О́ńiraralyq yntymaqtastyqtyń ózektiligi
Memleket basshysynyń óńiraralyq qatynastardy nyǵaıtý jónindegi tapsyrmasy aıasynda jýyrda Túrkistan oblysynyń ákimi Nuralhan Kósherov bastaǵan delegasııa О́zbekstan Respýblıkasy, Tashkent oblysynda bolyp, «Shekarasyz yntymaqtastyq» bıznes-forýmyna qatysty. О́zbek elinde «Joldasyń qazaq bolsa, jolyńnan adaspaısyń» degen naqyl sózdi jıi estigen túrkistandyq kásipkerler kórshi el halqynyń baýyrlastyǵy men keńpeıildigine kýá bolǵandaryn aıtady. Al kórshiń túbi bir týysyń bolsa, eki el halqy arasyndaǵy yntymaqtyń nyǵaıyp, barys-kelistiń jıileı túsetini anyq.
Qazaqstan men О́zbekstan «Ortalyq Azııa» ónerkásiptik kooperasııa ortalyǵyn iske qosý týraly 2024 jyly kelisim jasaǵan bolatyn. Keıin Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev pen О́zbekstan Prezıdenti Shavkat Mırzııoev Astanada kezdesip, 2030 jylǵa qaraı eki el arasyndaǵy taýar aınalymyn on mıllıard dollarǵa (5,2 trıllıon teńge) jetkizýdi kózdeıtin seriktestik baǵdarlamasyn bekitti. Tashkent oblysynda ótken bıznes-forýmnyń negizgi maqsattarynyń biri de atalǵan baǵdarlamany júzege asyrý jolynda qolǵa alynatyn naqty is-sharalardy aıqyndaý boldy. Osy oraıda Túrkistan oblysynyń ákimi Nuralhan Kósherov pen Tashkent oblysynyń ákimi Zoıır Mırzaev baýyrlastyq týraly memorandýmǵa qol qoıdy. Bul qujat – óńiraralyq qatynastardy damytýda, saýda-ekonomıkalyq baılanystardy keńeıtýde, mádenı-gýmanıtarlyq yntymaqtastyqty nyǵaıtýda jáne birlesken ınvestısııalyq jobalardy iske asyrýda mańyzdy qadam retinde baǵalanyp otyr. Túrkistan jáne Tashkent oblystary – ónerkásip, aýyl sharýashylyǵy, týrızm men logıstıka salalarynda joǵary áleýetke ıe strategııalyq mańyzdy óńirler. Taraptar bızneske qolaıly jaǵdaı jasaýǵa, kásipkerlikti qoldaýǵa jáne eki óńir kásiporyndary arasyndaǵy kooperasııany keńeıtýge erekshe nazar aýdardy. Halqynyń sany 3 mıllıonnan asatyn Tashkent oblysy – О́zbekstannyń ekonomıkalyq turǵydan damyǵan óńirleriniń biri. Eldiń soltústik-shyǵys bóliginde ornalasqan oblys ónerkásip, aýyl sharýashylyǵy, qurylys jáne logıstıka salalary boıynsha respýblıkada jetekshi oryn alady. О́ńirde metallýrgııa, hımııa ónerkásibi, qurylys materıaldaryn óndirý, azyq-túlik óndirisi jáne mashına jasaý salalary qarqyndy damyp keledi.
Forým qatysýshylary kelisimderdi júzege asyrý shekaralas aýmaqtardyń ekonomıkalyq damýyna tyń serpin berip, jańa jumys oryndaryn ashýǵa, ózara ınvestısııa kólemin ulǵaıtýǵa múmkindik beretinin aıtady. Sondaı-aq bıznes-forým barysynda Nuralhan Kósherov óńir delegasııasy atynan Tashkent oblysynyń bıznes ókilderin, memlekettik qurylymdar múshelerin, ınvestorlar men seriktesterdi Túrkistan oblysy qarsy alýǵa daıyn ekendigin jetkizdi.
– Qazaqstan men О́zbekstandy ǵasyrlar boıy qalyptasqan tarıhı, mádenı jáne rýhanı baılanys biriktiredi. Búginde memleketterimizdiń qurmetti basshylary – Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev pen Shavkat Mıromonuly Mırzııoevtiń saıası erik-jigeriniń arqasynda elderimiz strategııalyq seriktestiktiń jańa sapaly deńgeıine kóterilýde. Memleket basshysy atap ótkendeı: «Qazaqstan men О́zbekstan – bir-birine básekeles te, qarsylas ta emes, turaqty progress pen damý jolynda birge kele jatqan strategııalyq seriktester ári senimdi odaqtastar». Bul úderiste saýda-ekonomıkalyq baılanystardyń draıveri sanalatyn shekaralas óńirlerge erekshe ról júkteledi. Túrkistan oblysy aıtarlyqtaı ınvestısııalyq jáne ekonomıkalyq áleýetke ıe. О́ńir aýyl sharýashylyǵy, toqyma ónerkásibi, tamaq óndirisi, týrızm, logıstıka jáne shaǵyn bıznes salalarynda qarqyndy damyp keledi. О́nerkásip salasynda búginde jalpy ınvestısııa kólemi 6 mıllıard AQSh dollaryn quraıtyn 122 ınvestısııalyq joba júzege asyrylyp jatyr.
Biz Tashkent oblysynyń kásipkerlerimen kooperasııany keńeıtýge, birlesken jobalardy iske asyrýǵa, jańa óndirister ashýǵa jáne taýar aınalymyn arttyrýǵa múddelimiz. Túrkistan oblysynda ózbek kapıtalynyń qatysýymen birqatar birlesken jobalar tabysty júzege asyrylyp jatyr. Birlesken jobalardyń qatarynda 10 myń basqa arnalǵan et kombınaty men bordaqylaý alańy («Meat Magnat» ÁKK), tamshylatyp sýarý júıelerin óndiretin zaýyt («Iýpıter M» JShS / Samarkand irrigation system), kúnbaǵys maıyn óndirý zaýyty («B.R.R. Savdo» JShS) bar.
Túrkistan oblysynda ınvestısııalyq jobalardy iske asyrý úshin qolaıly jaǵdaı jasalǵan. Jalpy aýmaǵy 1960 gektardy quraıtyn 21 ındýstrııalyq aımaq jáne kólemi 1400 gektar bolatyn arnaıy ekonomıkalyq aımaqtar jumys isteıdi. Olar ınjenerlik ınfraqurylymmen qamtamasyz etilgen, salyqtyq jáne kedendik jeńildikter qarastyrylǵan. Kásipkerler men ınvestorlardy «Ortalyq Azııa» halyqaralyq ónerkásiptik kooperasııa ortalyǵy alańynda birlesken jobalardy iske asyrýǵa belsendi qatysýǵa shaqyramyz», dedi Nuralhan Kósherov.
Forým aıasynda bes memorandýmǵa qol qoıyldy. Sonymen qatar bıznes ókilderi arasynda alty memorandým jasaldy.
Aýdandarda birlesken jobalar iske asyrylady
Túrkistan jáne Tashkent oblystarynyń 200-ge jýyq kásipker qatysqan «Shekarasyz yntymaqtastyq» bıznes-forýmynda, sondaı-aq Jetisaı, Qazyǵurt, Saýran jáne Saryaǵash aýdandarynyń ákimderi Tashkent oblysynyń aýdandarymen baýyrlastyq týraly memorandýmdarǵa qol qoıdy.
«Eki oblystyń da qaı salada bolmasyn múmkindikteri mol. Ásirese kásipkerlerge osyndaı forýmdar óte qajet. Bir-birimen tanysyp, áriptestik ornatady. Búgin bizdiń aýdanymyzdyń bıznes ókilderi týrızm salasy boıynsha qazaq kásipkerlerimen memarandýmǵa qol qoıdy. Birikken joba júzege assa, eki el úshin de tıimdi bolmaq», deıdi Tashkent aýdanynyń ákimi Sardorbek Ergashev.
Tashkent oblysynyń kásipkerlerimen kezdesýde túrkistandyq delegasııa aýyl sharýashylyǵy jáne ónerkásip salalaryna qyzyǵýshylyq tanytyp, ózara tıimdi jobalardy talqylady. Nátıjesinde, jalpy quny 19,3 mln AQSh dollaryn quraıtyn birneshe memorandýmǵa qol qoıyldy. Atap aıtqanda, «Qazkrahmal» JShS О́zbekstannyń «Right to Win» kompanııasy arasynda 5 mln dollar kólemindegi kelisim jasaldy. Osy kelisim aıasynda «Qazkrahmal» JShS júgerini tereń óńdeý arqyly alynatyn krahmal jáne sirne ónimderin О́zbekstanǵa jetkizýge ýaǵdalasty. Al «SPK Hamıt» JShS О́zbekstannyń «Bekbrend» kompanııasymen 250 myń dollar kólemindegi memorandýmǵa qol qoıdy. Kelisim boıynsha «SPK Hamıt» kompanııasy О́zbekstannan jyl saıyn taýarly balyq pen balyq shabaqtaryn alatyn boldy. Saýran aýdanynyń ákimi Maqsat Tańǵatarov bastaǵan delegasııa Tashkent oblysyndaǵy Zangıata aýdanynyń ákimi Erkın Rýstamov jáne Orta Shyrshyq aýdanynyń ákimi Ihtııar Qosımovpen birge óndiristik kásiporyndar men óndiristik alańdarda bolyp, zamanaýı tehnologııalardy engizý tájirıbesi jáne ınvestısııalyq jobalardyń júzege asyrylý barysymen tanysty. О́ndiris, aýyl sharýashylyǵy, qaıta óńdeý ónerkásibi, azyq-túlik óndirisi jáne kásipkerlik salalaryndaǵy yntymaqtastyq máselelerin talqylap, birlesken jobalardy iske asyrý boıynsha kelissózder júrgizdi. Atap aıtqanda, kókjıdek kóshetterin jetkizý, syıymdylyǵy 500 tonnalyq tońazytqysh keshenin ornatý, qan óńdeý jabdyqtaryn satyp alý, 120 basqa arnalǵan mal soıý alańynyń jabdyqtaryn jetkizý máseleleri qaraldy. Sondaı-aq agrohımııalyq tyńaıtqyshtar óndirý, kondıterlik ónimder shyǵarý, gortenzııa kóshetterin ósirý jáne jıhaz óndirisine arnalǵan jabdyqtardy jetkizý baǵyttaryndaǵy jobalar boıynsha pikir almasý ótti. Gortenzııa ósirý jobasy aıasynda alǵashqy kezeńde 300 túp kóshet otyrǵyzý josparlanyp otyr. Saýran aýdanynda júzege asyrylatyn mańyzdy jobalardyń biri boıynsha «Túrkistan et ónimderi» JShS О́zbekstannyń «Xolima Shuhratu» kompanııasymen 1 mıllıon AQSh dollary kólemindegi memorandýmǵa qol qoıdy. Kelisim aıasynda Saýran aýdanynda servıstik mal soıý beketi men et ónimderin qaıta óńdeý sehyn qajetti qural-jabdyqtarmen qamtamasyz etý kózdelgen.
Investısııalyq jobalardyń ıgiligi
Qazyǵurt aýdany ákimdigi «Imperial Nova Chemical» kompanııasymen 5 mln dollarlyq jobany iske asyrý týraly memorandýmǵa qol qoıdy. Kompanııa Qazyǵurt aýdanynda mıneraldy tyńaıtqyshtar shyǵaratyn zaýyt salýǵa nıetti. Sondaı-aq «Imputus Nova Chemicals» kompanııasy «SP OOO Zhongtian Chemical» kompanııasy arasynda 8 mln dollarlyq jobany iske asyrý jónindegi memorandým jasaldy. Joba aıasynda Qazyǵurt aýdanynda qazba baılyqtardy óńdeýge arnalǵan hımııalyq ónimder shyǵaratyn zaýyt salý josparlanyp otyr. Aýdan ákimi Azızhan Ismaılovtyń aıtýynsha, «Imputus Nova Chemicals» kompanııasy quramynda azot, fosfor jáne kalıı bar keshendi mıneraldy, topyraqtyń qunarlylyǵyn jáne tamyrdyń damýyn jaqsartatyn gýmın qyshqyldary negizindegi tyńaıtqyshtar, bıopreparattar jelisi jobasyn iske asyrýǵa nıet bildirip otyr. Mıneraldy tyńaıtqyshtar aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń ónimdiligin arttyrý jáne topyraqtyń qunarlylyǵyn jaqsartý úshin qoldanylady. Al «Shandong zhongtian technology&Engineering CO.LTD» kompanııasy ksantogenat pen natrıı gıdrosýlfıdi tústi jáne baǵaly metaldardyń kenderin flotasııalyq ádispen baıytý kezinde qoldanylatyn negizgi hımııalyq reagentter shyǵarmaq. Investısııa kólemi – 8 mln dollar (4 mlrd tg), jańa jumys oryndarynyń josparlanǵan sany – 40 adam.
Túrkistan oblysy Jetisaı aýdanynyń ákimi Serik Mamytov ta Tashkent oblysynyń Parkent aýdany ákimdigimen mańyzdy memorandýmdarǵa qol qoıdy. Memorandým aıasynda aldaǵy ýaqyttarda qos aýdan arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq baılanystardy keńeıtý, mádenı-gýmanıtarlyq yntymaqtastyqty nyǵaıtý jáne birlesken ınvestısııalyq jobalardy iske asyrý jumysy júrgizilip, ónerkásip, aýyl sharýashylyǵy, týrızm jáne logıstıka salalarynda qolaıly jaǵdaı jasaýǵa, kásipkerlikti qoldaýǵa jáne eki aýdan kásiporyndary arasyndaǵy kooperasııany keńeıtýge erekshe nazar aýdarylatyn bolady.
Aıta keteıik, Jetisaı aýdanyna ınvestısııa tartý, jańa jobalardy júzege asyrý arqyly jumyssyzdyq deńgeıin tómendetý maqsatynda birqatar iri jobalar qolǵa alynyp, aýmaǵy 59 gektar bolatyn arnaıy «Jetisaı» óńirlik mańyzy bar ındýstrııalyq aımaq qurylǵan. Atalǵan aımaqta jalpy quny 31,2 mlrd teńgeni quraıtyn zamanaýı 9 zaýyt salynyp jatyr. Jyl sońyna deıin atalǵan óndiris oryndarynda 1200-ge tarta turǵyndy turaqty jumyspen qamtý kózdelip otyr. Odan bólek, jalpy aýdany 1 gektar bolatyn shaǵyn óndiristik parkinde quny 210 mln teńge bolatyn túıirshiktelgen qurama jem óndirý, temir buıymdaryn dánekerleý, qurǵaq qurylys qospalaryn óndirý, suıyq untaq, kir sabyn men sýsabyn, ájethana qaǵazy men maılyqtar óndirý syndy 5 óndiris orny iske qosylyp, 100-ge tarta azamat jumyspen qamtylatyn bolady. Keıingi 5 jylda 90,2 mlrd teńgeniń ınvestısııasy tartylǵan aýdanda iske qosylatyn ındýstrııalyq aımaq pen shaǵyn óndiristik park maqtaly ólkeniń áleýetin arttyryp, jańa kásipkerlerdiń paıda bolýyna múmkindik jasady. Osylaısha, aýdanǵa tartylatyn ınvestısııa kólemin 2030 jyly 419,6 mlrd teńgege jetkizý josparlanyp otyr.
О́nerkásiptik ınfraqurylymdy damytýǵa basymdyq beriledi
«Shekarasyz yntymaqtastyq» bıznes-forýmy eki el arasyndaǵy strategııalyq seriktestikti nyǵaıtýǵa, óńiraralyq ekonomıkalyq baılanysty keńeıtýge jáne ortaq ınvestısııalyq jobalardy júzege asyrýǵa baǵyttalǵan mańyzdy alańǵa aınaldy. О́zbekstanǵa sapary barysynda Túrkistan oblysynyń ákimi Nuralhan Kósherov bastaǵan delegasııa Tashkent oblysynyń ákimi Zoıır Mırzaevpen birge óńirdegi strategııalyq mańyzy bar birqatar nysandardy aralap, ónerkásip, joǵary tehnologııalar, shıkizatty óńdeý jáne týrıstik ınfraqurylymdy damytý salalaryndaǵy ozyq tájirıbelermen tanysty. Solardyń biri – tabıǵat aıasynda ornalasqan týrıstik keshende óńirdiń tabıǵı áleýetin tıimdi paıdalaný jáne zamanaýı týrıstik ınfraqurylymdy damytý jaqsy jolǵa qoıylǵan. Al Almalyq qalasyndaǵy mys baıytý fabrıkasynda kásiporyn basshylyǵy mıneraldyq resýrstardy óńdeý tıimdiligin arttyrýǵa jáne eldiń eksporttyq áleýetin keńeıtýge baǵyttalǵan óndiristi jańǵyrtýdyń aýqymdy baǵdarlamasyn tanystyrdy. Ahangaron aýdanynda zamanaýı klımattyq tehnıka óndirýge mamandanǵan Premier Electrotech birlesken kásipornynda qonaqtar zaýyttyń óndiristik qýaty, tehnologııalyq úderisteri jáne halyqaralyq talaptarǵa saı engizilgen sapa standarttaryna qanyqty. Elektrotehnıka ónerkásibi salasyndaǵy iri óndiristik klasterlerdiń biri sanalatyn Eltech Industrial tehnoparki ındýstrııalandyrý saıasatyn júzege asyrýda, óndiristi jergiliktendirýde jáne mys pen sırek jer metaldaryn tereń óńdeýde mańyzdy ról atqaryp, joǵary qosylǵan quny bar ónim óndirýge yqpal etetini aıtyldy. Tehnopark aýmaǵynda delegasııa jartylaı ótkizgish tehnologııalar salasyndaǵy jobanyń jumysymen tanysty. Kásiporyn SIM-kartalarǵa, bank kartalaryna, elektrondyq jeke kýálikterge, áleýmettik jáne kólik kartalaryna arnalǵan mıkroprosessorlyq chıpter men modýlder óndirýge mamandanǵan.
Sapar qorytyndysynda Túrkistan oblysynyń ákimi О́zbekstandaǵy ónerkásiptik ınfraqurylymnyń joǵary deńgeıde damyǵanyn, iri ınvestısııalyq jobalardyń júıeli túrde júzege asyrylyp jatqanyn jáne óndiristik úderisterge zamanaýı tehnologııalardyń tıimdi engizilip otyrǵanyn atap ótti.
Qazaqstan men О́zbekstan arasyndaǵy saýda-sattyqtyń damýy, taýar aınalymynyń ósýi eki el arasyndaǵy qatynas joldaryna túsetin júktemeniń eselep artatynyn bildiredi. Bul rette «Darbaza – Maqtaaral – Jızaq» jańa temirjol jelisi qazaq-ózbek shekarasyndaǵy ótkizý qabiletin arttyratyny anyq. Elimizde eksporttyq jáne tranzıttik tasymal kólemin ulǵaıtý, sondaı-aq qazirgi ýaqytta júkteme kóp túsip turǵan «Saryaǵash – Tashkent» ýchaskesiniń kólik keptelisin azaıtý maqsatynda «Darbaza – О́zbekstanmen memlekettik shekara» jańa temirjol jelisiniń qurylysy belsendi júrip jatyr. Atalǵan joba aıasynda jańa kólik ınfraqurylymynyń negizgi nysandarynyń biri – «Erdáýit» stansasy salynýda. «Erdáýit» stansasy Qazaqstannyń temirjol kartasyndaǵy jańa núktege jáne «Darbaza – Maqtaaral – О́zbekstanmen memlekettik shekara» jelisiniń mańyzdy ınfraqurylymdyq torabyna aınalady. Jańa baǵyt Túrkistan oblysynyń ońtústik aýdandaryn halyqaralyq kólik dálizimen tikeleı temirjol qatynasy arqyly baılanystyrmaq. Qazir stansa ýchaskesi men oǵan irgeles aralyqtarda temirjol tósemin, ınjenerlik jáne óndiristik ınfraqurylymdy salý boıynsha aýqymdy jumys atqarylyp jatyr. «Erdáýit» stansasy paıdalanýǵa berilgennen keıin táýligine 23 jup poıyzǵa deıin qosymsha óńdeý josparlanyp otyr. Bul atalǵan baǵyttyń ótkizý qabiletin aıtarlyqtaı arttyryp, halyqaralyq júk tasymalynyń tıimdiligin jańa deńgeıge kóteredi.
Aıta ketelik, oblystyq ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý basqarmasynyń málimetinshe, 2026 jylǵy qańtar-sáýir aıynyń qorytyndysynda ónerkásip óniminiń kólemi 571,7 mlrd teńgege jetip, ótken jyldyń tıisti kezeńimen salystyrǵanda ósim 133%-dy qurady. О́ńdeý ónerkásibinde 272,7 mlrd teńgeniń ónimi óndirilip, ósim 156,5% deńgeıinde qalyptasty. Taý-ken óndirisi 244,7 mlrd teńgege nemese ósim deńgeıi 117,6%-ǵa jetti. Jospar tolyq oryndaldy. Aýyl sharýashylyǵynda sáýir aıynyń qorytyndysymen 205,9 mlrd teńgeniń ónimi óndirilip, ósim qarqyny 111,3%-dy qurady. Jyl basynan negizgi kapıtalǵa 470,2 mlrd teńge ınvestısııa baǵyttalyp, ósim 157,4% boldy. Qurylys kólemi 95,8 mlrd teńgege jetip, ósim 110,3% deńgeıinde qalyptasty.
Túrkistan oblysy
