵarý qyzmetiniń sapasyn kóterip, atqarýshy bılikke qatysty baqylaý fýnksııalaryn tıimdi júzege asyrýǵa jol ashady. Bul óz kezeginde Úkimettiń eseptiligi men jaýapkershiligin arttyryp, qabyldanatyn sheshimderdiń ashyqtyǵyn qamtamasyz etedi. Atqarýshy bılik pen zań shyǵarýshy organ arasyndaǵy mundaı teńgerim memlekettik basqarýdyń tıimdiligin kúsheıtedi.
Sot júıesiniń táýelsizdigin nyǵaıtý da osy reformalardyń mańyzdy bóligi. Sot bıliginiń derbestigi quqyq ústemdigin qamtamasyz etýdiń negizgi alǵysharty bolyp tabylady. Eger sot ınstıtýttary saıası yqpaldan barynsha táýelsiz jumys istese, bul azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý deńgeıin aıtarlyqtaı arttyrady.
О́kilettikterdi qaıta bólý saıası júıedegi shamadan tys shoǵyrlanýdy azaıtyp, bıliktiń bir ortalyqqa táýeldiligin tómendetedi. Nátıjesinde sheshim qabyldaý úderisi kópsalaly jáne teńgerimdi sıpatqa ıe bolady. Bul – saıası turaqtylyqty saqtaı otyryp, birtindep demokratııalyq ınstıtýttardy kúsheıtýge múmkindik beretin model.
– Qazaqstandaǵy konstıtýsııalyq reformany Qasym-Jomart Toqaevtyń saıası baǵytyn nyǵaıtý jáne onyń halyqaralyq arenadaǵy bedelin arttyrý quraly retinde qarastyrýǵa bola ma?
– Qazaqstandaǵy konstıtýsııalyq reformalardy tek jekelegen saıası tulǵanyń pozısııasyn kúsheıtý quraly retinde qarastyrý birjaqty baǵalaý bolar edi. Bul úderis, eń aldymen, saıası júıeni jańǵyrtýǵa, memlekettik basqarý modelin qaıta teńgerýge jáne qoǵamdyq suranysqa jaýap berýge baǵyttalǵan keshendi reformalar jıyntyǵy retinde kórinedi.
Sonymen qatar, reformalardyń saıası kóshbasshylyqpen tikeleı baılanysty ekeni de jasyryn emes. Qasym-Jomart Toqaev bastamashy bolǵan ózgerister onyń jarııalaǵan «Ádiletti Qazaqstan» tujyrymdamasymen úılesedi jáne saıası baǵyttyń júıeli túrde júzege asyp jatqanyn kórsetedi. Mundaı jaǵdaıda reformalar saıası kóshbasshynyń strategııalyq kún tártibin nyǵaıtatyn faktorlardyń biri retinde qarastyrylýy múmkin.
Halyqaralyq deńgeıde alǵanda, konstıtýsııalyq ózgeristerdiń referendým arqyly qabyldanýy, bılik tarmaqtarynyń teńgerimin kúsheıtýge baǵyttalýy jáne adam quqyqtary salasyndaǵy kepildikterdiń keńeıýi Qazaqstannyń reformalarǵa beıildiligin kórsetedi. Bul óz kezeginde eldiń ınvestısııalyq tartymdylyǵyna, halyqaralyq seriktestermen senimdi dıalog ornatýyna jáne jalpy saıası bedeliniń artýyna oń áser etedi.
Jańa Konstıtýsııa azamattardyń derbes derekterin qalaı qorǵaıdy?
Demek, atalǵan reformalar belgili bir dárejede saıası baǵytty nyǵaıtatyn qural retinde kórinýi múmkin, alaıda olardyń mazmuny men aýqymy olardy keńirek – memlekettik júıeni sapalyq turǵydan jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan strategııalyq qadam retinde baǵalaýǵa negiz beredi.
– Eń bastysy, Qasym-Jomart Toqaev atap ótkendeı, azamattar bul ózgeristerdi qoldap otyr. Prezıdenttiń pikirinshe, ortaq múdde jolynda kúsh biriktirgen qazaqstandyqtar bolashaq urpaqqa ozyq ári damyǵan Qazaqstandy qaldyrady. Sizdiń oıyńyzsha, referendýmda qabyldanǵan sheshimder eldiń saıası júıesine qandaı uzaq merzimdi áser etýi múmkin?
– Referendým arqyly qabyldanǵan konstıtýsııalyq ózgeristerdiń uzaq merzimdi áserin ınstıtýsıonaldyq, saıası jáne qoǵamdyq ólshemder turǵysynan baǵalaýǵa bolady. Eń aldymen, bul sheshimder saıası júıeniń turaqtylyǵyn jańa sapalyq deńgeıge kóterýge baǵyttalǵan. Azamattardyń tikeleı qoldaýymen bekitilgen normalar memlekettik ınstıtýttardyń legıtımdiligin kúsheıtip, olardyń uzaqmerzimdi ornyqtylyǵyn qamtamasyz etedi.
Instıtýsıonaldyq turǵydan alǵanda, bılik tarmaqtary arasyndaǵy ókilettikterdiń qaıta bólinýi «tejemelik ári tepe-teńdik» mehanızmderiniń naqty jumys isteýine negiz qalaıdy. Bul model ýaqyt óte kele basqarý sapasynyń artýyna, sheshim qabyldaý úderisiniń ashyqtyǵy men jaýapkershiliginiń kúsheıýine alyp keledi. Nátıjesinde saıası júıe bir ortalyqqa táýeldilikten arylyp, ıkemdi ári ornyqty sıpatqa ıe bolady.
Qoǵamdyq-saıası mádenıetke áseri de mańyzdy. Referendým azamattardyń memleket isine qatysýynyń tıimdi quraly retinde tájirıbede bekitildi. Bul aldaǵy kezeńde azamattyq belsendiliktiń artýyna, qoǵamdyq baqylaý ınstıtýttarynyń kúsheıýine jáne bılik pen qoǵam arasyndaǵy ózara senimniń nyǵaıýyna yqpal etedi. Mundaı ózgerister saıası prosesterge qatysýdyń jańa standarttaryn qalyptastyrady.
Uzaq merzimdi perspektıvada bul reformalar quqyq ústemdigi qaǵıdatyn tereńdetip, adam quqyqtaryn qorǵaý tetikterin jetildirýge múmkindik beredi. Qasym-Jomart Toqaev atap ótken qoǵamdyq birlik pen ortaq jaýapkershilik ıdeıasy naqty ınstıtýsıonaldyq mazmunǵa ıe bolyp, memleket pen qoǵam arasyndaǵy seriktestik modelin nyǵaıtady.
Qabyldanǵan sheshimder evolıýsııalyq jolmen damıtyn, teńgerimdi ári jaýapty saıası júıeniń qalyptasýyna negiz qalaıdy jáne eldiń uzaq merzimdi damý traektorııasyn aıqyndaıtyn mańyzdy faktorlardyń birine aınalady.
