Jýyrda Prezıdent Almaty qalasyna barǵan jumys saparynda Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıetetinde ǵylymı qoǵamdastyqpen kezdesti. Ǵylymı qaýym aldynda sóılegen sózinde qazir túrli memleketter arasynda tehnologııasy ozyq el bolý maqsatynda qarqyndy kúres júrip jatqanyn, elimizde ǵylym qalashyqtary men qarqyndy damıtyn qalalardy jańa tehnologııa-lar ortalyǵyna aınaldyrý qajettigin aıtqan edi.
– Osy mindetti iske asyrý úshin tıisti tujyrymdama qabyldandy. Bul konsepsııaǵa sáıkes myqty ǵylymı-tehnologııalyq parkter qurý josparlanyp otyr. Meniń tapsyrmam boıynsha Kýrchatov qalasyna ǵylym qalashyǵy mártebesin berý jumysy bastalyp ketti. Parlament osyndaı qalashyqtardyń quqyqtyq mártebesin jáne qarjylandyrý tetikterin aıqyndaıtyn zań jobasyn qarap jatyr. Ǵylymdy arqaý etken aýmaqtar qurý – bizdiń strategııalyq basymdyqqa ıe maqsatymyz. Jańa Konstıtýsııada qarqyndy damıtyn qalalar úshin arnaıy quqyqtyq rejim bekitildi. Sondyqtan Alatau City joǵary tehnologııalar salasyndaǵy ınvestorlar úshin tartymdy jobaǵa aınalady dep senemiz. Jalpy, memleket óńirlerde ǵylym men ınnovasııany damytýǵa erekshe nazar aýdaryp otyr. Soǵan sáıkes ákimderge ǵylymı-tehnologııalyq saıasatty júrgizý quzyreti berildi, – dedi Prezıdent.
Ǵylymı qaýymdastyqqa jasalǵan úndeýden soń, Kýrchatov qalasy ákimdiginiń ázirligin surap kórgen edik. Olardyń aıtýynsha, Kýrchatov qalasyna ǵylym qalashyǵy mártebesin berý máselesi qolǵa alynǵan. Qalada qajetti áleýmettik jáne ınjenerlik ınfraqurylym qalyptasqan, sondaı-aq aýmaqtyq keńeıýge múmkindik beretin bos jer telimderi saqtalǵan. Elimizdiń Atom energııasy jónindegi agenttigi 2026–2035 jyldarǵa arnalǵan Kýrchatov qalasynda ǵylym qalashyǵyn damytý tujyrymdamasynyń jobasyn ázirlegen.
– Ǵylym qalashyǵy mártebesin berý rásimderin 2026 jyldyń jeltoqsan aıynda aıaqtaýdy josparlap otyrmyz. Atalǵan mártebe berilgen jaǵdaıda qala áleýmettik, ekonomıkalyq jáne demografııalyq damý turǵysynan jańa serpin alyp, halyqaralyq ǵylymı jobalar men ınvestısııalar tartý úshin tartymdy ortalyqqa aınalady, – dedi qala ákimi Bolat Ábdiralıev.
Ákimniń sózinshe, joba aıasynda joǵary tehnologııalyq óndiristerdi qoldaý, basym ǵylymı jáne ǵylymı-tehnıkalyq baǵyttardy damytý, ınnovasııalyq qyzmetti ilgeriletý, ǵylymı jáne bilim ınfraqurylymyn nyǵaıtý, sondaı-aq ǵylymı ázirlemelerdi kommersııalandyrý men ınvestısııalar tartý tetikterin jetildirý kózdelgen.
Rasynda, Kýrchatov qalasynyń ǵylymı zertteý áleýeti qalyptasqan. Ondaǵy Ulttyq ıadrolyq ortalyqtyń qyzmeti el úshin mańyzdy ról atqarady. Ortalyqta joǵary deńgeıdegi ǵylymı zertteýler men ázirlemeler júrgizilip, onyń nátıjeleri elimizde ǵana emes, halyqaralyq deńgeıde de keńinen tanylyp otyr. Ásirese qalanyń óndiristik bazalary ǵalymdarǵa tájirıbe almasý men ǵylymı nátıjelerdi tájirıbede synaqtan ótkizýge qolaıly oryn ekeni sózsiz. Tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty, professor Sana Qabdrahmanovanyń pikirinshe, elimizdegi tehnıkalyq baǵyttaǵy ǵylymı áleýetti odan ári damytýǵa ǵalymdardy osy salaǵa tartý asa mańyzdy.
– Negizi, bul óte durys sheshim dep esepteımin. Qazir Ulttyq ıadrolyq ortalyq ınstıtýty qyzmetin jetkilikti atqaryp, ǵylymı zertteý áleýetin tolyq qalyptastyrdy. Elimizde tehnıkalyq baǵyttaǵy mamandardy damytý qarqyndy úles alyp otyr. Osy salaǵa tehnıkalyq baǵyttaǵy ǵalymdardy kóbirek tartý kerek, – dedi ǵalym.
Qalalyq ákimdiktiń dereginshe, Kýrchatovta qýattylyǵy 700 MVt bolatyn kondensasııalyq elektr stansasyn, kómirdi tereń óńdeıtin kómir-hımııa keshenin salý syndy iri jobalardy iske asyrý josparlanǵan. Buǵan qosa jylyna 150 myń tonna molıbden kenin óńdeıtin baıytý fabrıkasyn salý da kózdelip otyr.
Toqsanynshy jyldary Semeı ıadrolyq polıgony jabylǵan soń, mıssııasy aıaqtalǵandaı kórinip, el nazarynan tys qalǵan Kýrchatov qalasy búginde qaıta jandana bastady. Oǵan sebep – Prezıdenttiń Kýrchatov shaharyna ǵylymı qalashyq mártebesin berý týraly bastamasy deıdi qala turǵyndary. Búginde qalanyń áleýmettik ınfraqurylymy jańaryp, turǵyn úıler qaıta qalpyna keltirilip, iri óndiristik jobalar josparlanyp otyr.
P.S. Álemdik tájirıbe kórsetkendeı, ǵylymı qalashyqtar qalyptastyrǵan elder jańa tehnologııany syrttan kútpeıdi, ózderi óndiredi. Mysaly, AQSh-taǵy Kremnıı alqaby startaptar men iri tehnologııalyq bıznestiń toǵysqan alańyna aınalyp, ıdeıany birden naryqqa shyǵarady, Japonııadaǵy Sýkýba ǵylym qalasy robottehnıka men ǵarysh zertteýlerin júıelep, ǵylymdy memlekettik strategııaǵa aınaldyrdy, Ońtústik Koreıadaǵy Dedok ǵylym qalashyǵy ınjenerııa men joǵary tehnologııa óndirisin qatar damytyp, eksportpen aınalysyp otyr, al Qytaıdaǵy Chjýngýansýn qalasy elektronıkany ulttyq básekeniń tiregine aınaldyrdy. Reseıdegi Skolkovo – startaptar men qoldanbaly tehnologııalardy qoldaýǵa baǵyttalǵan qalashyq. Osyǵan qarap ǵylym zerthanadaǵy tájirıbe ǵana emes, básekege qabilettiliktiń tetigi ispetti. Sondyqtan ǵylymdy damytý – tańdaý emes, ýaqyt talaby ekeni túsinikti. Sonaý XIX ǵasyrda Qaraýylda otyryp aıtqan qazaqtyń qasıetti qara shaly Abaı hakimniń: «Dúnıe de ózi, mal da ózi – ǵylymǵa kóńil bólseńiz», degen sózi de osy ǵoı. Endigi el damýynyń aıqyn joly osy bolýǵa tıis.
Abaı oblysy
