Bul baǵyt naqty makroekonomıkalyq qajettilikti kórsetip otyr: damýdy tikeleı qarjylandyrýǵa memlekettiń múmkindikteri shekteýli, al ınfraqurylymdyq, ındýstrıaldyq jáne áleýmettik mindetterdiń kólemi barǵan saıyn ulǵaıyp keledi.
Bıýdjettik ınvestısııalyq modeldiń shekteýleri
Makroekonomıka men memlekettik qarjy turǵysynan alǵanda, ınvestısııalyq prosess bıýdjetke táýeldi bolsa, ol birqatar qurylymdyq shyǵyndarǵa ákelip soqtyrady. Atap aıtqanda, kvazıbıýdjettik jáne jasyryn mindettemelerdiń artýy, aktıvterdiń iske asý qunyn eskermeı, tek kúrdeli shyǵyndarǵa (kapıtaldyq salymdarǵa) basymdyq berý, ınflıasııa men paıyzdyq mólsherlemelerge qysymnyń bolýy, jobalardy ekonomıkalyq tıimdiligine qaraı irikteý tártibiniń tómendeýi sekildi máseleler alǵa shyǵady.
Tipti JIО́ ósimi baıqalǵanyna qaramastan, mundaı model tıimdi uzaqmerzimdi damýǵa ornyqty negiz qalyptastyrmaıdy. Osy turǵydan alǵanda tikeleı bıýdjettik ınvestısııalardan bas tartyp, jeke kapıtaldy tartý kólemin ulǵaıtý – ıdeologııalyq emes, pragmatıkalyq ekonomıkalyq sheshim.
Jekemenshik kapıtal – ósimniń negizgi kózi
Jańa ınvestısııalyq sıkl aıasynda ekonomıkadaǵy rolderdi bólý qarastyrylǵan. Máselen, memleket strategııalyq basymdyqtardy, ekonomıkany retteý men táýekelderdi basqarý qyzmetterin basty nazarǵa alady. Jekemenshik sektor ınvestısııalardyń, tehnologııalar men basqarýshylyq quziretterdiń qaınar kózine aınalady. Al qarjy júıesi uzaq merzimdi qarjylandyrý arnasy bolmaq.
Investorlar úshin bul ózgeris – jobalardyń tabysty bolýy bıýdjet transfertteri esebinen emes, suranysqa, tıimdilik pen kelisimsharttyq mindettemelerge negizdelgen kiris arqyly qalyptasatyn modelge kóshý degendi bildiredi.
MJÁ – qarjylyq ońtaılandyrý quraly
Bul modelde memlekettik-jekeshelik áriptestik (MJÁ) eń aldymen «birlesken basqarý» formasy emes, qarjylyq-ekonomıkalyq qural retinde qarastyrylady.
Kapıtal naryǵy turǵysynan alǵanda durys qurylǵan MJÁ-niń tıimdiligi mol. Atap aıtqanda, ol iske asyrylatyn jobalardyń táýekelderin taraptar, ıaǵnı memleket pen jekemenshik sektor/operator arasynda, olardyń basqarý múmkindikterine sáıkes bólýge, ınvestısııalardy taraptardyń biriniń-biri aldyndaǵy uzaq merzimdi mindettemeleri formatyna kóshirýge, ınvestısııalyq kezeńde bıýdjetke túsetin júktemeni azaıtýǵa, jobalardyń tolyq ómirlik sıklin eskerý arqyly olardyń Value for Money deńgeıin arttyrýǵa múmkindik beredi.
MJÁ jetkiliksiz deńgeıde qoldanylsa, ınfraqurylymdyq jobalardyń bıýdjetke joǵary táýeldiligi men banktik ári ıntıtýsıonaldyq qarjylandyrýǵa qoljetimdiliktiń shekteýliligi saqtalyp qalady.
Osy oraıda, Value for Money (VfM, «qarajatty tıimdi paıdalaný») degenimiz jobanyń eń az shyǵynmen barynsha joǵary nátıje berýin bildiretin qaǵıdat ekenin aıta keteıik. Munda nysannyń qurylysynan bastap, paıdalaný, qyzmet kórsetý jáne isten shyǵarý kezeńderine deıingi búkil ómirlik sıkli eskeriledi.
Investısııalyq tartymdylyq sharttary
Infraqurylymdyq jobalardyń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn aıqyndaıtyn birqatar faktor bar. Atap aıtqanda, ekonomıkalyq jáne qarjylyq ólshemder, retteýdiń boljamdylyǵy, memlekettiń beıtaraptyǵy men sapaly jobalyq aktıvterdiń bolýy. Osy faktorlardyń bári iske qosylǵan jaǵdaıda halyqaralyq ınvestorlar men bankter uzaqmerzimdi ınfraqurylymdyq jobalarǵa qarjy quıýǵa ázir.
Is júzinde, halyqaralyq ınvestorlar men bankter naryqty shekteýli faktorlar jıyntyǵy arqyly baǵalaıdy. Onyń birinshisi – joba ekonomıkasy. Aqylǵa syıymdy naqty tabysy, ashyq tólem tetikteri bar jáne kommersııalyq emes táýekelderi barynsha az modelderge basymdyq beriledi.
Ekinshisi – retteý boljamdylyǵy. Sheshim qabyldaıtyn ortalyqtardyń az bolýy, erejelerdiń turaqtylyǵy men kelisimsharttardyń oryndalýy kapıtal qunyna tikeleı áser etedi.
Úshinshi faktor – memlekettiń beıtaraptyǵy, ıaǵnı memlekettik jáne kvazımemlekettik qurylymdar jeke ınvestorlarmen aktıvter, qarjy men naryq úshin básekelespeýi kerek.
Osyndaı aspektiler turǵysynan alǵanda, naqty tájirıbe formaldy strategııalardan mańyzdyraq.
Qarjy sektory jáne uzaqmerzimdi qarjylandyrý
Qarjy júıesiniń róli arnaıy nazar aýdarýǵa turarlyq. Naqty sektordy uzaq merzimdi nesıelendirýdiń úlesi tómen bola tura, bank sektorynda aktıvterdiń kóp shoǵyrlanýy ótimdilik pen ınvestısııalar arasyndaǵy qurylymdyq alshaqtyqqa alyp keledi.
Kapıtal tartý men mámile jasaýmen aınalysatyn kásibı mamandardyń kózqarasy boıynsha, bul alshaqtyqty turaqty túrde joıýǵa tek úsh shartty bir mezgilde oryndaǵan jaǵdaıda ǵana qol jetkizýge bolady. Bular, birinshiden, ınflıasııany jáne paıyzdyq mólsherlemelerdiń qubylmalylyǵyn tómendetý; ekinshiden, ınvestısııalyq sapadaǵy jobalyq-daıyndaý aktıvterdiń bolýy; úshinshiden, uzaqmerzimdi qarjylandyrý quraldaryn damytý (jobalyq qarjylandyrý, oblıgasııalar, ınstıtýsıonaldyq kapıtal).
Durys qurastyrylǵan MJÁ-jobalar atalǵan alshaqtyqty jabýǵa tolyqqandy qaýqarly.
Naryqtyq tetikter – turaqtylyq tiregi
Ekonomıkalyq ahýal qubylyp turǵan zamanda dál osy naryqtyq tetikter ınvestısııalyq prosesterdiń uzaq merzimdi turaqtylyǵy men básekege qabilettiliginiń negizin qalyptastyrady. Baǵalardy tikeleı retteý, ákimshilik shekteýler men memlekettik bıýdjet arqyly shyǵystardy qarjylandyrý sııaqty naryqtyq emes ýaqytsha sharalar qysqa merzimde oń áser berýi múmkin, alaıda olar ınvestısııalyq yntalandyrýdy álsiretip, kapıtal qunyn arttyrady.
Ekonomıkalyq turǵydan alǵanda, naryqtyq tetikterge moıyn burý – fılosofııalyq másele emes, bul – ınvestorlar úshin el ishindegi táýekeldi tómendetýdiń negizgi sharty.
Qorytyndylaı aıtqanda, Qazaqstannyń jańa ınvestısııalyq sıkli tıimdi modelderge kóshýdiń alǵysharty. Munda ekonomıkalyq ósimge bıýdjet shyǵystaryn keńeıtý emes, jeke kapıtalǵa súıený, táýekelderdi memlekettiń moınyna artpaı, olardy tıimdi bólý, qysqa merzimdi suranysqa emes, uzaq merzimdi ınvestısııalarǵa basymdyq berý basty nazarǵa alynady.
Instıtýsıonaldyq ınvestorlar turǵysynan alǵanda, bul jerde sheshýshi faktor – jarııalanǵan maqsat-mindetterdiń aýqymy emes, memlekettik-jekeshelik áriptestik (MJÁ) pen naryqtyq qarjylandyrý tetikteriniń sapaly túrde iske asýynda. Investısııalar úshin jahandyq báseke qyzyp turǵan shaqta, bul Qazaqstannyń turaqty ári uzaq merzimdi kapıtaldy tarta alý qabiletin aıqyndaıdy.
Raýan SEIFÝLLINA,
IFC ınvestısııalary jónindegi sarapshy
