Joǵalyp tabylǵan Jaıyq shahary

Shaǵanǵa Derkúl tú­ıi-sip, ekeýi Ja­ıyq­­qa quıatyn tusyn­da, sonaý Oral taýlarynyń Kaspıı ­­ma­ńy oıpaty bastalatyn sońǵy sile­mi – Jeltaý bıi­ginde jasyrynǵan ­kó­ne shahar kóptiń kózine túspeı ­kóp jatypty. Kezinde Ibn-Fadlan, ­ál-Idrısı, Ibn-Batýta syndy arab saıahatshylarynyń jazbasyn­da atalyp, kóne kartalarǵa tússe de, sońǵy eki-úsh ǵasyrda múldem atalmady dese de bolady. Ony aıtasyz, Jeltaýdan tabylǵan qos kesene jermen-jeksen etip qıratylyp, eń tabanyndaǵy kirpishine deıin sógilgenine qaraǵanda, bul tarıhty múldem joq etkisi kelgender az bolmaǵanǵa uqsaıdy.

«Ár istiń qaıyry bar» degen, 2001 jyly Qarashyǵanaqtan tartylǵan munaı qubyry Oral qalasy­nyń tusynan ótip bara jatqanda ǵasyr jańalyǵy ashyldy! Oblys ortalyǵynan 12 shaqyrym jerden, Jeltaýdyń irgesi – Jaıyq ózeni­niń mańynan ortaǵasyrlyq kóne shahardyń orny kezdeısoq shyǵa keldi. Jer qazǵan traktordyń kúregine ilingen kóne kirpishti qurylys – Altyn Orda kezeńi­ne jatatyn qonystyń qaldyǵy ekeni birden belgili boldy. Keıin birneshe jyl boıy arheologter zerttep, bul qalaǵa shartty túrde «Jaıyq» degen at qoıdy. Qazba kezinde munda turǵyn jaılar, monsha men meshit orny, kirpish kúıdiretin, ák óndiretin birneshe óndiris nysany tabyldy. Osylaısha, Altyn Orda kezeńi­ne jatatyn Edil-Jaıyq mańyn­da­ǵy burynnan belgili Saraı Batý, Saraı Berke, Saraıshyq, Úkek, Bulǵar, Hajy-Tarhan shaharlar sherýine búgingi Jaıyq, Jalpaqtal, Saryózen, Qaraǵaıly, Ushqan, Ashysaı qalalary qosylyp, týǵan jer tarıhy tolyǵa tústi.

Altyn Orda demekshi, búgin­de Qazaqstan tarıhyn jańa kózqa­ras­pen zerdeleý – memlekettik ma­ńyzy bar rýhanı mindetke aınaldy. Ásirese ortaǵasyr dáýirin ulttyq memlekettiliktiń tarıhı negizi retinde taný máselesi ǵy­ly­mı ortada da, qoǵamdyq sanada da erekshe mánge ıe bolyp otyr. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Altyn Orda tarıhyna arnalǵan halyqaralyq sım­pozıýmda: «Altyn Orda dáýi­rin­de dala zańy men ıslam quqyǵynyń úılesimdi júıesi qa­lyp­tasty», dep atap kórsetti. Bul tujyrym Altyn Ordany tek áskerı-saıası qurylym retinde emes, joǵary deńgeıdegi quqyqtyq, rýhanı jáne memlekettik máde­nıet qalyptastyrǵan órkenıet­tik keńistik retinde baǵalaýdyń mańyzdy ǵylymı negizi bolyp tur.

Mine, osy tarıhı paıym aıasynda Jaıyq qalashyǵynyń mán-mańyzy arta túsedi. Sebebi Jaıyq qalashyǵy – Altyn ­Orda dáýirindegi qazaq dalasyndaǵy ­qala­lyq mádenıettiń, halyqara­lyq saýdanyń jáne memleket­tik damýdyń naqty arheologııa­lyq dáleli bolyp otyr.

 – Jaıyq qalashyǵy Eýrazııa keńistigin jalǵaǵan tarıhı ortalyq bolǵany anyq. Tarıhshylar­dyń pikirinshe, Jaıyq qalashyǵy Edil boıy, Horezm, Qyrym jáne ­Kavkaz baǵytyndaǵy saýda jol­darymen tyǵyz baılanysta bol­ǵan. Bul onyń Uly Jibek joly­nyń soltústik tarmaǵyndaǵy mańyz­dy beketterdiń biri ekenin kórse­tedi. Iаǵnı Jaıyq qalashyǵy tek jergilikti qonys emes, halyqara­lyq órkenıettik qatynastar jú­ıesine kirgen tarıhı ortalyq bolǵan, – deıdi «Jaıyq qalashy­ǵy» tarıhı-arheologııalyq, sáýlet-etnografııalyq mýzeı-qoryǵy­nyń dırektory Mırbolat Ersaev.

Birneshe jylǵa sozylǵan zert­teýden keıin tarıhı Jaıyq qalasyn jalpy kópshiliktiń nazaryna usyný, týrıstik nysanǵa aınaldyrý ıdeıasy jergilikti ­zııalylar tarapynan kópten aıtylyp júrgen edi. 2024 jyly oblys ákimi Narıman Tóreǵalıevtiń tapsyrmasymen «Jaıyq qalashyǵy» tarıhı-mádenı mýzeıi quryl­dy. Jańa mekemeniń quramyna 28 qyzmetker qabyldanyp, jumy­syn bastap ta ketken. Qazirgi tań­da 309 gektar jer bólinip, ony qorshaý jáne vızıt-ortalyq salý máseleleri qarastyrylyp jatyr eken. Jobada tarıhı muramen qatar óńir týrızmin damytýǵa ba­ǵyttalǵan nysandar bar.

Mırbolat Bekjanulynyń aıtýynsha, Jaıyq qalashyǵy tarıhı-mádenı mýzeı-qoryǵyn qurýdaǵy basty maqsat – kóne murany jan-jaqty zerttep, ǵylymı negizde nasıhattaý eken. Sonymen qatar jańa ortalyq aımaqtyń týrıstik ınfraqurylymyn damytýǵa serpin bermek. Ǵalymdar bul ­bastama Jaıyq óńirin ǵana emes, Qazaqstan aýmaǵyndaǵy Altyn Orda kezeńindegi ortaǵasyrlyq qalalyq mádenıette alatyn orny erekshe bolmaq degen pikirde.

Shynynda da qazir Altyn Orda men qazaq memlekettiliginiń tarıhı sabaqtastyǵy aıqyndalyp keledi. Búginde álemdik tarıh ǵylymynda Altyn Ordaǵa degen kózqaras ta ózgergen. Burynǵy­daı ony tek ımperııalyq nemese jaýgershilik qurylym retinde qarastyrý azaıyp, endi memleket basqarý júıesi, quqyqtyq mádenıeti, dinı tózimdiligi jáne saýda-ekonomıkalyq yqpaly te­reń zerttelip jatyr.

– Altyn Orda dáýirinde túrki-ıslam órkenıetiniń jańa úlgisi qalyptasty. Dala zańy men ıslam quqyǵynyń sabaqtasýy qoǵamdyq turaqtylyqtyń negizine aınaldy. Bul úrdis keıin Qazaq handyǵy­nyń quqyqtyq jáne saıası júıesin­de jalǵasyn tapty. Sondyqtan Altyn Ordany qazaq memlekettiliginiń­ ­tarıhı tamyrlarynyń biri re­tin­de qarastyrý – ǵylymı turǵy­dan da, tarıhı ádilet turǵysy­nan da oryndy ustanym. Al biz­diń Jaıyq qalashyǵy osy tarıhı sabaqtastyqtyń naqty aıǵaǵy bolyp tabylady. О́ıtkeni bul meken Altyn Orda keńistigindegi ­saıası, ekonomıkalyq jáne rýhanı prosesterdiń qazaq jerinde de qarqyndy júrgenin kórsetedi, – deıdi Mırbolat Ersaev.

Osylaısha, birneshe ǵasyr joǵalyp baryp, qaıta tabylǵan Jaıyq qalashyǵyn jańǵyrtý memlekettik deńgeıdegi mindet bolyp otyr. Qazirgi kezeńde tarıhı murany saqtaý máselesi tek arheo-logııa nemese mádenıet salasy­nyń sheńberinde qaralmaıdy. Bul – ulttyq ıdeologııamen, tarıhı sanamen jáne eldiń halyqaralyq ımıdjimen tikeleı baılanysty strategııalyq baǵyt.

Jaıyq qalashyǵyn jańǵyr­tý birneshe mańyzdy mindetti qatar atqarmaq. Birinshiden, bul jastardyń tarıhı tanymyn kúsheıtedi. О́z tarıhyndaǵy uly órkenıetterdi bilgen urpaqtyń ult­tyq sanasy da berik bolady.

Ekinshiden, aımaqtyq týrızm­di damytýǵa yqpal etedi. Álemdik tájirıbede tarıhı qalashyqtar kóptegen eldiń ekonomıka­syna tabys ákeletin mádenı orta­lyqtarǵa aınalǵan.

Úshinshiden, Qazaqstannyń Altyn Orda murageri retindegi ǵylymı jáne mádenı bedelin halyq­aralyq deńgeıde nyǵaıtady. Sondyqtan Jaıyq qalashyǵyna qatysty arheologııalyq zert­teý­lerdi júıeli túrde jalǵastyryp, ashyq aspan astyndaǵy mýzeı keshenin qalyptastyrý, halyq­ara­lyq ǵylymı forýmdar ótkizý jáne týrıstik ınfraqurylymdy damytý – jańa ortalyqtyń alǵa qoıyp otyrǵan mańyzdy mindetteriniń biri.

«Jaıyq qalashyǵy» tarı­hı-arheologııalyq, sáýlet-etno­gra­fııalyq mýzeı-qoryǵy bolashaq­ta ulttyq tarıh pen mádenıetti ushtastyratyn zamanaýı ǵyly­mı-týrıstik ortalyqqa aınalýdy kózdep otyr. Joba aıasynda birneshe mańyzdy nysan boı kótermek. Keshenniń basty bóligi retinde ekspozısııalar, zertteý zerthanalary, qor saqtaý bólmeleri jáne ınteraktıvti kór­me zaldary ornalasatyn bas ǵımarat salynady. Munda arheo­logııalyq jádigerler qoıy­lyp, kelýshilerge tarıhı derekter zamanaýı tehnologııalar arqyly tanystyrylady.

Sonymen qatar Jaıyq qala­shy­ǵynan tabylǵan turǵyn úı­ler, monsha, peshter men meshit qal­dyqtary negizinde ashyq aspan as­tyndaǵy arheologııalyq mýzeı ashylady. Bul nysandar orta­ǵa­syr­lyq qalanyń tynys-tir­shi­ligin kózben kórýge múmkindik beredi.

Joba aıasynda ortaǵasyrlyq bekinis pen bazar alańy da qaıta jańǵyrtylmaq. Atalǵan aýmaqtar sol dáýirdegi qalalyq mádenıetti, saýda men qolónerdiń damý deń­geıin aıqyn kórsetetin tarıhı keńistikke aınalady.

Aımaqtyń kóne rýhanı dúnıe­sin tanystyrý maqsatynda shatyr ornatylǵan qorǵandar men nekropolder salý josparlanyp otyr. Sondaı-aq qasıetti orynǵa monýment qoıylyp, qos kesene qalpyna keltiriledi. Bul nysandar óńirdiń dinı-rýhanı murasyn keńinen nasıhattaýǵa múmkindik beredi.

Keshen quramynda orta­ǵa­syr­lyq etnoaýyl – jaılaý úl­gi­sindegi arnaıy aýmaq ta bo­la­dy. Onda dástúrli kıiz úı­ler tigi­­lip, qolóner sheberhana­lary uıymdastyrylady. Etno­gra­fııalyq kórinister arqyly halqymyzdyń turmys-tirshiligi men salt-dástúri dáripteledi.

Mádenı-kópshilik sharalardy ótkizý úshin arnaıy sahnasy bar úlken alań, ıppodrom, kókpar stadıony, sporttyq joldar, fýtbol alańy jáne kórermenderge arnalǵan trıbýnalar salynady. Bul óz kezeginde ulttyq sport túrlerin damytýǵa jáne halyq­aralyq deńgeıdegi mádenı is-sharalardy ótkizýge jol ashady.

Munda týrıster men ǵalym­darǵa qolaıly jaǵdaı jasaý maq­satynda qonaqúı kesheni men botanıkalyq baq salý da jos­parlanǵan. Al arheologııalyq qazba oryndaryn saqtaý úshin shatyrmen jabylǵan arnaıy qorǵanys qurylymdary orna­tylady. Bul tarıhı nysandar­dy tabıǵı áserden qorǵap, kelý­shilerge qaýipsiz ári yńǵaıly túrde kórsetýge múmkindik beredi.

Mine, qadirli oqyrman, Jaıyq qalashyǵy tarıhı-mádenı mýzeı kesheni – elimizdiń ótkenin ulyqtap, ulttyq qundylyqtar­dy dáripteıtin biregeı jobaǵa aınalǵaly tur. Bolashaqta bul keshen tek ǵylymı zertteý orta­lyǵy ǵana emes, sonymen qatar halyqaralyq týrıstik baǵyttardyń mańyzdy núktesine aınalady dep kútip otyrmyz. Joǵalyp tabylǵan Jaıyq shaharynyń endigi ǵumyry máńgilik bolǵaı.

Batys Qazaqstan oblysy