Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Aqyn Serik Turǵynbekulynyń turǵylastary ózderin «soǵystan sońǵy urpaqtar» sanaıdy. Demek, keshegi HH ǵasyrdaǵy uly zulmat – jıyrma mıllıon adamdy jalmaǵan Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin dúnıege kelgen býyn ókili. Sondyqtan da bolar Serik aqynnyń «Soǵystan keıingi urpaqpyz» dep bastalatyn óleńinde mynadaı shýmaq bar:
«...Qyran edim,
Qarǵaǵa tústi kúnim.
Talaı-talaı túınedi ishte muńym.
Kórdik keıde qańtardyń aptabyn da,
Kórdik keıde shildeniń úskirigin...»
Soǵystan keıin órteńge shyqqan ósimtal gúldeı bolǵan jaýqazyn aqyn Serik Turǵynbekulynyń aldynda aqıyq Nurhan, kúndeı kúrkiregen Syrbaı men jasyndaı jarqyldaǵan Ǵafý aǵalary turdy. Serik aqyn óz únin, sara baǵytyn taýyp qanattansa da, óleńdegi ónegeli ustaz – temirqazyqtary Syraǵań men Ǵafań bolǵanyn moıyndaıdy.
Alpysynshy jyldardyń aıaǵy men jetpisinshi jyldardyń basynda-aq qazaq ádebıetiniń óleń ólkesine Qostanaı oblysynyń Jangeldın aýdanyna qarasty Tosyn qumyndaǵy Tólegen qystaýynan kelip qosylǵan úkili aqyn uly dalanyń tósinde erkin jortyp, dalanyń samaly, qumnyń syry, jýsannyń ıisin jyrǵa qosty.
Serik Turǵynbekulynyń poezııasyndaǵy basty taqyryptardyń biri – týǵan jer. Aqyn úshin týǵan ólke – tek geografııalyq uǵym emes, ol – rýhtyń tiregi, jyrdyń qaınary. Onyń óleńderinen qazaq dalasynyń keńdigi, tarıhtyń tereńdigi, halyqtyń taǵdyry aıqyn kórinis tabady. Aqyn týǵan jerdiń ár taly men ár tasy, ár samaly men ár úni arqyly ulttyq bolmysty, qazaqy dúnıetanymdy beıneleıdi. Máselen, aqynnyń týǵan jerge degen saǵynyshyn bildiretin «Týǵan jer dala, belderi» degen óleńniń keıbir joldary oqyrman jadynda jattalyp qalǵan:
«Týǵan jer – dala, belderi,
Saǵyndym seni, kelgeli.
Aqtaryp jatqan aq boran,
Aqtarǵan jyly seńderi.
Baýyryń – meniń mekenim,
Jaýyr da bolsa jetemin.
Tútinin túzý shyǵatyn,
Ańsaǵan, shirkin, ekenmin...»
Bul joldardan aqynnyń týǵan ólke aldyndaǵy perzenttik mahabbaty men tereń sezimi anyq baıqalady. Tosyn qumynyń tynysy, balalyq shaqtyń elesi osy shýmaqtarda tunyp tur. Sonymen qatar aqyn shyǵarmalarynda adam janynyń názik ıirimderi, mahabbat pen saǵynysh, úmit pen kúdik, ómir men ólim máseleleri de keńinen kórinis tabady. Ol oqyrmannyń syrtqy pishininen góri ishki álemine úńilýge qumar. Onyń jyrlary – janmen syrlasý, júrekpen tildesý.
Tabıǵat tamashalary avtordy tolǵandyrmaı qoımaıdy. Ásirese shabytty aqyn tabıǵat sulýlyǵyn tereń sezinip, onymen muńdasýǵa asyq. «Qys kórinisteri» sıklindegi bir óleńin aqyn mynadaı muńmen qorytyndylaıdy:
«Qysqy aıazdaı keýdemdi qaryp bir muń,
Tósegime men daǵy baryp tyndym.
Qapa bolyp qalady dál osylaı –
Qasıetin bilmegen jaryq kúnniń».
Aqyn tabıǵat sulýlyǵyna jalań tamsanyp qoımaıdy. Osyndaı kórikti kórinisterdi saqtap qalýǵa shaqyrady. Qostanaı, Torǵaı kelbetine suqtana turyp, muńyn da ashyq jyrlaıdy. «Qystyń kúni Qımada» qydyrady. Kókshetaý kórinisterine suqtanady. Aqjaıyqty Arýǵa teńeıdi. Bárin aıta kelip sóz sońy Aral men Balqash muńyn egile jyrlaıdy. Aqyn ana bolyp zarlanady:
«Kórge aınalyp mekeni,
Jasqa tolyp etegi,
Eńiregen anamyn,
Endi maǵan pana kim?!»
Deıdi de shaǵala bolyp shańqyldaıdy:
«Shańqyldaǵan shaǵalamyn,
Teńiz tósin saǵaladym.
Aıdynymnan aıyrylǵanda,
Qandaı meken taba alamyn?!»
Sóıtedi de maral bolyp muńaıady:
«Endi qashan Araldyń,
Móldirine qanarmyn.
Jas ornyna qan aqty
Jalt-jult etken janardyń...»
Búgingi kúnniń ózekti taqyryptarynyń biri – tabıǵatty qorǵaý nazarynan tys qalmaǵan. Jan-tánimen, talantymen sulýlyqty qorǵaýǵa shaqyrady. Tabıǵat adamzat tirshiliginiń negizi dep úndeıdi.
Aqyn Serik Turǵynbekuly jasy alpysqa tolǵan kemel shaǵynda «Jazýshy» baspasynan «Jerorta» atty jyr kitabyn shyǵardy. Sol «Jerortaǵa» jınaqtalǵan aqyn óleńderinde bulqynys, býyrqanys basym. Serik Turǵynbekulynyń mýzasy momyn emes, minezdi. О́leńderiniń deni sezimge áser eter terbelisti, tebirenisti keledi.
«... Mahabbatqa bólegen meni kópten,
Zar qaqtyrǵan, jubatqan, eńiretken,
О́mir – jalyn,
О́mir – ot,
О́mir – ótkel!»
Sol ótkelden qalaı ótý kerek? О́mir synyna daıynsyń ba? О́mir asýynda neler kezdesedi? Bul suraqtarǵa jaýapty da aqynnyń óleńderinen tabasyz. Ári óktem ún, uıqasty jyr, shuraıly sózderimen beredi. Máselen, «Úsh jara bar júregimde» dep jyrlaǵan aqynnyń:
«Biri – Aral –
Azaptan arylmaǵan.
Biri – Semeı –
О́kpesi qabyndaǵan.
Úshinshisi – Zaısannyń zilzalasy
Kómek surap basqaǵa jalynbaǵan», degen óleńinen adamzatqa qarsy qoldan jasalǵan qatygezdik pen tabıǵat apatyna shaldyqqan týǵan jer qasiretin tanımyz.
Búgingi kúnniń basty ózekti máselesi – týǵan aýyl taǵdyry da Serik aqyndy qatty alańdatady. Sodan da bolar «Aýyl ólip barady» dep jan daýysy shyǵa shyrqyraıdy. «Aýyl ólmeıdi» dep shaptyqqandarǵa:
«Aýyl ras ólmeıdi – maly bolsa,
Mal baǵatyn halyqtyń háli bolsa,
Sol maldyń da qalmady saý-tamtyǵy
Azaıady, qurıdy áli qansha?»,
dep jónin aıtady, ejikteı túsindirgen bolady. Týǵan jer, ósken orta – búgingi aýyl zary aqyn júreginde berish bolyp qatqanyn:
«Aýylda – jut dál qazir,
Aýylda – muń.
Tattyq talaı aýyldyń táýir dámin,
Jat jurttyqtan izdeseń
jan tappaısyń
Bári ózińniń qarakóz baýyrlaryń», degen jyr joldarynan da jazbaı tanısyń.
Qazaqtyń ótkeni men búgingi tarıhynda ómir keship, elim dep eńbek etken rýhty azamattarynyń kóbine Serik Turǵynbekuly óleń arnady. Olardyń tulǵasyn jyrmen somdady. «Arystar azasyna» arnalǵan óleńderinde bylaısha jyrmen alǵysóz arnaıdy:
«Etemin búgin minájat,
El úshin qurban bolǵandar.
Basynan ketpeı,
Muń-azap.
О́rtengen,
Kúıgen –
Ormandar...»
Árıne, Qazaq eli úshin órtengen orman Báıterekteriniń basy – Abylaı han. Uzaq jyl esimi atalyp, eli kıe tuta almaǵany úshin Abylaı han arýaǵynan aqyn keshirim ótinedi.
«Keshire gór, han ıem
Jettim saǵan keshigip...
Túsi sýyq sur zaman
Turyp aldy óshigip!..»
Keńes kezeńinde qazaq handarynyń attaryn ataýǵa da jasqandyq. Olardyń Qazaq memleketin qalyptastyrýdaǵy ıgi isterin umyt qaldyrdyq. Aqyn sol úshin de ǵasyr tiregi bolǵan Abylaı han rýhyna basyn ıip, jyr monshaqtaryn shashady. О́leń ózinen-ózi, ekpindi oqýǵa suranyp-aq turǵandaı.
Aqyndardyń alyby Abaıǵa talaılar óleń arnaǵan. Birer óleńinde Serik Turǵynbekuly da «Bir Abaı», «Naǵyz aqyn» dep jyrlaıdy.
«... Qudaı bireý!
Ázirge Abaı bireý.
Kóńilderdi kórkeıtti talaı júdeý.
Kóz jetpeıtin óleńniń kók aspanyn
Qıyn... qıyn Abaısyz araıly deý...»
Serik Turǵynbekuly osylaı Abaıdy qurmetteýmen ótken qazaqtyń aqıyq aqyndarynyń keskin-kelbeti, jyr álemindegi baqytty shaqtaryn keremet sýretteıdi.
Máńgilik mahabbat taqyrybyn avtor barynsha shabyttana jyrlaǵan, erekshe ekpin, názik sezimmen tógildiredi. Aqyn úshin bul kıeli taqyryp, shabyt bastaýy.
«Aq mahabbat!
Qashannan Kıem ediń,
Saǵan degen taýsylmas syı-óleńim.
Qınalǵanda qan jutyp,
Qamyqqanda,
Iek artyp, ózińe súıenemin.
Senen ǵana jaralǵan –
Kúıim, ánim.
Sen sarqylsań – men de sap tyıylamyn.
Saǵan ǵana
Imandaı senemin men,
Saǵan ǵana
Qudaıdaı syıynamyn!»
Bul joldardan aqynnyń názik sezimdi, syrshyl álemi aıqyn kórinedi. Onyń mahabbat jyrlary tazalyq pen adaldyqtyń rámizi ispetti.
Jyrlaýynsha, adamnyń adam bolyp dúnıege kelýiniń ózi mahabbattyń arqasy. Sondyqtan da aqyn oǵan ımandaı senip, mahabbat aryn árqashan qorǵaýǵa umtylady. Mahabbat jolynda ólimge de barýǵa beıildi.
* * *
Serik Turǵynbekuly ádebıet zertteýshisi, kósemsózshi de. Onyń ádebıet, mádenıet taqyrybyna arnaıy jazylǵan materıaldary baspasózde jıi jarııalanyp turdy. «Jas Alashtyń» burynǵy menshikti tilshisi Serik Turǵynbekulynyń qalamynan týyndaǵan kórkem ocherkter «Tyńda túlegender» ataýymen jeke jınaq bolyp shyqqan. Sondaı-aq aqyn qalamy tóselgen aýdarmashy da. Qalam ıesiniń tárjimalaýymen orys, ýkraın, eston, latysh, mońǵol aqyndary qazaqsha sóılegen. Serik aqyn qazaqshalaǵan A.Tvardovskııdiń «Perzent», P.Bogdanovtyń «Moskva úshin shaıqas» óleńi men poemalary qazaq tilinde jaryq kórip, oqyrmandardyń joǵary baǵasyn alǵan. Serik aqyn kópke tanylǵan júzdegen án óleńiniń de avtory.
Seksenniń seńgirine shyqqan aqyn – qazaq ádebıetiniń abyzyna aınalǵan tulǵa. Onyń shyǵarmashylyǵy – ult rýhanııatynyń ajyramas bóligi. Ol qaldyrǵan mura – búgingi ǵana emes, keler urpaqtyń da rýhanı azyǵy. Aqynnyń árbir jyry júrekten shyqqan shyndyq, ómirden alynǵan taǵylym.
Serik Turǵynbekuly aǵammen qasıetti Torǵaı ólkesinde týǵan adamdar, onymen birge ómir súrip júrgen barsha jurtshylyq baqytty desek, solardyń qatarynda men de barmyn. Aǵamen keıingi jyldary etene aralasyp kelemin. Ásirese keıingi kezderde aqyn aǵamnyń jyr shýmaqtary men shyǵarmashylyq týyndylaryn ózinen qol qoıdyryp alyp, oqyp júrmin.
Serik aǵamnyń meni tánti etken erekshe qasıeti týraly qysqasha aıtsam, keıingi kezderi bolyp jatqan resmı jıyndar men toı-tomalaqtarda Tólen Ábdik pen Qoıshyǵara Salǵara sııaqty eldiń betkeustar azamattarymen birge bas qosqanda, ol kisiniń aǵalaryna degen iltıpaty, erekshe qurmeti, jyr arnap, lebiz bildirýi meni árkez tańdandyra túsedi.
Solardyń ishinde jazýshy Tólen aǵanyń Serik Turǵynbekuly týraly: «Seriktiń ólenderin oqyǵan saıyn kóńil kúıim kóterilip, til úıiretin dámdi et jegendeı boıyma da, oıyma da azyq alǵandaı sezinemin», degeni esimde qalypty.
Serik aǵamyz qazaq ádebıetiniń qazynasyna alǵash ózine ustaz bolǵan Nurhan Ahmetbekov syndy birneshe dastan usynǵanyna kýámiz. Onyń «Keıki batyr», «Mahambet jáne Jáńgir han», «Aqan Seri – Balqadısha», «Balýan Sholaq – Ǵalııa», «Ahmet – Ińkár», «Ǵarysh qazaq», «Sáken suńqar» dastandary kezinde Memlekettik syılyqqa usynyldy. Solardyń biri «Sáken-suńqar» dastanyn talqylaý kezinde poezııa patshaıymy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Farıza Ońǵarsynova: «Men aqyn Serik Turǵynbekulyn sonaý 60-jyldardyń aıaǵynan bilemin. Alǵash «Juldyz», «Jalyn» jýrnaldarynda, osy kúngi «Egemen Qazaqstan», «Jas Alash» gazetterinde, «Qazaq ádebıetinde» jarııalanǵan óleńderin oqyp, jas aqynnyń aıaq alysyna súısingen bolatynmyn. Alǵashqy jınaǵy, umytpasam, «Qobyz» dep atalatyn bolsa kerek. Sondaǵy óleńderdi súısine oqyǵanym áli esimde. Árıne, Serik jalǵyz emes, bular ózderi bir top bolyp, qazaq poezııasyna taı-qulyndaı tebisip, qatarlasa keldi. Keńshilik, Jumataı, Jarasqan, Temirhan sııaqty aqyndardyń qatarynda Seriktiń de ózine tán úni, daýysy estilip qalyp júrdi. Jaqsysyna súıinip, jamanyna kúıinip degendeı, ár kezeńde qazaq baspasózinde kórinip qalǵan balań jyrlaryna qatysty ózine de, ózgege de aıtyp, óz baǵamdy berip júrdim. Meniń taǵy bir esimde qalǵany, Seriktiń alǵash tusaýyn kesken aqyn Muqaǵalı Maqataev bolatyn. Ol jas aqynnyń alǵashqy kitabyna pikir jazyp, poezııa álemine qanatyn qaqtyrǵan edi. Ustaz aǵalary Syrbaı, Ǵafýlardyń sońynan erip, keıde solarǵa eliktep ketken tustary da bolatyn. Keıinnen, elikteýdiń túbi solyqtaýǵa aınalmaı, óz jolyn taýyp, tulǵaly aqynǵa aınaldy», degen eken.
Taǵy da bir Memlekettik syılyqtyń laýreaty Qoıshyǵara Salǵaraulynyń pikirine kóz jiberelik: «Men Seriktiń óleńderine balaýsa, balań, jigit kezinen kýámin. 60-jyldary aýdandyq gazette shyqqan alǵashqy týyndylarynyń ózinen-aq Serik bolashaqta úlken aqyn bolatynyn baıqatatyn. Áli esimde, sol jyldarda Torǵaıdyń myqty aqyny Nazarbek Bektemisov aýdandyq gazette «On bes jasar aqyn» degen taqyrypta alǵysóz jazyp, Seriktiń óleńderin jarııalap, sát-sapar tilegen edi. Mine, sodan beri Serik únemi ósý, órleý, damý jolymen júrip keledi. Onyń alǵashqy jyr jınaǵy «Qobyzdan» bastap, myna búgingi talqylap otyrǵan «Sáken-suńqar» dastanyna deıingi aralyqtaǵy onnan astam jınaqtyń bárin oqydym dep aıta alamyn. Sonyń bárinde de Serik bir kitaptan bir kitapqa, qaıtalap aıtamyn, qanaty qataıyp kóterilýmen, samǵaýmen qulashyn keńge salýmen erekshelendi.
Endi, mine, qazirgi talqylap otyrǵan «Sáken-suńqar» dastanyn men qyzyǵa, súısine oqyp shyqtym. Aldymen maǵan poemanyń bastaýy unady. Sáken dúnıege kelip, ákesi Seıfolla at jaratyp, toı jasap, sol toıda Sákenniń ákesiniń aty ozyp, el-jurt zor qyzyq-qýanyshqa keneledi».
Al «qazaq teńgesiniń kindik atasy» Ǵalym Baınazarov aǵasy bylaı deıdi: «...men Serik aqynmen mektepte birge oqydym. Sol jyldarda mektebimizde ádebıet úıirmesi bolyp, soǵan birge qatysyp júrdik (ol kezde óleń jazatynmyn). Ortamyzda qazaqqa belgili qalamger, jýrnalıst Sabyrjan Shúkiruly bolatyn. Bizge ol kisilerdiń sharapaty kóp tıdi. Kóp tálim-tájirıbe aldyq. Serik sol kezdiń ózinde «bala jyraý», jas aqyn atanyp júretin. Nurhannyń óleń-dastandaryn halyq aldynda kópshilikke jatqa aıtatyn».
Serik Turǵynbekuly – tuńǵysh ǵaryshker Toqtar Áýbákirov týraly «Ǵarysh qazaq» degen dastan jazǵan qalamger. Bul kitaptyń alǵysózin ataqty aqyn Muhtar Shahanov jazdy. Muhtar sol dastan týraly: «Men poemany taldaýdan aýlaqpyn. Ár oqyrman ózinshe tushynyp, ózinshe túsinedi. Bul arada Seriktiń ereksheligi búgingi zamandy, búgingi batyrdy jyrlaýynda bolyp otyr. Kóptegen qalamger ótken tarıhty qaýzap, ondaǵy batyr keıipkerlerdi ózinshe somdaıdy. Qııalǵa erik beredi. Keıde bir batyrdyń erligin ekinshi batyr enshilep ketedi. Osyndaıdan oqıǵa qaıtalanýy oryn alyp jatady. Al Serik bolsa búgin ortamyzda júrgen, erligin óz kózimizben kórgen, halyq qurmetine bólengen qaharman batyrdy jyrǵa qosyp otyr.
Toqtar Áýbákirov – shyn máninde qazaqtan shyqqan tuńǵysh ǵaryshker batyr. Qylyshynan qan tamǵan qyzyl ımperııanyń kezinde keńes odaǵynyń batyry ataǵyn alǵan birden-bir biregeı tulǵa. Onyń 73 márte avıa synaqtan aman ótip, áýe korablin keme ústine qondyrýynyń ózi kózsiz erlik emes pe? Bul synaqtan ekiniń biri aman-esen óte bermegen. Bul baqyt bizdiń jerlesimiz Toqtardyń mańdaıyna buıyrdy. Toqtardyń mundaı erlikteri – eshqashan qaıtalana bermeıtin, tek qana onyń ózine tán dara erlik.
Ol qazaqtyń tuńǵysh ǵaryshkeri retinde de tarıhtan óziniń laıyqty ornyn ala bildi. Endi onyń tarıh sahnasynda tulǵasyn qalyptastyrý, árıne, aldymen qalamgerlerdiń mindeti. Toqtar týraly ár janrda jazylyp jatqan dúnıeler az bolmasa kerek. Osy turǵydan alǵanda, Turǵynbekulynyń osynaý dastany tuǵyry bıik tulǵaǵa óleńmen quıylǵan eńseli eskertkish dese de bolǵandaı», deıdi Muhtar Shahanov.
Búgingi seksenniń seńgirine shyqqan Serik Turǵynbekulyna degen qurmet tek bir adamnyń eńbegine kórsetilgen syı emes, ol – tutas qazaq poezııasyna, ulttyq rýhqa degen taǵzym dep bilemin. Onyń shyǵarmalary áli talaı urpaqtyń jan dúnıesin baıytyp, rýhanı álemin keńeıte túsetinine kózim jetedi. Serik Turǵynbekuly jasaǵan jyr álemi men shyǵarmashylyq týyndylary – máńgilik. Onyń esimi de qazaq ádebıeti men ult rýhanııaty tarıhynda altyn árippen jazylyp qala bereri sózsiz.
Ábish Kekilbaıuly Serik aqyn alpysqa tolǵanda: «...Seniń bir óleńiń bar, «Bes ret kúıeýge shyqqan áıel» týraly ballada degen. Taǵdyryn oqyǵanda kisiniń kóńiline ártúrli nárseler qosady. О́leńdi oqyp shyqqanda kózińe jas úıiriledi. Bul – bir adamnyń taǵdyry emes, búkil qazaq ultynyń taǵdyry. Qazaq ultynyń HH ǵasyrdaǵy tarıhy. Toǵyz, on shýmaqtan quralatyn óleń. Áıel alǵashqy kúıeýinen ǵasyr basyndaǵy aıqastardyń tusynda kóz jazyp qalǵan. Odan keıingi kúıeýi 37-de ketken. Odan keıin, «áıel qyryq shyraqty» degen, taǵy turmysqa shyqqanda, onysyn taǵy da soǵys alyp ketken. Soǵystan áne kútip, mine kútip kelmegen soń qaıtadan turmysqa shyqqanda, onysyn traktor basyp ketken. Bul – tyńnyń tragedııasy. Endi qurysynshy, bári, qartaıǵanda tizemdi qushaqtap jalǵyz qalamyn ba, eń bolmasa artymnan kúshik erer me eken» dep tıgen kúıeýiniń aýzy araqtan bosamaǵan maskúnem bolyp shyqqan. Sorly áıeldiń taǵdyry osy. Shyn mánine qarasam, baǵy ashylmaǵan bir qatyn emes, baǵy ashylmaǵan búkil halyqtyń taǵdyry turǵan óleń. Júrekti shymshylaı otyryp jetkizgen osy shyndyǵyń seniń kóp óleńderińe tán. Halqyńnyń qaljyraǵan jeri, qalbyraǵan sheri kóp. Júrekti demeıtin kóńil kerek. Kóńildi demeıtin óleń kerek. Sen – kerek aqynsyń. Aldymen ultyna, jurtyńa kereksiń» degen edi. Bizdiń áli de osy sózge alyp qosarymyz joq.
Berik BEISENǴALIEV,
Parlament Májilisiniń depýtaty, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor
