Muqan týyp-ósken ortasy men ýaqytynyń talaptaryna kónbeı, ózi kóksegen ómirge umtylǵan, sol jolda aıanbaǵan adam ekenin shamalaýǵa bolady. Ákesi Imanjan ári aqyn, ári kórgen-bilgenin qaǵazǵa túsirgen, qazirgishe aıtqanda zertteýshi (muraǵattaǵy qoljazbalary endi zerttelip jatyr), ári qaı zamanda ómir súrse de syıly bola bilgen dúmdi kisi. Muqan sol ákeniń degenimen júrmeı, oqý izdep Almatyǵa ketýi – Abaı balalaryn synaǵanda Mıhaelıstiń: «Balalaryń seniń tóbeń kórinbeıtin jerge ketýi kerek», degenin eske túsiredi.
Almatyǵa ketken soń Muqan ókpesine sýyq tıgizip, sozylmaly aýrýǵa shaldyǵyp, ómirmen erte qoshtasqanyn estelikterden jaqsy bilemiz. Biraq Muzafar Álimbaev: «Dimkástigine qaramaı, Muqan deni saý ári ózinen jasyraq bizden áldeqaıda kóp eńbektenetin», deıdi. Ony tynymsyz etken – ózi ańsaǵan bıik deńgeıli ádebıet edi. Izdeniske toly tynymsyz da qysqa ǵumyrynda bizge «Alǵashqy aılar» syndy sol ýaqytqa jańalyq bolǵan povesi men birneshe áńgimesin syılaǵannan bólek, birqatar aqyn-jazýshynyń kópshilikke tanylýyna da sebepker bolypty. S.Qırabaev, T.Álimqulov, Á.Nurpeıisov, B.Soqpaqbaev, M.Álimbaev, Z.Qabdolov, Á.Nurshaıyqov, A.Nurqatov, M.Álimbaev, S.Sarǵasqaev, Z.Imanbaev, О́.Qanahın, T.Moldaǵalıev, E.Ebikenov, Q.Myrzalıev, Á.Mámbetov, Á.Dúısenbıev, S.Jıenbaev, Sh.Muhamedjanov, Q.Ydyrysov, Z.Shúkirov, S.Baıazıtov, Á.Nábıev, N.Seralıev, K.Toqaev, taǵy basqa qazir aty esimde joq kóp jastardyń ádebıetke betin Muqan ashty», dep jazady.
Djek Londonnyń keıipkeri Martın Iden gazet-jýrnalǵa jazǵanyn bastyra almaı, ábden qınalǵanda redaksııadaǵylarǵa renjip, olardyń bári ózderi jaza almaı, endi jaza alatyndarǵa ósh ekenin meńzep: «Ádebıettiń kirer esigin sol biróńkeı talantsyz tóbetter qorıtyn bolǵan», deıtini bar edi. Al Muqan Imanjanov ondaı keleńsizdikke qarsy kúreskenin kóremiz.
«Pıonerde» istep júrgeninde oqýshy balalardyń tyrnaqaldy týyndylaryn basyp, olarǵa jaýap hat joldap, aǵalyq qylyp júrgen kezin eske alyp, Sansyzbaı Sarǵasqaev bylaı deıdi: «Muqannyń jas qalamgerlerge degen qamqorlyǵyn, olardyń sátti shyǵarmalaryna jas balasha qýanǵanyn talaı kórdim». Al «Sosıalıstik Qazaqstanda» istegen kezinde óńirlerde júrgen talapty jastardy baý- lyp, jaryqqa shyǵarǵanyn Ázilhan Nurshaıyqov pen Táken Álimqulovtardyń esteliginen anyq baıqaımyz.
О́ziniń qanattastaryna, inilerine de sondaı janashyrlyq tanytyp, shyǵarmashylyq týraly áńgime bolsa, bir-biriniń áńgimelerin talqylasa da janyn sala kirisedi eken. Kemel Toqaev «Kómeski iz» povesin jazarda oıyn Muqan Imanjanovqa aıtyp berip, sonda ol kisiniń bylaı degenin eske alady: «Bizde detektıv janry atymen joq. Eger sen osy janrdy bastap ketseń, ádebıetimizdegi úlken olqylyqty toltyrǵan bolar ediń». Keıin Kemel úzeńgiles aǵasy artqan sol júkti jeter jerine jetkizdi de.
Muzafar Álimbaev Muqannyń osy qasıetin aıta kele, bylaı dep dál baǵa bergen eken: «Teatr termınin qoldansaq, Imanjanov ádebı sahnadan ózi kózge kórinbegen, shymyldyq syrtynda qalǵan, biraq talaıdyń ónerin shyńdaǵan bilgir rejısser bolatyn».
Álbette, aty atalǵan jazýshylar Muqandaı ustazy bolmasa, tanylmaı qalar edi deýge bolmaıdy. Biraq kez kelgen óner ıesin dál ýaǵynda demep, qanattandyrý óte mańyzdy. Jáne eń qyzyǵy, keıin qazaq ádebıetine árqaısy ózinshe úles qosqan osynsha kóp adam sondaı aıaýly jan retinde qyryq eki-aq jyl ómir súrgen Muqandy eske alatyny.
Kópke kómekteskisi kep turatyn Muqannyń darhan minezin sóz etken soń, oǵan rahmet aıta bilgen, jaqsylyǵyn umytpaı jazyp ketken shákirt inileriniń de márttigin aıta ketkenimiz ádil bolar.
Jan balasyn kúndemeı, ózi qumartqan ádebıettiń halin jalǵyzyndaı ýaıym qylyp, jetpeı turǵan tusyn jetkize alatyn jastarǵa bar aqylyn aıtyp, ózine ózi mindet etip alǵan ıntellektýaldyq maıdannyń ishinde kúrese júrip dúnıeden ótken Muqannyń týǵanyna bıyl – 110 jyl. Osyǵan oraı ádebıet bapkeriniń atyn kópshiliktiń esine bir salyp qoıýdy jón kórdik.
Arman ÁLMENBET,
Prezıdenttik arnaýly ádebı syılyqtyń ıegeri
