Kelissózder barysynda saıası dıalogpen qatar ekonomıkalyq yntymaqtastyqty keńeıtý, kólik-logıstıkalyq baılanystardy damytý, energetıka salasyndaǵy birlesken jobalardy ilgeriletý jáne gýmanıtarlyq baǵyttaǵy ózara is-qımyldy kúsheıtý máseleleri talqylandy. Sondaı-aq taraptar aımaqtyq jáne jahandyq kún tártibindegi ózekti máseleler boıynsha ustanymdardyń jaqyndyǵyn atap ótti.
Sarapshy Baýyrjan Ysqaqtyń pikirinshe, bul sapar Qazaqstannyń Eýrazııa keńistigindegi tranzıttik jáne energetıkalyq rólin kúsheıtetin mańyzdy dıplomatııalyq oqıǵa boldy. Onyń aıtýynsha, qol qoıylǵan qujattar tek ekijaqty qatynastardy nyǵaıtyp qana qoımaı, Qazaqstannyń kópvektorly syrtqy saıasaty jaǵdaıynda halyqaralyq pozısııasyn da odan ári bekite túsedi.
– Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń V Eýrazııalyq ekonomıkalyq forýmnyń plenarlyq sessııasynda sóılegen sózinde EAEO-ny «jahandyq ekonomıkanyń mańyzdy sýbektisi» dep atady. Qazirgi geosaıası jaǵdaıda Odaqtyń naqty yqpaly men bolashaǵyn qalaı baǵalaýǵa bolady? EAEO shynymen álemdik ekonomıkalyq oıynshylar qataryna ene ala ma?
– Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń V Eýrazııalyq ekonomıkalyq forýmda Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqty jahandyq ekonomıkanyń mańyzdy sýbektisi retinde ataýy – eń aldymen saıası ári ekonomıkalyq mańyzy zor málimdeme. Qazirgi jaǵdaıda Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq postkeńestik keńistiktegi eń iri ıntegrasııalyq qurylymdardyń biri bolyp sanalady. Odaqqa múshe elderdiń jıyntyq naryǵy 190 mıllıonnan astam halyqty qamtıdy. Sonymen qatar energetıka, astyq, metallýrgııa, logıstıka jáne tranzıt baǵyttarynda EAEO-nyń áleýeti aıtarlyqtaı joǵary. Alaıda qazirgi geosaıası ahýal, ásirese Reseıge qarsy sanksııalar, odaqtyń damý qarqynyna áser etip otyr. EAEO-nyń negizgi máseleleriniń biri – ekonomıkalardyń teńgerimsizdigi. Reseı ekonomıkasy odaq ishinde basym ról atqarsa, qalǵan memleketter kóbine shıkizattyq nemese tranzıttik fýnksııamen shekteledi. Sondyqtan ázirge Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqty Eýroodaq deńgeıindegi tolyqqandy jahandyq ekonomıkalyq oıynshy dep aıtý erterek. Soǵan qaramastan, EAEO-nyń bolashaǵyna qatysty oń múmkindikter bar. Qazirgi álemde aımaqtyq ekonomıkalyq bloktardyń róli kúsheıip keledi. Eger odaq sıfrlyq ıntegrasııany damytyp, ortaq logıstıkalyq ınfraqurylymdy jetildirip, ulttyq valıýtalardaǵy esep aıyrysýdy arttyryp, tehnologııalyq kooperasııany kúsheıtse, onda Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq Eýropa men Azııa arasyndaǵy mańyzdy ekonomıkalyq kópirge aınalýy múmkin. Ásirese Qytaıdyń «Bir beldeý – bir jol» bastamasy aıasynda Ortalyq Azııanyń tranzıttik mańyzy artyp, bul EAEO úshin jańa múmkindikterge jol ashady.
Reseı Prezıdenti Vladımır Pýtın Qazaqstanǵa memlekettik saparmen keldi
– Memleket basshysy jasandy ıntellektini EAEO keńistigindegi «tórt erkindik» qaǵıdatyn júzege asyrý quraly retinde usyndy. Bul bastama múshe elderdiń ekonomıkasyna qandaı naqty ózgeris ákelýi múmkin jáne ıntegrasııanyń qaı salalarynda AI eń jyldam nátıje beredi?
– Prezıdenttiń jasandy ıntellektini Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq keńistigindegi «tórt erkindik» qaǵıdatyn júzege asyrý quraly retinde usynýy da asa mańyzdy bastama. Bul qaǵıdattar – taýar, qyzmet, kapıtal jáne jumys kúshiniń erkin qozǵalysy. Jasandy ıntellekt osy baǵyttardaǵy ıntegrasııalyq úderisterdi jedeldetýge múmkindik beredi. Máselen, kedendik rásimderdi avtomattandyrý, logıstıka men tranzıtti sıfrlyq baqylaý, ortaq eńbek naryǵyndaǵy mamandardy sáıkestendirý, bank jáne qarjy operasııalaryn jeńildetý, qujat aınalymyn biryńǵaı sıfrlyq júıege kóshirý arqyly ıntegrasııa tıimdiligin arttyrýǵa bolady.
Eń jyldam nátıje beretin salalardyń biri – logıstıka. Sebebi EAEO úshin negizgi artyqshylyqtardyń biri – tranzıttik áleýet. Jasandy ıntellekt júk aǵynyn boljaýǵa, shekaradaǵy kidiristerdi azaıtýǵa jáne kontrabanda táýekelderin tómendetýge múmkindik beredi. Ekinshi mańyzdy baǵyt – ónerkásiptik kooperasııa. Bul óndiristik tizbekterdi ońtaılandyryp, kásiporyndardyń shyǵynyn azaıtýǵa yqpal etedi. Ásirese mashına jasaý, agroónerkásip jáne energetıka salalarynda munyń mańyzy zor.
Degenmen bul baǵytta belgili bir táýekelder de bar. Odaqqa múshe elderdiń sıfrlyq damý deńgeıi ártúrli. Eger tehnologııalyq teńsizdik saqtalsa, jasandy ıntellekt ıntegrasııany kúsheıtýdiń ornyna ekonomıkalyq alshaqtyqty arttyrýy múmkin. Sondyqtan ortaq sıfrlyq standarttar men derekter qaýipsizdigi máselelerin sheshý asa mańyzdy.
– Prezıdent Qazaqstanda 2026 jyl «Jasandy ıntellekt jáne sıfrlyq damý jyly» bolyp jarııalanǵanyn aıtty. Bul bastama el ekonomıkasy men eńbek naryǵyna qandaı ózgeris ákelýi múmkin? Qazaqstan AI baǵytynda óńirlik habqa aınala ala ma?
– Qazaqstanda 2026 jyldyń «Jasandy ıntellekt jáne sıfrlyq damý jyly» bolyp jarııalanýy – ekonomıkany jańa modelge kóshirýge baǵyttalǵan strategııalyq qadam. Bul bastama birneshe mańyzdy ózgeriske alyp kelýi yqtımal.
Birinshiden, eńbek naryǵy ózgeredi. Qarapaıym ákimshilik jumystardyń bir bóligi avtomattandyrylyp, jasandy ıntellektimen jumys isteı alatyn mamandarǵa suranys artady. Atap aıtqanda, data-analıtıkter, AI-ınjenerler, kıberqaýipsizdik mamandary, sıfrlyq menedjerler jáne avtomattandyrý ınjenerleri sekildi jańa kásipterge qajettilik kúsheıedi.
Ekinshiden, memlekettik basqarýdyń tıimdiligi artýy múmkin. Eger jasandy ıntellekt memlekettik qyzmet kórsetý júıesine durys engizilse, bıýrokratııalyq kedergiler azaıyp, qyzmet kórsetý sapasy men jyldamdyǵy jaqsarady.
Úshinshiden, bul bastama Qazaqstanǵa IT-ınvestısııalar tartýǵa múmkindik beredi. Qazirgi álemde jasandy ıntellekt ınfraqurylymy úshin jahandyq báseke kúsheıip keledi. Qazaqstannyń artyqshylyqtary – geografııalyq ornalasýy, salystyrmaly túrde arzan energııa resýrstary, sıfrlyq memlekettik qyzmetterdiń damýy jáne Ortalyq Azııadaǵy eń iri ekonomıka bolýy.
Qazaqstan osy baǵytta óńirlik sıfrlyq habqa aınala alady. Alaıda bul úshin birneshe mańyzdy shart qajet: myqty tehnıkalyq bilim berý júıesin qalyptastyrý, data-ortalyqtardy damytý, halyqaralyq IT-kompanııalardy tartý, venchýrlyq qarjylandyrýdy kúsheıtý jáne aǵylshyn tilinde tehnologııalyq kadrlar daıarlaý.
Eger bul baǵyttar júıeli túrde júzege asyrylsa, Qazaqstan Ortalyq Azııadaǵy jasandy ıntellekt pen sıfrlyq tehnologııalardyń jetekshi ortalyǵyna aınalýy ábden múmkin. Biraq bul bastamalar tek deklarasııa deńgeıinde qalyp qoımaı, naqty ekojúıe qalyptastyrýǵa baǵyttalýy tıis.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev mártebeli meımandy elorda áýejaıynda qarsy aldy
– AES qurylysy jónindegi kelisim Qazaqstannyń energetıkalyq qaýipsizdigi men ekonomıkalyq táýelsizdigine qalaı áser etedi?
– Endi AES qurylysy jónindegi kelisim Qazaqstan úshin, eń aldymen, uzaq merzimdi energetıkalyq qaýipsizdik máselesimen baılanysty. Elde elektr energııasyna degen suranys ósip kele jatqany belgili, al qoldanystaǵy jylý elektr stansııalarynyń basym bóligi eskirgen. Osy jaǵdaıda atom energetıkasy turaqty bazalyq qýat kózi retinde qarastyrylady. Ekonomıkalyq turǵydan bul ónerkásiptiń úzdiksiz jumysyn qamtamasyz etýge, energııa tapshylyǵy táýekelin azaıtýǵa múmkindik beredi. Biraq munda tehnologııalyq táýeldilik máselesi de bar. Eger joba tolyqtaı syrtqy tehnologııalarǵa, otyn sıklyna jáne servıstik qyzmetke baılanysty bolsa, onda energetıkalyq táýelsizdik tolyq kúsheıedi dep aıtý qıyn. Sondyqtan Qazaqstan úshin eń basty másele – AES salýdyń ózi ǵana emes, onyń aınalasynda ulttyq kadrlar, tehnologııalar jáne jergilikti óndiristerdi qalyptastyrý.
– Qazaqstannyń Reseı ekonomıkasyna salǵan 9 mlrd dollar ınvestısııasy jáne 53 mlrd dollarlyq ortaq jobalar pýly eki el arasyndaǵy ekonomıkalyq yqpaldastyqtyń jańa deńgeıge shyqqanyn kórsete me?
– Qazaqstannyń Reseı ekonomıkasyna salǵan 9 mıllıard dollar ınvestısııasy men 53 mıllıard dollarlyq birlesken jobalar pýly eki el arasyndaǵy ekonomıkalyq yqpaldastyqtyń jańa deńgeıge shyqqanyn kórsetedi. Bul ásirese ónerkásip, kólik-logıstıka, energetıka jáne agroónerkásip salalaryndaǵy ózara táýeldiliktiń kúsheıgenin ańǵartady. Sonymen qatar bul tek saýda baılanysy emes, óndiristik kooperasııa deńgeıine ótkenin bildiredi. Alaıda qazirgi geosaıası jaǵdaıda mundaı baılanystar Qazaqstan úshin ári múmkindik, ári táýekel bolyp sanalady, óıtkeni sanksııalyq qysym kúsheıgen saıyn Qazaqstan ekonomıkasy syrtqy áserlerge sezimtal bolýy múmkin. Sondyqtan Astana Reseımen ekonomıkalyq baılanystardy saqtaı otyryp, Eýropa, Qytaı, Túrkııa jáne Ortalyq Azııa baǵyttarynda da ártaraptandyrýdy damytýǵa umtylady.
– Prezıdent Toqaevtyń «Ortalyq Azııa – Reseı» formatyn kúsheıtý qajet degen málimdemesi Qazaqstannyń aımaqtyq lıderlik strategııasymen qanshalyqty baılanysty?
– Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń «Ortalyq Azııa – Reseı» formatyn kúsheıtý týraly málimdemesi Qazaqstannyń aımaqtyq lıderlik strategııasymen tikeleı baılanysty. Qazaqstan sońǵy jyldary óziniń Ortalyq Azııadaǵy ıntegrasııalyq jáne dıplomatııalyq belsendiligin, sondaı-aq logıstıkalyq áleýetin kórsetýge tyrysyp keledi. Bul format arqyly Astana birneshe maqsatty kózdeıdi: aımaqtaǵy turaqtylyqty saqtaý, kólik dálizderin damytý, sý-energetıkalyq jáne ekologııalyq máselelerdi úılestirý, sondaı-aq iri derjavalar arasyndaǵy teńgerimdi saqtaý. Qazaqstan úshin eń mańyzdysy − Reseımen baılanysty tek ekijaqty deńgeıde emes, búkil aımaqtyq arhıtektýra aıasynda qarastyrý. Qazirgi kúrdeli halyqaralyq jaǵdaıda Qazaqstannyń Reseımen strategııalyq seriktestikti saqtaı otyryp, kópvektorly saıasat júrgizýi – óte pragmatıkalyq tásil.
– Qazirgi kúrdeli halyqaralyq jaǵdaıda Qazaqstannyń Reseımen strategııalyq seriktestikti saqtaı otyryp, kópvektorly saıasat júrgizýi qanshalyqty tıimdi model bolyp otyr?
– Endi qaı jaǵynan alsaq ta, Qazaqstan óziniń geografııalyq, ekonomıkalyq jáne qaýipsizdik faktorlaryna baılanysty Reseımen tyǵyz baılanysty tolyqtaı bas tarta almaıdy. Sonymen qatar el Batys, Qytaı, Túrkııa, Taıaý Shyǵys jáne Ortalyq Azııa elderimen de qarym-qatynasyn kúsheıtip keledi. Bul saıasat Qazaqstanǵa halyqaralyq qysymdar arasyndaǵy manevr jasaýǵa múmkindik beredi. Kópvektorly baǵyttyń basty artyqshylyǵy – bir ortalyqqa táýeldi bolmaý jáne syrtqy ekonomıkalyq táýekelderdi teńgerý.
Astanada Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńestiń otyrysy bastaldy
– Qasym-Jomart Toqaevtyń bul saparda ekonomıkalyq pragmatızm men tarıhı-mádenı baılanystardy qatar aıtýy Qazaqstan syrtqy saıasatynyń qandaı ereksheligin aıqyndaıdy?
– Prezıdent Toqaev bul kezdesýde ekonomıkalyq baǵdarlamalar tizimi men tarıhı-mádenı baılanystardy qatar ataýy Qazaqstannyń syrtqy saıasatynyń mańyzdy ereksheligin aıqyndaıdy. Iаǵnı Astana halyqaralyq qatynastarda tek ekonomıkaǵa ǵana emes, tarıhı sabaqtastyq pen gýmanıtarlyq dıplomatııaǵa da mán beretinin kórsetedi. Bul ásirese postkeńestik keńistikte senimdi saıası dıalogty saqtaýǵa kómektesedi. Qazaqstannyń ustanymy – ekonomıkalyq múdde men mádenı-gýmanıtarlyq baılanysty qarsy qoıý emes, kerisinshe olardy qatar damytý.
– Sarapshylardyń pikirinshe, bul memlekettik sapar Qazaqstannyń Eýrazııa keńistigindegi rólin kúsheıtip, eldiń tranzıttik, energetıkalyq jáne dıplomatııalyq yqpalyn arttyra ala ma?
– Bul memlekettik sapar Qazaqstannyń Eýrazııa keńistigindegi rólin kúsheıtýi ábden múmkin. Birinshiden, Qazaqstan Eýropa men Azııa arasyndaǵy mańyzdy tranzıttik kópirge aınalyp keledi. Orta dáliz, temirjol logıstıkasy jáne Kaspıı baǵytyndaǵy jobalar eldiń strategııalyq mańyzyn arttyryp otyr. Ekinshiden, energetıkalyq jobalar Qazaqstannyń aımaqtaǵy yqpalyn kúsheıtedi. Úshinshiden, Qazaqstan búgingi túrli geosaıası ortalyqtardyń arasynda dıalog alańy retinde de qabyldana bastady. Sondyqtan eldiń dıplomatııalyq bedeli men deldaldyq róli de artyp keledi.
