Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Ekrannan kóre salysymen-aq əriptesim habarlasyp tur. «Qysqa bol- sa da tujyryp biraz jaıdy aıta aldyń. Biraq efırdiń aty efır ǵoı, múmkindik shekteýli. Osyndaǵy jaılardy maqala etip jazbaısyń ba? Mysaly, saıasatta júrgen meniń ózime sen aıtqan «delıbe- ratıvnaıa demokratııa» uǵymy qazirshe onsha uǵynyqty emestigin jasyrmaımyn. Syrym Datuly qurǵan Halyq Keńesi týraly da tarata túskeniń durys bolar edi», deıdi. Nesi bar, jazaıyq.
«Bizge qoǵamnyń damýyna qatysty barlyq másele boıynsha jalpyhalyqtyq dıalog ótkizý úshin jańa, zamanaýı jáne aýqymdy platforma qajet. Osyǵan oraı, men jańa ınstıtýt – Qazaqstan Halyq Keńesin qurýdy usynamyn». Bul sózdi Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev jyl basynda, Ulttyq quryltaıdyń Qyzylordada ótken besinshi otyrysynda aıtty. О́zderiniń tarıhı mıssııasyn tabysty oryndap shyqqan Qazaqstan halqy Assambleıasy men Ulttyq quryltaı arqaýynda qurylatyn Halyq Keńesi Qazaqstan Respýblıkasy halqynyń múddesin bildiretin joǵary konsýltatıvtik qurylym bolatynyn málimdegen Memleket basshysy basqa elderdegi osyndaı tájirıbeni eskere otyryp jasaqtalatyn jańa organnyń quramyna barlyq etnostyń, túrli sanattaǵy azamattardyń jáne aımaqtardyń ókilderi kiretinin aıtyp, Halyq Keńesine zań shyǵarýǵa bastamashylyq etý quqyǵy berilýge tıistigin de jetkizdi. Bul usynys Konstıtýsııalyq reforma jónindegi komıssııanyń tarapynan qoldaý taýyp, Negizgi zań jobasyna «Halyq Keńesi» atalatyn arnaýly bólim engizildi. Bılik transformasııasynyń osynaý jańa modelin el halqy respýblıkalyq referendýmda maquldady.
Halyq Keńesi – Qazaqstan Respýblıkasynyń jańa Konstıtýsııasyndaǵy memlekettik basqarý júıesin jetildirýge baǵyttalǵan mańyzdy sheshimniń biri. Negizinen strategııalyq máseleler keshenin sheshýmen aınalysatyn bıik laýazymdy bul organnyń quzyretine memlekettiń ishki saıasatynyń negizgi baǵyttary boıynsha usynystar ázirleý, eldegi qoǵamdyq kelisimdi, ulttyq birlikti jáne yntymaqtastyqty nyǵaıtý tetikterin qalyptastyrý, memlekettiń basty qaǵıdattary men ulttyq qundylyqtardy ilgeriletý sekildi irgeli mindetter jatqyzylyp otyr. Halyq Keńesi jalpyhalyqtyq mańyzy bar máseleler boıynsha respýblıkalyq referendým ótkizýge de bastamashylyq jasaı alady. Al bul organǵa zań jobalaryn Parlamentke tikeleı engizý quqyǵynyń berilýi is júzinde onyń ókilettiligin Úkimetpen teńdestirip tur. Demek, bul qadam qoǵamnyń saıası úderiske qatysý múmkindigin anaǵurlym arttyra túsedi. Basqasha aıtar bolsaq, osyndaı ınstıtýttyń dúnıege kelýi eldegi demokratııalyq mádenıetke tyń tynys ashady, azamattardyń belsendiligin arttyrady, jaýapkershiligin kúsheıtedi.
Qazaqstan Halyq Keńesi qoǵamnyń búkil palıtrasyn qamtıdy. Onyń quramyna kiretin 126 adam «úsh teń kvota» qaǵıdaty boıynsha irikteledi, ıaǵnı 42 adam etnomádenı birlestikterden, 42 adam iri qoǵamdyq birlestikterden, 42 adam máslıhattardan jáne aımaqtyq qoǵamdyq keńesterden ókil bolady. Olardy Prezıdent taǵaıyndaıtynynyń mán-mańyzyn qosymsha túsindirip jatýdyń qajeti joq.
«Delıberasııaly demokratııanyń» – mánisine keleıik. Bul jańa organdy qandaı qajettilik dúnıege ákeldi? Qazirgi qolda bar qoǵamdyq dıalog alańdary keı jaǵdaıda tutas jalpyulttyq múddeni qamtamasyz ete almaı keledi degen oıdy Parlament depýtattarynyń ózi nege aıtyp júr? Áleýmettanýshy ǵalymdardyń arasynda máseleniń bárin daýysqa salý jolymen sheshý yntymaqtastyqtan góri básekelestikke, baqtalastyqqa kóbirek bastaıdy, óıtkeni ondaı jaǵdaıda qabyldanǵan sheshim jeńgender men jeńilgender dep qaraı salatyn dıhotomııaǵa (grektiń ekige jarýdy belgileıtin «dıho» sózi men bólýdi belgileıtin «tomııa» sózinen quralǵan uǵym) negizdeledi, mundaıda ymyraǵa kelý nemese basqa sheshim izdeý múmkindigi eskerile bermeıdi degenge beıim turatyndar nege az emes? Konsensýsty, ıaǵnı bátýaǵa kelýdi, mámilege toqtaýdy jaqtaıtyndardyń «kópshilik tıranııasy» qoǵamdastyqtyń aýyzbirligin buzýy da múmkin deıtini nelikten eken?
Suraq az emes. Sol kóp suraqtyń bir jaýabyn delıberasııaly demokratııadan izdep kórýge de bolady. Latynnyń «deliberare» (oılasý, keńes berý), aǵylshynnyń «deliberation» (talqylaý, keńesý, oılastyrý) sózderinen shyqqan bul termın demokratııanyń bir teorııasyn tanytady. Internetke júginseńiz, aldyńyzǵa «Delıberatıvti (talqylaýshy) demokratııa – bul saıası sheshimderdi qabyldaýdyń negizi retinde azamattardyń erkin jáne ashyq talqylaýyn, pikirtalasyn (delıberasııasyn) qarastyratyn demokratııa modeli. Bul tujyrymdamanyń basty maqsaty – tek daýys berýmen shektelmeı, sheshimderdiń sapasyn, negizdiligin jáne halyqtyń qajettilikterine sáıkestigin arttyrý» degen anyqtamany kóldeneń tartady. Termın anyqtyǵy mundaıda óte mańyzdy. Delıberasııanyń arǵy túbindegi maqsaty «talqylaýdan» góri «keńesýge» kóbirek jaqyndyǵyn kórip otyrmyz. Orys tilindegi fılosofııalyq ádebıette «delıberatıvnaıa (soveshatelnaıa) demokratııa» dep tegin alynbaǵan ǵoı. Delıberasııaly, ıaǵnı keńesýshi demokratııa ókildik demokratııanyń daǵdarysyna qaraı paıda bolǵan degen sózdiń jany bar. Delıberasııalyq modelde azamattar sheshim qabyldaý úderisine tikeleı aralasatyny aıdan anyq. Demokratııanyń bul tujyrymdamasyn negizdegen Iýrgen Habermastyń aıtýy boıynsha, qoǵam talqylaýǵa erkin aralasýǵa negizdeletin dıalog arqyly damıdy. Jalpy ıgilikke bastaıtyn sheshimder moraldyq jáne saıası turǵydan teń dep tanylatyn adamdardyń arasyndaǵy erkin ári kókeıge qonymdy talqylaý resiminiń nátıjesinde ǵana qabyldana alady. Demek, óziniń tarıhı mindetin oıdaǵydaı oryndap shyqqan Qazaqstan halqy Assambleıasy men Ulttyq quryltaıdyń arqaýynda qurylatyn Halyq Keńesi eldegi demokratııalyq úderisterdi jańa arnaǵa kóshirýge tıis.
Aldaǵy kezde etnomádenı birlestikterdiń, qoǵamdyq keńesterdiń, azamattyq sektordyń, qoǵamdyq uıymdardyń qyzmetine aralasýdyń, jalpy belsendi ustanym ıesi bolýdyń bási arta túsetini osy bastan-aq belgili. О́ıtkeni ol qurylymdardaǵy adamdar memleketti basqarýdyń jańartylǵan arhıtektýrasyna arqa súıeıtinin, burynǵy Qazaqstan halqy Assambleıasy men Ulttyq quryltaıdyń saıası salmaǵy endi qoǵamdyq dıalogke júginetin jańa organǵa aýysatynyn jaqsy biledi. Prezıdent usynǵan, halyq qoldaǵan osy transformasııa arqyly eldegi etnostar ókilderi zań shyǵarý isine burynǵy sany shekteýli depýtattar arqyly emes, ózderi áldeqaıda keńinen ári tikeleı aralasýǵa múmkindik alyp otyr. Osylaısha, Assambleıa jańa sıpatqa aýysyp qana qoımaıdy, halyqty ortaq ultqa uıystyratyn tarıhı mıssııaǵa jańa jol ashady deı alamyz.
Qasym-Jomart Toqaevtyń jańa qoǵamdyq ınstıtýtty Halyq Keńesi dep ataýy – tól tarıhymyzǵa taban tiretetin tamasha sheshim. Nege bulaı deımiz?
Jyl basynda О́zbekstanǵa baryp, buryn jol túse qoımaǵan Buhara, Hıýa, Úrgenish qalalaryn aralaǵanymyzda halqymyzdyń uly bıi, jaýjúrek batyry Syrym Datulynyń ómir kóshi sol óńirde ókinishpen toqtaǵanyn talaı ret eske túsirgen bolatynbyz. Syrym eldi halyq ókilderiniń qatysýymen basqarý júıesin engizgende oǵan «Halyq Keńesi» degen at bergen edi. Onyń sezderi 1785, 1786, 1787 jáne 1897 jyldarda ótken edi. Batyr bıdiń ómirinen «Bolashaqqa amanat» atty tarıhı drama jazǵan klassıgimiz Ǵabıt Músirepovtiń 1983 jylǵy, ıaǵnı Syrym kóterilisiniń eki júz jyldyǵyna arnalǵan «Asyl arman, ardaqty er» degen maqalasyndaǵy myna joldar jan-júregimizdi tebirentedi, dala demokratııasynyń dańqty dástúrlerin asqaqtatady. Ǵabeń bylaı jazǵan: «Aldaqashan... Budan eki júz jyl buryn! Eki júz jyl!.. Buǵan deıin Shyǵys elderi túgil Batys elderiniń qoǵamdyq tirshiliginde kezdespegen, kezdesý túgil eles bermegen, zaty da jańa, aty da jańa, qalada emes dalada, qazaq dalasynyń batysynda, qadirli aty som altynnan quıylyp, qazaq tarıhynyń qoımasynda saqtalar «Halyq Keńesi» degen ókimet quryldy, ókimet!.. Oryssha aty – Narodnoe sobranıe! Qurylǵan jeri – Batys Qazaqstan, qurǵan eri – Syrym, Syrym batyr Datuly. Qoldaǵan – qalyń qazaq buqarasy».
Syrym qurǵan Halyq Keńesiniń syrly sıpaty taǵy bir tamasha qalamgerimiz – Qajyǵalı Muhanbetqalıevtiń «Tar kezeń» atty tarıhı romanynda aıqara ashylǵan.
Músirepov maqalasyndaǵy «Buǵan deıin Shyǵys elderi túgil Batys elderiniń qoǵamdyq tirshiliginde kezdespegen, kezdesý túgil eles bermegen...» degen sózderge zer salyp kóreıikshi. Sonaý on segizinshi ǵasyrda bılikti kókeıge qonymdy etip shekteýdiń, hanǵa halyq únin jetkizýdiń, eldi alqalyq basqarý úlgisin engizýdiń naqty tetigin tapqan, búgingi tilmen aıtsaq, qazaq qoǵamyndaǵy alǵashqy saıası reformalardyń birin júzege asyrǵan, sóıtip ult-azattyq qozǵalysynyń saıası tiregine aınalǵan, mańyzdy sheshimderdi birlesip qabyldaýdy bastap bergen sol Halyq Keńesi dál sol ataýdy qaıta týdyryp, jańa zamanda, jańarǵan qoǵamda jańasha jandanatyny talassyz.
Halyq Keńesi ataýynyń dál sol kúıinde Ádiletti Qazaqstanda, 243 jyl ótkennen keıin qaıtadan jańǵyrýy, Ata zańǵa engizilýi qandaı ǵanıbet deseńizshi. Bul sóz egemendiktiń eleń-alańynda jas memleketimizdiń parlamentarızmin qalyptastyrýdy bastaǵan qaıratker depýtattardyń oıyna oralǵany, sóıtip sonaý 1990 jyly Joǵarǵy Keńestiń baspasóz organy qurylǵanda jańa gazetke «Halyq Keńesi» dep at berilýi de kóp jaıdan habardar etedi.
Delıberasııalyq demokratııanyń úlgisi álemde az emes. О́zimizge eń jaqyn mysaldy aıtaıyq ta toqtaıyq. Qytaıdyń halyqtyq saıası konsýltatıvti keńesi sonaý 1949 jyldan beri Qytaı Halyq Respýblıkasy basshylyǵynyń janyndaǵy keńesshi organ retinde, qytaı halqynyń patrıottyq birtutas maıdanynyń uıymy kúıinde jemisti jumys istep keledi. Ol organ – Qytaıdyń saıası júıesiniń mańyzdy quramdas bóligi. Bar jaǵynan da alyp adymmen damyp jatqan uly kórshimizdiń ulaǵatty tájirıbesi bizge de óz paıdasyn tıgizeri talassyz.
Delıberasııalyq demokratııa memleket pen qoǵam arasyndaǵy dıalogti nyǵaıtady. Halyq Keńesiniń konstıtýsııalyq mártebesi qoǵamnyń memleketti basqarýǵa qatysýyn keńeıtetin asa mańyzdy qadamǵa aınalady. Túptep kelgende osynaý jańa saıası ınstıtýt memlekettiń jańartylǵan, jańǵyrǵan ınstıtýsııalyq modeliniń basty sıpattarynyń biri bolady. Qoǵamdyq pikirge qulaq túretin, usynystar men bastamalardy júıeli túrde taldaýdan ótkizip, bılikke keńes qosatyn organnyń keleshegi kemel bolaryna senemiz. Parlament saılaýynan keıin jasaqtalatyn Qazaqstan Halyq Keńesiniń quramyna halqymyzdyń tańdaýly perzentteri qosylaryna, olar qalyptastyratyn ustanymdar ulttyq damýymyzdyń jańa paraǵyn asharyna da senemiz.
Saýytbek ABDRAHMANOV,
Memlekettik syılyqtyń laýreaty
