Sýretti túsirgen – Nurbolat NURJAÝBAI
Jańa ǵasyr basynda qolǵa alynǵan «Syrdarııa ózeniniń arnasyn retteý jáne Aral teńiziniń soltústik bóligin saqtap qalý» jobasynyń alǵashqy kezeńi aıasynda darııa boıynda bógetter men sý toraptary salynyp, uly teńiz ben qazirgi aıdyn arasyna Kókaral bógeti turǵyzyldy. Kishi Aral ıdeıasynyń arqasynda az jylda teńizdegi sý kólemi 27 mlrd tekshe metrge jetip, tartylǵan kólderdiń jartysy qaıta toldy. Balyqshylar uzaq jyl tóńkerilgen qaıyǵyn teńizge salyp, baıyrǵy qonysta tirshilik jandana tústi. Jaǵalaýynan jurt kóshken 90-jyldar basynda tuzdylyǵy jaǵynan muhıt sýymen teńesken Kishi Aral az jylda qalypqa kelip, joǵalyp ketken balyq túrleri qaıta paıda boldy. Ony aýlaý kólemi 20 esege artty, ónimdi eksportqa shyǵaratyn balyq óńdeý zaýyttary kóbeıdi.
Biraq 5–6 jyl kóleminde teńizge túser sý kólemi jyl saıyn azaıyp, salǵan aýy bos shyqqan balyqshynyń saly sýǵa kete bastaǵandaı kúı keship júrgenin aıtpasqa bolmaıdy. Sodan kelip tájirıbeli mamandar tuzdy sýda tirshilik etýge beıim balyqtardy jersindirýdi dereý bastaý kerektigin kóterip, dabyl da qaqqan edi.
Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrliginiń dereginshe, 2022 jyly Aralǵa bar bolǵany 816 mln tekshe metr sý jiberilgen. Sala ókilderi sý únemdeý, transshekaralyq ózenderdegi sý resýrstaryn ádil bólý máselesinde kórshiles eldermen ózara túsinistikke qol jetkizip, naqty qadamdar jasaýdyń arqasynda teńizde jaǵdaı túzele túskenin aıtady. Salanyń áleýmettik jelilerdegi aqparattarynda Araldy qalpyna keltirýge baǵyttalǵan joba, eń aldymen, óńirdiń ekologııalyq jaǵdaıyn jaqsartýǵa, balyq sharýashylyǵy men týrızmdi damytýǵa, halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýǵa baǵyttalyp otyrǵany aıtylady.
Osydan eki jyl buryn Aral aýdany turǵyndarymen kezdesýde Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrligi mamandary Dúnıejúzilik bankpen birlesip Soltústik Aral teńizin saqtaý jónindegi jobanyń ekinshi kezeńine daıyndalyp jatqany, teńizge ótken jylmen salystyrǵanda 12,5 ese artyq sý jiberilgeni jóninde aıtqan edi.
Mınıstrliktiń byltyrǵy málimetine súıensek, eki jylda kishi teńizdegi sý kólemi 24,1 mlrd tekshe metrge jetken. Osylaısha, 2030 jylǵa qaraı Soltústik Aral aýqymyn 27 mlrd tekshe metrge jetkizý josparlanypty. Teńizdi saqtaý jobasynda jergilikti turǵyndardyń pikiri eskerilip, Aqshataý, Qamystybas kólder júıesindegi sý deńgeıin turaqtandyratyn sý torabyn salyp, Kókaral bógetin eki metrge ulǵaıtý nusqasy qarastyrylypty. Mınıstrliktiń esebinshe, 2024 jyly Aralǵa 2,6 mlrd tekshe metr-ge jýyq sý jiberilgen. Bıylǵy bes aıda teńizge 748 mln tekshe metr sý túsken.
«Shardara sý qoımasynan joǵary ornalasqan sý qoımalaryndaǵy sý kólemi byltyr 16 mlrd tekshe metr bolsa, qazir 14,3 mlrd. Osy kúni bizge qaraı sekýndyna 550 metr tekshe metr sý jiberilip, sonyń 538 tekshe metri oblys shekarasynan ótip tur. Aralǵa 48 tekshe metr sý túsip jatyr. Kúndelikti monıtorıng júrgizilip, barlyq sý nysandarynyń jumysy baqylaýǵa alyndy. Jalpy, únemdeý arqyly teńizge josparǵa sáıkes sý beremiz», deıdi Aral-Syrdarııa basseındik sý ınspeksııasy basshysy Zeınýlla Qaztoǵanov.
Mınıstrliktiń teńiz jaǵdaıyna qatysty málimetimen kelispeıtinder de az emes. Sonyń biri «Azamattyq bastamalar ortalyǵy» QQ jetekshisi Jomart Qartbaev.
«Teńizdiń belgili bir bóligi saqtaldy, balyq sharýashylyǵy qalpyna kelip jatyr degen málimetter kóp aıtylǵanymen, is júzinde teńizge sý tolyq jetip jatqan joq. Sý negizinen aýyl sharýashylyǵy qajettilikterine, ásirese kúrish alqaptaryna baǵyttalyp otyr», deıdi ol.
J.Qartbaev keıingi jyldary Araldyń sý ekojúıesin saqtaý máselesine barynsha nazar aýdaryla bastaǵanyn aıtady. Jýyrda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tóraǵalyǵymen Araldy qutqarýdyń halyqaralyq qoryna quryltaıshy memleketter basshylary keńesiniń otyrysy ótti. Osy jıynda qordyń damý keleshegi talqylanyp, Aral teńizi basseıniniń ekojúıesin saqtaýdy kózdeıtin ortaq sheshimder aıqyndaldy. Osynyń bári teńizdiń erteńine degen úmitti oıatady.
Qoǵam belsendisi Araldy qutqarý maqsatynda qurylǵan qor osy óńirde oryn tebýi kerek degen pikir bildirdi. Sebebi teńizdiń naqty jaǵdaıyn kózben kórip otyrǵan mekeme jumys tıimdiligin arttyra túser edi.
«Jýyrda ǵana kishi teńizdiń batys jaǵalaýyndaǵy Tastúbek eldi mekeninde boldym. Aıdyn jandanǵan jyldary el qarasy kóbeıe bastaǵan aýylda qazir turǵyndar sany kemip ketken. О́ıtkeni teńiz qaıtyp, balyq azaıǵan. Aýyldaǵylar keıingi úsh jylda sý kóleminiń aıtarlyqtaı artpaǵanyn aıtyp otyr. Bul týraly áleýmettik jelilerge de jarııaladyq», deıdi ol.
Tastúbektiń turǵyny Almat Aıtbaev kelgen sýdyń Qambash kólin toltyryp jatqanyn aıtady. Osydan 3–4 jyl buryn kóship kele bastaǵandardyń aldy qazir basqa saladan jumys izdep, qaıta kete bastaǵan. J.Qartbaev túbekte balyq aýlap jatqandarmen de tildesipti. Olar byltyr kóktemnen beri teńiz deńgeıi ájepteýir sheginip ketkenin málim etipti. Teńiz tolǵaly syrt memleketterge jóneltilip, Araldyń brendine aınalǵan kókserke balyǵy qazir kórinbeýge aınalǵan.
«Memleket basshysy Aral máselesin únemi nazarda ustap otyr. Ulttyq quryltaıdyń Syr boıynda ótken V otyrysynda da aıdynnyń aldaǵy taǵdyryna alańdaýshylyq bildirdi. Endi quzyrly mekemeler qozǵalýy kerek. Men osy jóninde tıisti oryndarǵa hat jazyp, tynbaı usynystar berip kelemin. Sonyń bir parasy – Araldy qutqarý halyqaralyq qorynyń jumysy týraly. Beıresmı derekter jyl saıyn qorǵa shamamen mıllıondaǵan qarjy bólinetinin aıtady. Osy qarajattyń qalaı jumsalyp jatqanyn surap birneshe ret resmı saýal joldadym. Almatyda ınvestorlarmen kezdesýler ótkizilip, túrli jıyndar uıymdastyratyn qor ókilderi Aralǵa tek esep berýge ǵana keletin sııaqty. Onda jumys isteıtinder arasynda teńizdi kórmegender kezdesse de tańǵalmaımyn. Qor beınet keship otyrǵan el ortasynda – Qyzylordada nemese Aralda bolýy kerek. Olar eki kúnniń birinde mınıstrlikke shapqylap, másele sheship jatqan joq», deıdi ol.
Qaratereń aýylynyń turǵyny Erbolat Janbaev ta amaldyń joǵynan atakásipti tastap, basqa saladan nápaqa izdegen jastyń biri. Ol eki aıdynnyń ortasyn bólip turǵan Kókaral bógetindegi el aýzynda «Toǵyz ochko» atalyp ketken shlıýzderden uly teńizge qaraı sý aqpaǵaly biraz jyldyń júzi aýǵanyn aıtady. «Aral shalqary ulǵaıdy ma?» degen saýal týǵanda teńiz jaǵalaýyndaǵy jurtshylyqtyń osyndaı pikirleri jıi estilip qalady. Qysqasy, aýdan turǵyndary bar múmkindikti tıimdi paıdalanyp, tek ekologııalyq emes, memlekettik qaýipsizdik máselesine aınalyp otyrǵan Araldy saqtap qalý búkil qoǵamǵa ortaq mindet ekenin alǵa tartady.
QYZYLORDA
