Kollajdy jasaǵan – Gúlmarııa ÁShIMHANQYZY,«EQ»
Aýdan ortalyǵy men aınalasyndaǵy aýyldardyń halqy tozǵan elektr jelileriniń zardabyn ábden tartyp bitti. «Úp» etken jel soǵyp, jańbyr sirkirese boldy, óńir qarańǵylyq qushaǵynda qalady. Aptasyna 2-3 márte óshedi. Elektrıkter tabıǵattyń minezin baǵyp, jeldiń basylǵanyn, jaýynnyń toqtaǵanyn kútip otyrady.
«Bul jaǵdaı halyqty ábden qajytty. Másele jaryqtyń óshýinde ǵana emes, kerneýdiń oınaýynan turǵyndardyń qymbat turmystyq tehnıkalary isten jıi shyǵady. Munyń shyǵynyn eshkim ótep bermeıdi. Jaryq óshken sátte uıaly baılanys pen ınternet te qosa toqtaıdy. Syrtqy álemnen múldem ajyrap qalamyz. Tótenshe jaǵdaı bolsa, eshkimge habarlasa almaıtyn kúıge jettik. Aýdan ortalyǵyndaǵy sıqymyz mynaý, shalǵaıdaǵy aýyldardyń tozyǵy jetken toǵynyń jaǵdaıyn aıtýdyń ózi qorqynyshty. Jaýapty mekemelerden naqty is-áreket kórmegen soń, halyqtyń úmiti úzilip barady. HHI ǵasyrda, órkenıetti zamanda ómir súrip jatyrmyz ba, álde ótken ǵasyrǵa qaıta oraldyq pa? Aýdan ákimdigi men aımaqtyq elektr jelilerin basqarýshy kompanııanyń bul máseleni shuǵyl túrde qolǵa alýyn talap etemiz. Bizge qurǵaq ýáde emes, naqty nátıje kerek», deıdi Aqtoǵaı aýdanynyń belsendi turǵyny Nurbol Amandyq.
Bul – bir ǵana turǵynnyń jeke basynyń muńy emes, búkil aýdan halqynyń talaı jyldan beri sheshimin tappaı kele jatqan janaıqaıy. Búginde aýyldyq jerlerdi sapaly ári úzdiksiz elektr qýatymen qamtamasyz etý – aımaqtardy damytýdyń eń basty sharty ǵana emes, ulttyq qaýipsizdik pen áleýmettik teńdiktiń de basty kórsetkishi.
Máseleniń tamyry tereńde, sonaý 1996 jylǵy jekeshelendirýdiń alasapyran kezeńinde jatyr. Sol tusta «Jezqazǵan elektr taratý kompanııasy» AQ shyǵyny shashetekten, esesine ekonomıkalyq tabysy az aýyl sharýashylyǵy sektory men shalǵaıdaǵy turǵyndardyń jelilerinen qutylýdy, bylaısha aıtqanda, ózinen ysyryp tastaýdy kózdedi. Ortalyq basshylyq óndirisi órkendegen iri kásiporyndar men qalalyq aımaqtardy qaraýynda qaldyryp, óz quramynan qazirgi «Aqtoǵaı elektr júıesi» AQ-ny jeke, derbes mekeme etip bólip shyǵardy. Bul azdaı, jańa qurylymnyń moınyna Aqtoǵaı aýdanynyń tólenbegen múlik qaryzdaryn, salyqtar men 50-den astam jumysshynyń eńbekaqysyn qosqanda, jıyntyǵy 12 mln teńge bereshekti ilip jiberdi.
Osylaısha, jańa mekeme isti bastamaı jatyp qarjylyq tyǵyryqqa tireldi. Jabdyq satyp alý bylaı tursyn, eń qarapaıym qosalqy bólshekke qarjy tappady. Onyń ústine, aýyldaǵy sehtar men mashına-traktor sheberhanalary (MTM) tolyq toqtap, iri óndiristik tutynýshylar joıylǵan soń, kompanııanyń shyǵyndary múldem aqtalmady. Sol kezdegi Qaraǵandy oblystyq monopolııaǵa qarsy vedomstvonyń esepteýinshe, barlyq shyǵyndy qosqanda 1 kVt elektr energııasynyń ózindik quny 9-10 teńgege jetken. Ol ýaqytta búkil eldegi ortasha tarıf 1-2,5 teńge tóńireginde bolǵandyqtan, mundaı joǵary baǵany resmı bekitýge eshkimniń batyly barmady. Saldarynan «Aqtoǵaı elektr júıesi» bir jylǵa jetpeı bankrotqa ushyrap, onyń ornyna qurylǵan «Aqtoǵaı energııa» mekemesi de qondyrǵylardy kishireıtip, úlkenderin satý arqyly tek amaldap, kún kórýmen ǵana aınalysty. Jumysshylar aılap jalaqysyz qalyp, jelilerdegi tehnıkalyq shyǵyndar 15%-dan asyp ketken soń, bul kásiporyn da óz jumysyn toqtatýǵa májbúr boldy. Sol kezeńde «elektr jelilerin jergilikti ákimshilikter ózderi qadaǵalaýǵa tıis» degen solaqaı uǵymnyń kesirinen aýyldar kásibı kadrlardan tolyq aıyrylyp, júıe múldem ıesiz qaldy.
Bul júıelik qateliktiń zardaby búgin, arada otyz jylǵa jýyq ýaqyt ótkende, anyq sezilip, sozylmaly dertke aınalyp otyr. Qazirde óńirdegi búkil elektr qondyrǵylary ábden eskirip, tozyp bitti. Halyqty jaryqsyz qaldyrmaý maqsatynda jergilikti ákimdiktiń qolda bar eski-qusqy jabdyqtarmen, óz mamandarymen amaldap qana toq berip otyrǵan jaıy bar. Memlekettik standartqa sáıkes ár úıge 220 volt kerneý berilýi kerek bolsa, aýyldarda bul kórsetkish óte tómen – 150-160 voltqa deıin túsip ketken. Bul tehnıkalyq daǵdarystyń aýqymyn Aqtoǵaı aýdany ákiminiń orynbasary Ardager Qapashev keltirgen naqty, resmı sandar da aıqyndap tur.
«Búginde aýdan aýmaǵynda jalpy uzyndyǵy 440,7 km bolatyn elektr jelileri, onyń ishinde 278,3 km – 10 kV kerneýli elektr berý jelileri, 162,5 km – 0,4 kV jelileri, sondaı-aq 5 qosalqy stansa, 87 keshendi transformatorlyq qosalqy stansa bar. Kommýnaldyq menshikte 223,825 km – 10 kV jelileri, 147,8 km – 0,4 kV jelileri bar. Elektr jelileri sharýashylyǵyna jatatyn nysandardyń jalpy sany – 205, qural-jabdyqtardyń tozý deńgeıi shamamen 80-90%-dy quraıdy. Mundaı eskirgen ınfraqurylymdy jergilikti bıýdjettiń kúshimen ǵana ustap turý nemese jóndeý múmkin emes», deıdi Ardager Ermekbaıuly.
Aqtoǵaı aýdany elektr salasynyń máselesin jaqsy biletin ardager elektrık, Qazaqstannyń qurmetti energetıgi Áýelbek Qapasov bul túıtkildiń saıası-ekonomıkalyq astaryn ashyp, sheshýdiń jalǵyz jolyn atap kórsetti.
«Osy salada kópjyldyq jumys tájirıbem bar maman retinde aıtarym: eger aýyldyq qondyrǵylardy iri, qalyptasqan elektr taratý kompanııalarynyń qaramaǵyna ótkizbese, bul jelilerdiń eshqandaı keleshegi joq. Jelilerdiń tartylǵanyna 50-60 jyldan asty, ábden tozǵan, resýrs merzimi baıaǵyda bitken. Memleket tarapynan iri kompanııalarǵa ınvestısııa bólgizip, aýyl jelilerin tolyq jańartqanda ǵana másele túbegeıli sheshiledi. Qazirde iri kompanııalardyń (JEK, KEK, t.b.) jabdyqtary memleket qoldaýymen jańaryp jatyr. Al aýyldyq jerler áli de sol baıaǵy eski kúıinde qalyp otyr. Bul – áleýmettik teńsizdik», dep kúıinedi ardager maman.
Jergilikti bılik búginde ıesiz qalǵan qondyrǵylardy zańdastyryp, sot arqyly kommýnaldyq menshikke ótkizý qujattaryn ázirlep jatyr. «Elektr energetıkasy týraly» zańnyń 13-baby 1-1 tarmaǵyna sáıkes jeli ıeleri óz múlkin energııa berýshi uıymdarǵa zań aıasynda ótkizýge nemese senimgerlik basqarýǵa berýge tolyq quqyly. Osy zań normasyna súıengen ákimdik máseleni sheshýdiń eń tıimdi joly – aýdannyń barlyq elektr jelisin «JezREK» JShS balansyna berý dep esepteıdi.
«Máseleni sheshýdiń tıimdi joly – aýdannyń barlyq elektr jelisin «JezREK» JShS balansyna berý. Qazir 10 kV, 0,4 kV jelilerin ólsheý, tehnıkalyq túgendeý jumysy tolyq aıaqtaldy. Endigi kezekte jer telimderi túgendelip jatyr, odan keıin nysandardyń kadastrlyq pasporttary ázirlenedi. Qujattar tolyq rásimdelgennen keıin barlyq nysan atalǵan uıymnyń balansyna beriledi», dep naqtylady A.Qapashev.
Máseleniń ekinshi taraby – «JezREK» kompanııasy da jaýapkershilikten qashyp otyrǵan joq, máseleni ońtaıly sheshýge múddeli. «JezREK» kompanııasy bas dırektorynyń orynbasary Anatolıı Harıtonov eger qujattary zań aıasynda tolyq rettelip bolsa, Aqtoǵaıdyń jaryǵy kásiporyn balansyna ótip, jospar bekitilip, jumys júıelenedi dep sendirdi.
Demek, máseleniń túıini belgili, sheshilý mehanızmi de daıyn, tek zańdyq qujattardy jedeldetý qajet. Búginde turǵyndar ıesi joq jeli arqyly Jezqazǵannyń joǵary tarıfimen amaldap aqsha tólep otyrǵandyqtan, bul máseleni sozbalańǵa salýǵa ýaqyt múlde joq. Atqarýshy bılik pen iri monopolıst kompanııa qujattyq kedergilerdi tezirek eńserip, naqty iske kóshkende ǵana Aqtoǵaıdyń shamdary jarqyrap, aýyl halqy qarańǵylyq qursaýynan qutylady. «Qýatty óńirler – qýatty el» qaǵıdasynyń ómirsheńdigi dál osyndaı shalǵaı aýyldardaǵy sham jaryǵymen, halyqtyń turmys sapasymen ólshenetinin umytpaǵan jón.
Qaraǵandy oblysy,
Aqtoǵaı aýdany
