Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Ushqyshsyz ushý apparattary urys dalasynda birneshe onjyldyqtan beri qoldanylady. Túrli sıpattaǵy mindetterdi múltiksiz oryndaıtyn bul qurylǵylar búginde álem elderiniń armııasynda qarý-jaraq arsenalyn tolyqtyryp tur. Bastapqyda kópshiligi ony nashar qarýlanǵan toptarǵa qarsy operasııalarǵa ǵana qolaıly kórdi. Keıingi 10–15 jyl bederinde áýelde Sırııa men Qarabaqtaǵy shıelenisterden bastap, Ýkraına, Taıaý Shyǵystaǵy shaıqastardyń barlyǵynda zamanaýı áskerı drondar óz kúshin dáleldedi.
Sebebi ushqyshsyz apparattardyń quny arzan ári adam shyǵynyn azaıtyp, operasııany barynsha qaýipsiz etedi. Sonymen qatar naqty ýaqyt rejiminde qashyqtan baqylaý múmkindigi bar. Zamanaýı qurylǵylar tek qorǵanýmen emes, qajet bolǵan jaǵdaıda kıbershabýyl júrgizýmen de aınalysady. Qarsylastyń júıelerin buǵattap, derekterdi joıý syndy birqatar áreketti áp-sátte iske asyrady. Onyń ústine qanatty qyraǵylardyń tehnıkalyq múmkindikteri de kún sanap jetildirilip, barynsha senimdi, fýnksıonaldy ári joıqyn qarýǵa aınalyp keledi.
Qazaqstan Qarýly kúshteri de bul baǵyttaǵy úderisten tys qalǵan joq. Ahýaldy jiti baqylaǵan elimiz ushqyshsyz ushý apparattarynyń qarqyny men qarymyna jıi saraptama jasap otyrady. Qazirgi tańda áskerı sapta reseılik Orlan-10, qytaılyq Wing Loong, ızraıldik Skylark, AQSh-tyń RQ-11 Raven jáne túrkııalyq Anka syndy apparattar bar. Sonymen qatar otandyq úlgidegi drondar da qurastyrylady. Olar ishki qajettiliktiń basym bóligin qamtamasyz etip otyr.
– Bul tehnologııalar ártúrli tapsyrmalardy oryndaıdy, sonyń ishinde júk jetkizý, jaralylardy izdeý, evakýasııalaý, tabıǵı jáne tehnogendik sıpattaǵy tótenshe jaǵdaılardyń saldaryn joıýǵa kómektesedi. Ushqyshsyz júıeler Qarýly kúshterde aýqymdy mindetterdi atqarady. Atap aıtqanda, olarǵa memlekettik shekarany kúzetý, soqqy berý operasııalary, sondaı-aq radıoelektrondyq kúres, radıasııalyq, hımııalyq jáne bıologııalyq qorǵanys, ekologııalyq qaýipsizdik pen baılanysty qamtamasyz etý sekildi túrli qyzmetter júktelgen. Bir ushqyshsyz qurylǵyny qurastyrýǵa ketetin ýaqyt onyń túrine jáne mamannyń daıarlyq deńgeıine baılanysty ózgeredi. Kánigi operator úshin kvadrokopter tıpindegi drondy jınaýdyń standartty ýaqyty shamamen 3–6 saǵatty quraıdy, al jańadan bastaǵandar úshin bul úderis 1–2 táýlikke deıin sozylýy múmkin. Qurastyrylǵandary ártúrli manevrler, aýa raıynyń qubylmaly jaǵdaıynda, kúndiz-túni synaqtan ótedi, – dedi Qarýly kúshter Bas shtabynyń Ushqyshsyz avıasııalyq júıelerin damytý jáne qoldaný departamenti bastyǵynyń orynbasary, polkovnık Ámir Qasenov.
Demek, sıfrlyq qaqtyǵystarda jedel áreket etý, jaýdyń taktıkasyn aldyn ala boljaý, kıber jáne gıbrıd soǵystarǵa daıyn bolý úshin tehnologııadan bólek, operatorlar da myqty bolýy qajet. Bul baǵytta áskerı qyzmetshilerdi oqytý Qorǵanys mınıstrligine qarasty joǵary oqý oryndary men kolledj bazasynda júzege asyrylady.
Odan bólek, el armııasynda dron operatorlary ártúrli ásker túrlerinde, sonyń ishinde Áskerı-teńiz kúshterinde de daıyndalady. Mańǵystaýǵa sapar barysynda osy mamandardyń áleýetin baqylaǵan edik.
Áskerı-teńiz kúshteri bas qolbasshysy basqarmasy bas shtabynyń robottandyrylǵan júıelerdi qoldaný jónindegi aǵa ofıseri podpolkovnık Grıgorıı Selıvanovtyń aıtýynsha, merzimdi qyzmettegi sarbazdardy oqytý barysynda ushqyshsyz júıelerdi basqarýdyń bastapqy daǵdylary úıretilip, zamanaýı qarý túrleri týraly jalpy túsinik beriledi.
– Arnaıy jattyǵý kezinde drondy basqarý, ony qaýipsiz ushyrý men qondyrý, kamera arqyly jerdi baqylaý, alynǵan aqparatty taldaý úıretiledi. Búginde aldyńǵy sheptegi eń keń taralǵan zamanaýı apparattardyń biri – FPV-drondar. Olarǵa ornatylǵan kamera beıneni naqty ýaqyt rejiminde operatordyń kózildirigine nemese ekranyna jetkizip, ony dronmen birge «ushyp kele jatqandaı» áserge bóleıdi. Osy ereksheligine baılanysty FPV (First person view) «birinshi tulǵa kózimen kórý» dep atalady. Bul qanatty tehnıkanyń basty artyqshylyǵy – qoljetimdiligi men basqarýdyń qarapaıymdylyǵy. Sonyń áserinen operatorlardy qysqa merzimde daıarlaýǵa bolady. Ásirese jastar tez beıimdeledi. Kún saıyn 3–4 saǵat jattyǵý jasaǵan adam birneshe apta ishinde ony erkin meńgerip shyǵady, – dedi G.Selıvanov.
Bizge kórsetilgen oqý synyptarynda operatorlar tek sımýlıator arqyly emes, shaǵyn oqý drondarynyń kómegimen de mashyqtanady. Munda áskerı qyzmetshiler basqarý pýltin qolǵa alyp, VR-kózildirikke uqsas qurylǵyny taǵady da, ushqyshsyz tehnıkany kórshi bólmede arnaıy qoıylǵan jasandy kedergiler arasynan dál ári sheber júrgizýge tyrysady.
Jalpy, FPV-drondar 7–10 shaqyrym qashyqtyqqa deıin usha alady. Arnaıy antenna arqyly qashyqtyǵyn 15 shaqyrymǵa deıin arttyrýǵa bolady. Bir jaqsysy, bul zamanaýı apparatty bir ret nemese qaıta-qaıta qoldanýǵa da bolady. Ol úshin dronǵa tek júk tastaý júıesi ornatylady.
– Eger jeke nysanaǵa baǵyttalsa, oǵan jaqyndap, granata tastaǵan tıimdi. Al brondy tehnıka ne okoptar bolsa, onda kamıkadze (nysanaǵa jetkende ózin-ózi jaryp jiberetin bir rettik ushqyshsyz apparattar) retinde qoldanǵan durys.
FPV-dronnyń kólemine qaraı ony qol granatasymen de, tankige qarsy granatometiniń oǵymen de jabdyqtaýǵa bolady, – dedi aǵa ofıser.
Osylaısha, nysanaǵa dál baǵyttalǵan jalǵyz dronnyń ózi qarsylastyń bir top áskerı qyzmetshisin, avtokóligin nemese tankin joıýǵa qabiletti. Barlyǵy operatordyń kásibıligine baılanysty, al bul sheberlik arnaıy oqý synyptarynda shyńdalady. Alańda osy salaǵa endi qadam basqan jas operatorlardyń birimen tildestik.
– Byltyr naýryzda áskerge shaqyryldym. Boryshymdy ótegen soń, osy baǵytta qyzmetimdi kelisimshart negizinde jalǵastyrýǵa bel býdym. Qazir ushqyshsyz apparattardy basqarýdyń teorııasyn meńgerip jatyrmyn, praktıkada da baıqap kórdim. Tehnıkaǵa jaqyn bolǵan soń ba, úırený qıynǵa soqpady. Degenmen drondy basqarý – dáldik pen jedel sheshim qabyldaýdy talap etetin úlken jaýapkershilik. Osyndaı daıyndyq meni qazirgi zamanǵy urys jaǵdaıyna múmkindik beredi, – dedi Áset Jaqsyǵalıev.
Ushqyshsyz apparattar avıasııada da belsendi qoldanylady. Máselen, Aqtaýdaǵy avıabazada bizge qytaılyq Wing Loong-1 drony tanystyryldy. Bul qanatty qyraǵy 6 shaqyrymǵa deıin bıikke kóterilip, sol jerden bir táýlikke jýyq barlaý júrgize alady. Sonymen qatar alys qashyqtyqqa ushyp, bomba, zymyrandarmen jerústi nysandaryna soqqy berýge qabiletti. Ushqyshsyz apparatty operator basqarady, ol dronnan 200 shaqyrymǵa deıingi qashyqtyqta ornalasýy múmkin.
Búginde armııamyz zaman talabyna saı transformasııalaný kezeńinen ótip jatyr. Elimizdiń oqý-jattyǵý polıgondarynda shyńdalǵan, tehnologııa tilin meńgergen jas operatorlar men aspanda sap túzegen sıfrlyq quraldarymyz aıbyndy Qarýly kúshterimizdiń berik qalqany desek, artyq aıtqandyq emes.
